Әдебиет • 11 Сәуір, 2022

Үй Хуа: Мәңгілік шындықты әдебиет қана айта алады

224 рет көрсетілді

Үй Хуа қазіргі ең танымал Қытай жазушысы. Оның әр романы кітап болып шығысымен-ақ тез таралып кетеді. Бұнда не си­­қыр бар деп ойларсыз, бұл оның тек ұлт тағдырына сая­тын оқиғаларды арқау етуі, сол ұлт­тың ішіндегі мұң мен зар­ды ақ қағаз бетіне түсіруінде еді. Жа­зушы алғаш рет Қазақ жур­налисіне сұхбат бергенін айтып, өз шығармашылығы, романдары туралы, қазіргі әдеби орта, Нобель сыйлығы хақындағы ойларымен бөлісті. Тіпті ол өзіне Абай Құнанбаевтың өлеңдері әсер еткенін жасырмады.

Кавабата маған бұғау салды

– Сіздің шығармашылық өмі­ріңізді тіс дәрігерінен жазушылыққа дейін деп айтуға болады. Танымал қытай жазушысы Лу Шұн да дәрі­герлікті тастап, жазушылықпен ай­на­лысқан. Бұл үндестік пе?

– Дұрыс айтасың, бір жағынан бұл шығармашылық үндестікке жатады. Жазушылар арасында медицинаны оқығандар баршылық, бірақ көп емес. Ал Лу Шұнға келсек, оның сол кездегі рөлі басқаша болды. Сол үшін де көптеген қытайлық медицина мен әдебиеттің арасында мызғымас байланыс бар деп түсінеді. Шындығында, бұл екі сала арасында ешқандай қа­тып семген байланыс жоқ. Лу Шұн кезінде Жапонияға барып медицина оқығанын білеміз, бірақ ол еліне қайтқан соң дәрігер болып жұмыс істеген жоқ. Оның бұл салада білімі жоғары болғанымен, өкінішке қарай клиникалық тәжірибесі аз болатын. Мен мектепті бітіре салысымен шағын қалашықтың ауруханасында жұмыс істедім. Бұл 1978 жылдары еді, ол кезде Қытай енді ғана сыртқа есік ашу саясатын жариялап, көптеген салада еліміз мешеу күйде болғанын жасыруға болмайды. Мен ол қалашыққа өзім жұмыс іздеп барған емеспін, үкімет мені сонда жұмыс бөлісімен жіберген. Көптеген сыныптасым зауытқа жұмысқа орналасты, ал мен тіс дәрігері болуды таңдадым. Жұмысқа шыққан бірінші күні бір науқастың тісін жұлдым. Осы салада тапжылмай бес жыл істедім. Айтайын дегенім, менің клиникалық тәжірибем болғанымен, медициналық білімім жеткіліксіз болды.

– Сіз бір сөзіңізде «Мені Каваба­таның қанжарынан Кафка құт­қарды, сол үшін мен Кафкаға алғыс айтқым келеді, менің санамды оят­қан Кафка болды» дейсіз.

– Алғаш қолыма қалам ұстаған жылдары, анығын айтсам төрт жыл бойы Ясунари Кавабатаны өзіме ұстаз тұттым, тіпті оған ғашық болдым, оның жазу стилін әлі де үйреніп келемін. Бірақ үнемі бір жазушының ыңғайына жығылып, соны ғана оқу енді ғана қолына қалам ұстаған жас жазушы үшін қауіпті жағдай. Шы­нын айтсам, Кавабата маған қанат бергеннің орнына бұғау салды, өйткені мен өзімді таба алмай қалдым. Осылай елегізіп жүргенде, Кафка пайда бола кетті. Ол еркіндікке, жазу ер­кін­дігіне, қалағанымды жазуға үй­ретті, содан кейін ғана мен өзімді таптым. Бірақ мен әрине Кавабатаға алғыс айтуым керек, өйткені ол енді ғана шығарма жазып жүргенде не жазсам да терең жазуға үйретті. Бұл мен үшін маңызды.

– «Он сегіз жастағы сапар» атты романыңызда өсіп келе жатқан жас­тың өмірін суреттейсіз. Осы роман­ның негізгі оқиғаларын бас­тан ке­шірдіңіз бе?

