Кино • 09 Мамыр, 2022

Жаудың үрейін ұшырған «Саша қазақ»

57 рет көрсетілді

Қазақстан кинемато­гра­фия­сындағы басты шын­дықтың бірі – ерлік пен отаншылдықты дәріптеуді мақсат тұтқан көркем кар­тиналарда ұрыс дала­сын­дағы ұлы ерлікті көрсететін қиян-кескі шайқасты әс­кери дәлдікпен сенімді су­реттеу тәсілі кемшін. Ә­с­кердің әлеуетін, соғыс­тың сұмдығын арнаулы та­қырып етіп жанрлық, ав­тор­лық картиналар түсі­ру­­ге мұқтаждық әлі ту­ма­­ған да болуы мүмкін, бі­рақ кинорежиссурадағы осы кемшілік соғыс тақы­р­ы­бына арналған ат төбе­лін­дей аз ғана фильмдерден анық байқалып қалады.

Екінші дүниежүзілік соғыс­қа қазақ халқының да қатыс­қа­ны және алдыңғы лектен көрінгені рас. Кешегі кеңестік ре­жис­серлердің өз халқын ал­дың­ғы шепке шығарып, орыс мүд­десімен түсірген туындысын малдана бермей, кішкентай халықтардың соғыстағы ерлігін жаңаша пайымдап көрсету – бүгінгі ұлттық кинорежиссура алдындағы үлкен міндет. Бірақ бұл сала түрен түспеген күйі тың жатыр. Бос. Ал вакуум іші ұзақ уақыт бос болса, оны күн­дер­дің күнінде міндетті түрде біреу келіп иеленіп, оны өзінше толтыруға әрекет ететіні белгілі. Бірақ немен толтырады, дәл осы тақырыпты ол қалай көрсетеді? Өзегіне қандай ой салады?

Соңғы жылдары көрермен­ге таныстырылған Әлия Мол­да­ғұлова мен Мәншүк Мә­метованың, Қасым Қайсенов пен Бауыр­жан Момышұлының ки­но­дағы бірегей образын енді майдангер жазушы Әди Шә­ріповтің бейнесі толық­тырады. Биыл туғанына 110 жыл толып отырған белгілі қаламгерді «1941 жылдың жазы» атты жаңа көр­кем фильмнің кейіпкеріне айналдырған режиссер Бекболат Шекеровтің ұзақ жылғы ізденісі тосын жаңалыққа толы болуымен назар аудартады. Ұлттық кино­ны қолдау мемлекеттік ор­талығы­ның қолдауымен түсір­ген фильм актерлердің жаңа буынымен таныстыра оты­рып, қайсар мінезді қазақ­тың ерлігіне соғыстың бар шын­дығын сыйдыра алған.

Тағылымы мен өнегесі тарих тақтасында өшпестей болып таңбаланған тұлғалардың бірі Әди Шәріпов соғыс жылдарын­да партизан отрядын бас­қарды. Режиссер Беларусь жеріндегі майданда «Саша қазақ» атанған Әдидің ерлігін көрсетуді фильм­нің негізгі өзегі етіп алған. Бела­русь орманында ойран сал­ған қазақ жігіті және ол бас­қар­ған пар­тизан қозғалысы – жар­ты әлемді шарпыған алапат со­ғыс­тың шөкімдей бір бөл­шегі ғана, сонда да болса фильмнен со­ғыс­тың бар сипаты көрін­ген. Достық та, махаббат та, сат­­қындық та – осы фильмде. Фильм­нің аз ғана кадрлары Ал­маты облысында, ал басты бөлігі Беларусь елінде, дәл соғыс бол­ған жерде, партизандар мен фашистер шайқасқан аумақтың өзінде түсірілген. Картинаның аты айтып тұрғандай, Әди Шәріпов неміс басқыншылары ба­сып алған Беларусь жеріндегі соғысқа бірінші күнінен бас­тап кірісіп, лейтенант шенінде партизан жасағына басшылық жасаған ол, жас та болса, иы­ғы­на жауапкершілік міндетін жүк­тейді. Қалың орман ішінде тал­ғажау етер тамағы, оқ-дәрісі таусылып, арып-ашып жүрсе де, опасыздық жасап кейін қайтуды ойламайды. Беларусь жерінің иірімі терең батпағында қалуға мәжбүр болғанда да, құдай-аруақтың күшімен ол жылымнан да жол тауып шығады. Жан-жағының бәрі анталаған жау, қалың жынысты орман ішін­де жан қысылғанда қолұшын созып, жәрдемге келер еш­кімнің жоғын әскерлер жақ­сы түсінеді. Алдағы күн ай­қын емес, белгісіздігі басым мұ­нарт­­қан күннің әр мезеті қорқы­ныш­ты, кез келген сәтте келіп оқ жау­дырып, баудай түсіруі мүмкін жау соққысынан гөрі қолында қалқан етер қаруы, оқ-дәрісі, орталық штабпен байланыстың жоқтығы партизан отрядын тығырыққа тірейді. Ал отрядта мұрнына оқтың иісі бармайтын кіл жас балалар тәуекел жасауға батылы жетпей «бүлдіріп аламыз ба» деп барлық әрекетті тежей береді.