– Сен айтып отырған шығармам өзімді тапқан алғашқы романым деп білемін, оның үстіне осы роман­да ойымдағыны еркін жаза алдым. Тіпті бұл туындым әдебиеттегі бас­пал­дағым болды, осы романды жазған­нан кейін қанатым қатайды, қаламым ұшталды. Романдағы оқиғ­а­­ларды өз басымнан өткерген жоқ­пын, бірақ мұндай оқиғалар Қы­тайда жиі болып тұрады. 1986 жылы «Он сегіз жас­тағы сапарды» жазға­нымда, кітапта суреттелетін оқиғалар өмір­де болды, қазір де жоқ емес. Тек Қы­тайда ғана емес, дүниенің әр шетінде де осындай оқиғалар бар деп ойлаймын.

– Жазушылар шығармалары арқылы қоғам шындығын айта ала ма? Мысалы, «Жауындағы айқай» атты романыңызда әлеуметтік ор­та, қоғам туралы шындықты ай­туға тырысасыз. Тағдыр, мейі­рім, мі­нез деген ұғымдар бір-бірі­мен біте қайнасып, жалғыздық, шы­дам­ды­лық, адам болмысын тізгін­деу деген­дер бұл шығармада жиі кездесіп, жетелеп отырады.

– Жұртшылық қоғамның шын­дығын ақпарат қана айта алады деп ойлауға бейім. Ақпараттың құн­ды­­лығы – белгілі бір әлеуметтік оқиға­ны тез хабарлау, ал әдебиет ол жа­ғы­нан баяулау екені белгілі. Ме­нің ойымша, әдебиет айтатын әлеу­мет­тік шындық мәңгілік. Мәңгілік шын­­дықты әдебиет қана айта алады. Әлеуметтік оқиғаның болашаққа, қо­ғам­дық өмірге әсері қандай деген мә­се­леге де ой жүгірту керек. Әдебиет пен ақпараттың айырмашылығы міне, осы. «Жаңбырдағы айқайды» жаз­ғанымда адам болмысының қоғамдық өмірінде көрініс табатын жалғыздық пен шыдамдылығын көрсетуге тырыс­тым.

«Тірі жүр» – мені бақытты еткен кітабым

– Шынын айтсақ, сіздің атыңыз­ды «Тірі жүр» атты рома­ныңыз алыс-жуыққа танытты. Бұл шығар­маны толық оқып шықтым, керемет әсер алдым. Осы романды жазу идеясы қалай туды? Бұл шығарма қанша тілге аударылды?

– «Тірі жүрді» 1992 жылы аяқ­тадым, одан көп уақыт бұрын Қытай халқы мен оның тағдырын бай­ланыстыратын бір шығарма жазғым келді. Өйткені ХХ ғасырдағы қытай халқы көп нәрсені бастан кешті, осы ой мені шығарма жазуға итермеледі. Сосын 1991 жылы осы романды жазуға отырдым. Қытайда 16 миллионнан астам тиражбен сатылып, қырық тілге аударылған романымның мұншалықты табыс әкелетінін алға­шында білген жоқпын. «Тірі жүр» – мені бақытты еткен кітабым.

– Әр елде, әр ұлтта Шұй Фугуй сияқ­­ты кейіпкерлер бар. Сіз бұл ро­манды бастағанда оның соң­ғы нүк­тесін қалай аяқтауды жоспар­ладыңыз ба?

– Иә, Шұй Фугуй сынды адамдар әр елде талай қиындықтан сүрінбей өтіп, аман қалған. Адамдар тірі қалу үшін өмір сүретінін жақсы түсінемін, сол үшін осы идея сен айтып отырған кітапты аяқтауға шабыттандырды.

– Қанша уақытта бір роман жа­засыз? Көп жазатындардың қата­рындасыз ба?

– Мен көп жазбаймын. Алғашқы романым 1991 жылы жарық көрді. «Венчың» атты кітабым былтыр бас­падан шықты. Отыз жылда алты роман ғана жаздым, осы жылдар арасында біраз әңгімелер мен очерктер жинағым шықты. Қытай жазушыларының ішінде аз жазатын жазушы есебіндемін.

– Сіздің романдарыңыз шағын және заманауи үлгіде жазылғанын білеміз. Менің ойымша, қазіргі оқырмандар қысқа романдарға қызығатын сияқты. Мо Ян мырза: «Роман деген ұзақ болуы керек», дейді. Сіз қалай ойлайсыз?

– Дұрыс айтасың, менің романдарым тым ұзақ емес, ал Мо Янның романдары өте көлемді. «Бауырлар» деген романым ғана үлкендеу, 500 000 әріптен тұрады. Мо Янның да Шекспир сияқты шешендік қабілеті басым, оның романдарының стилі ұзын-сонарлық десек, ал менікі үнемшілдік болуы мүмкін.

– «Шұй Сангуанның қан са­туын­­дағы» суреттелетін оқиғалар өмір­­де болған ба? Бас кейіпкердің қай­­та-қайта қан беруі жаңа қоғам аза­м­атының күнкөріс қамы үшін жаса­ған шарасыздығы деп түсінеміз бе?

– Бұрын Шұй Сангуан сияқты адамдар болған, әлі де бар. Өмірі қиюласпағанда, түңілгенде, ол қанын сатып, қиындықтардан аман қалды. Осы тұрғыдан ол оптимист адам. Бұл жағынан ол «Тірі жүрдегі» Фугиге ұқсайды, олар да оптимист адамдар. «Тірі жүр» романы арқылы қытайлардың қиындықтардан қалай аман қалғанын жазғым келді. «Шұй Сангуанның қан сатуы» арқылы қытайлардың қалай өмір сүргенін басқаларға түсіндірсем деген ойда болдым.

Абай Құнанбаевтың өлеңдері әсер етті

– Қытай әдебиетіндегі қазіргі тен­денциялар қандай? Оқырмандар өлеңді жақсы оқи ма, әлде романдарды ма?

– Қытай әдебиетін бақытты әде­биет деп айту керек, өйткені оның оқыр­ман­дары өте көп. Қытай – әлем­дегі халқы ең көп ел. Көркем шығар­ма­ларды оқитындардың үлесі тым көп болмаса да, жетерлік. Сондықтан Қы­тайда романды оқитындардың саны басым, ал поэзияны да ұнататындар аз емес.

– Жазудан шаршағанда қалай демаласыз?

– Музыка тыңдаймын, фильмдер көремін және кейде онлайн шахмат ойнаймын.

– Егер қателеспесем, өткен жы­лы сіз әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығына ұсыныл­дыңыз, бұл сыйлық сізді несімен қызық­тыра­ды? Жалпы, жазушы үшін әде­би сыйлықтар қан­шалықты қажет?

– Әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығы – ең ықпалды әдеби сыйлық. Басқа әдеби сыйлықтар сияқты бұл да жазушыға аса қажет те емес дүниенің бірі. Жазушыға керегі шығарманы қалай жақсы жазуы болмақ. Әдетте шығарма жарыққа шыққанда оны сынайды немесе мақтайды. Ал әлдебір сыйлықты ала аламын ба, жоқ па дегендер жазушының еркінен тыс нәрсе. Сондықтан мен әдеби сыйлық туралы ештеңе ойламаймын, өйткені бұл менің қалауымдағы нәрсе емес. Менің қалауымдағы жалғыз нәрсе – әр шығармамды жақсы жазу.

– Нобель сыйлығына қытай жа­зу­шы­­ла­­рынан кімдер лайық деп ой­лайсыз?

– Бұл сұраққа жауап беру өте қиын, ең ұтымды жауап Мо Ян Нобель сыйлығына лайық, өйткені ол бұл сыйлықты әлдеқашан алды ғой.

– Қазақ әдебиетімен таныссыз ба? Романдарыңыздың Қазақстанда кі­­тап болып шыққанын қалайсыз ба?

– Шыны керек, қазақ әдебиеті туралы білетінім шамалы. Абай Құнан­баевтың өлеңдерін ғана оқыдым, бірақ қатты әсер алдым. Болашақта Қазақстанда кітаптарым шығар деп үміттенемін. Қазақстанда «Тірі жүр» мен өзің айтқан «Шұй Сангуанның қан сатуы» шығуы мүмкін. Сөзімнің соңында сұхбатқа шақырғаның үшін, менің шығармашылығым туралы көп білгеніңіз үшін рахмет айтқым келеді.

 

Әңгімелескен

Дүйсенәлі ӘЛІМАҚЫН,

«Egemen Qazaqstan»

Соңғы жаңалықтар

Қазақстанда ұн қымбаттады

Қоғам • Бүгін, 10:53

Алтын белбеу үшін таласады

Спорт • Бүгін, 08:40

Жарысты жеңіспен бастады

Спорт • Бүгін, 08:38

Әлемдік рейтинг жаңартылды

Спорт • Бүгін, 08:35

Көнеден жеткен көрік

Таным • Бүгін, 08:30

Салым мен алым деңгейі

Қаржы • Бүгін, 08:25

Дипломаттар марапатталды

Саясат • Бүгін, 08:20

Ұқсас жаңалықтар