Фильм соғыс кезіндегі тари­хи деректер мен көңіл күй әсе­рін мүмкіндігінше дәл сипат­тау­ға тырысады. Себебі фильм Әди Шәріповтің майдан дала­сында жүріп өз қолымен жаз­ған хаттары, от пен оқтың ты­ны­сы­мен тілдескен сәттерін су­рет­теген шығармалары негі­зінде, болған оқиға ізімен тү­сі­рілген. Ә.Шәріповтің 1941 жыл­дың 22 маусымында соғыс­тың алғашқы күні-ақ Беларусь жеріндегі шайқастың ішінен табылу себебі, ол дәл сол мезетте кеңестік әскер сапында ше­ка­раға таяу Гродно қаласында әскери борышын өтеп жүрген қатардағы жауынгер болатын. Тұтқиылдан келіп тиіскен жау соққысына кеудесін төсеген жауынгерлермен бірге Короб деревнясы маңайында екі күн бойы қоршауда қалғанша Гродно бағытына полк штабы өтіп кеткенше сыртынан жасқап тұрады. Айнала мұздай қаруланған жау әскерінің ортасында қалған Әдидің қорықпастан, шайқасты әрі қарай жалғастыра беруге шешім қабылдайтын ер­жүректігі – ең көңіл толқытар сәт. Басшылықпен байланысын үзіп алғанына қарамастан Әди жау тылында жатып та жауын­гер жолдастарының жү­регі­не үміт пен сенім отын жа­ға біледі. Оққа ұшып, өлім құш­қан әр сарбаздың кеуде­сін­дегі бесжұлдызды кетіп бара жатып үзіп алу Әдидің әдеті, ең соңында күректей қолын­да сон­шама серігінің опат бол­ғаны­ның белгісіндей үйілген бес­жұл­дызды уыстап тұрғаны – ұтым­ды кадр. Бәрі де жан тап­сы­рып, взводта бар болғаны 11 жауынгер қалады. Алайда ше­йіт кеткен сарбаздардың са­пы деревняның жергілікті тұрғын­дарымен толыға түседі.

28 ай бойы Беларусь елінің ормандарында партизан болып, құрбандықтың қандай түріне де ойланбастан бара беретін батырлығымен аты шыққан Әди Шәріповтің «Саша қазақ» деген атын естігенде фашис­тер ашу-ызадан қалшылдап, оның көзге көрінбейтін, қолмен ұсталмайтын «елес-бейнесін» қолға түсіре алмай әбден әбі­герге түседі.

Фильмдегі Әди Шәріповтің күлім­деп тұратын мейірбан мі­не­зін бірбеткей батылдықпен шен­­дестіре көрсеткен Омбы қала­­сында дүниеге келген қан­дасымыз, Мәскеудегі Стани­славский атындағы электро­театр­дың әртісі Азамат Нұғы­манов­тың шеберлігі тәнті етеді. «Ол туралы деректермен таныс­қанымда, Әди Шәріповтің белгілі партизан болғанын білдім. Оны белорустар да, немістер де «Саша қазақ» деп атаған. Немістер Саша қазақтың басын әкелген адамға 5000 марка бәс тіккен. 1944 жылы ол Қазақстанға оралады. Мен оның өмірбаянын зерттеп жүріп, ол кісінің әйелімен таныстым. Апамызбен көп әңгімелестім, ол кісі маған батасын берді. Өз ке­йіп­керім туралы жаңа дерек­тер­ді білген сайын тағдыр оны қан­ша рет сындырмақ болса да, сол сынақтың бәрінен адам­дық болмысына кіреуке түсір­мей өт­кеніне қарап, шын таңыр­қа­дым. Әди атамыз неткен қайсар, жарығы мол жақсы адам болған!»

Сондай-ақ өзге де басты рөл­дерден Шәріпбек Закиров, Әли­хан Лепесбаев, Андрей Сень­кин, Елизавета Шукова, Мақ­пал Қасенова, Александр Брухац­кий, Валентина Гарцуева сияқты Қазақстан мен Белоруссияның танымал жас актерлері көрінеді.

Бұған дейін «Қарсы бақы­лау», «Жас ұлан», «Секер» фильмі­мен есімі көрерменге жақ­сы таныс Бекболат Шекеров жа­ңа фильмін былай таныстыр­ды: «1941 жылдың жазы» филь­мі арқылы мен көрерменге екі ой­ды жеткізгім келді. Бұл бірін­шіден, қазақтардың және қазақ­стан­дықтардың да осы соғысқа қатысқанын көрсету. Ол кезеңде бұл барлық 15 республиканың Отаны болды, ендеше қатысқан барлық халық жанын да бірдей қиды. Екіншіден, біз фильмді кеңестік киноның кешегі озық дәстүріне сай соғыс атаулыға қарсы фильм түсіргіміз келді».

Нағыз суреткер сезімтал келе­ді. Бекболат Шекеров тұ­сауы жаңадан кесіліп жат­қан «1941 жылдың жазы» филь­мін пандемия басталмай тұ­рып, Ресей-Украина соғы­сы­­нан да бұрын түсіріп тәмам­даған. «1941 жылдың жазы» Екінші дү­ние­жүзілік соғыс тақыры­бы­на қазақтың өз көзімен қарау­ға үндейтін нағыз кең формат­тағы ауқымды дүние. Тек шек­теу­лі прокатта жарыққа шыға­тыны қынжылтады. Әди­лер кешкен қанды қырғын, қы­зыл май­данның өртінен де бей­біт күндегі рухани дағдарысты туды­ратын осы оспадарсыздықтан Отан зардап шегуі әбден мүмкін. Өкініштісі де осы.

 

АЛМАТЫ

Соңғы жаңалықтар

Алматыда троллейбус өртенді

Оқиға • 24 Маусым, 2022

Ұқсас жаңалықтар