Тарих • 22 Қыркүйек, 2022

Түрікменнің алашшыл қайраткері

159 рет көрсетілді

Патшалық Ресей тұсында Түркістан өлкесінің іргелі білім ордасы саналған Ташкент мұғалімдер семинариясын түркі халықтарынан шыққан 65 адам бітіргені белгілі. Шәкірттер тізімінде қазақ, қырғыз, өзбек, татар, түрікмен бар. Сол түлектердің бірі Күмісәлі Бөриев (түрікм. Kümüşaly Böriýew) – ХХ ғасыр басындағы төңкерістер заманында аймақтың қоғамдық-саяси және мәдени-рухани өміріне қызу араласып, оның ішінде Алаш қозғалысының тарихында жарқын із қалдырған қабырғалы қайраткер.

Коллажды жасаған Зәуреш СМАҒҰЛ, «EQ»

Ол 1896 жылы сол уақыттағы Закас­пий облысына қарасты Маңғышлақ (Маң­ғыстау) уезінің Қожа ауылында дүниеге келген. Александровск фор­тында орыс-түзем мектебін, Ашғабатта ерлер гимназиясын үздік тәмамдап, земство стипендиясын же­ңіп алған зерек бала 1912 жылы жоға­ры­да айтылған мұғалімдер семинария­сына қабылданады. Сонда туыстас жұрт­тардың өзі құралпы озық ойлы жастарымен қоян-қолтық арала­сып, олардың арасында кең тараған түрік­шілдік және жәдидшілдік идеяларына аңсары ауады. Бұл 1908 жылы Түркістан өлкесіне сапар шегіп, талай ме­шітті, медреселі орындарға ат шал­дырған, атақты ойшыл, түркі бірлігінің тұтқасы Ысмайыл бей Ғаспыралының соңында қалған даңқты да дақпыртты әңгімелердің ізі суымаған кез еді.

Әлеумет ісіне әуестенген Күмісәлі жаңашыл жастардың «Кеңес» атты жа­сы­рын үйірмесіне мүше болып кіреді. «Туркестанская правда» газетінің қо­сым­шасы – «Костры» журналының дере­гіне (1923 жыл, №3-4) сүйенсек, бұл құпия ұйымды 1915 жылы сол кездегі семинарист, соңыра белгілі мемлекет қайрат­кері Сұлтанбек Қожанұлы құрған. Зерттеуші Асқар Мұстафиннің мәліметі бойын­ша, бұл іске Мұстафа Шоқай мұрындық болып, идеялық жетекшілік жасаған («Ана тілі» газеті, 1991, 8 тамыз). Ұйым мүшелері өз басқосуларын ара-арасында тағы бір Алаш ардақтысы Сан­жар Аспандиярұлының әкесінің үйінде өткі­зіп отырған. «Кеңес» атты қолжаз­ба жур­нал шығарған. Кейінірек Күміс­әлі Бөриев өз естелігінде: «Мұғалім­дер семи­нариясында жүрген уақытымда менің ұлттық сана-сезімім оянды және ұлт­шылдық пен ұлттық идеологияға қа­рай бүйрек бұра бастадым. Түркия­ның жеңім­паздығын көргім келді... Генерал Галкиннің жазалаушы экспедициясының жауыздықтарына, полковник Ивановтың Жызаққа жасаған қанды жорығына және Каспий бойындағы түрікмендерді аяусыз қырып-жойған генерал Мадритов­тің қарақшылығына менің жаным қатты күйзелді... Мен ол кезде мәселенің төр­кіні жалпы орыстарда емес, орыс отар­шылдығында екенін түсіне бермей­тін­мін. 1916 жылдың қыркүйек айын­да орыстың байлары, православие дін­ба­сылары Ферғана облысының жаңа­дан тағайындалған әскери губернаторы полковник Ивановты құлдық ұрып қарсы алып жатқан шақта мен ғиба­дат өтіп жатқан шіркеуге бет түзеп, қия­лымда әлгі жендетті өлтірсем деп арман­дағанмын...», – деп сыр ақтарды.

Сол тұста өршіген Бірінші дүние­жү­зілік соғыс Ташкент семинаристе­рі­не де салқынын тигізбей қалған жоқ. Күміс­әлінің орыс курстастарының көбі әскери қызметке шақырылып кетті. Ал саяси соқпағын біршама айқын­дап алған түрікмен жігіті прапорщиктер даяр­лайтын мектепке түсуден де, майдан шебіне аттанудан да үзілді-кесілді бас тартты. Бұған ашуланған семинария директоры, атышулы миссионер Н.П.Остроумов Түркістан генерал-губер­наторына оның үстінен шағым түсірді. Осының негізінде шығарыл­ған бұйрыққа сәйкес, Күмісәлі Бөриев Түркістан өлкесінің мектептерінде сабақ беру құқығынан айырылды. Жұмыссыз қалған ол біраз уақыт тәжік­тің ортасына барып, Ұратөбеде тұрып жатқан өзінің ұстазы әрі жерлес ағасы Толқынбек Аймановтың үйін паналады.

Мұнан соң, Күмісәлі Ферғана облы­сының кіндік қаласы – Қоқанға қоныс аударып, сол өңірдегі Әндіжан уезінің Айым ауылында бала оқытып жүрген Сұлтанбек Қожанұлымен қайта табы­сады. Пікірлес екі дос өздерінің бүкіл өмірін ұлт азаттығы мен теңдігі жолына сарп етуге ант беріседі. 1917 жыл­ғы Ақпан төңкерісін қошеметпен қар­сы алады. Өйткені ақ патша тақтан түс­кен сәтте басы бұғаудағы, тілі тұсау­да­ғы барша шерменде жұртқа қой үсті­не бозторғай жұмыртқалайтын заман, әділет жайлаған жерұйық мекен иек ас­тында, қол созымда тұрғандай көрін­ген-ді. Осындай сезімге бөленіп, се­нім­ге байланған албырт мінезді қос жігіт Орын­бордағы «Қазақ» газетінің бас­қар­масына мынадай жеделхат жолдайды: «Қоқан-21/ІІІ. Мың басылыққа кісі керек болса, біз бармыз. Сұлтанбек Қожан­ұлы, Күміс­әлі Бөриев». Бұл қып-қысқа, бірақ мағы­налы мәтін атал­ған басылымның 1917 жылғы 24 нау­рызда шыққан санында жарық көр­ді. Болашақ екі қайраткердің бой­ларын­дағы батылдық пен беріктік бел­гілері әлгі сөздерден-ақ танылып тұрды.

Ақпан төңкерісінен кейін Ташкент уезіндегі Кенесай ауылында біршама уақыт мұғалім болып істеген Күмісәлі Бөриев одан әрі қарай өлкедегі саяси әрекеттерге бел шеше кірісіп кетеді. Атап айтсақ, Уақытша үкімет тұсында құ­рыл­ған қазақ-қырғыз комитеттерінің жұмысына қатысады. Түрікменнің белді қайраткері, сталиндік қуғын-сүргін құр­баны Самед Ишановтың мәлімет бо­йынша, Күмісәлі Бөриевтің Ташкент қаласы мен оның төңірегін мекендеген қазақтардың арасындағы беделі­нің мықтылығы соншалық, ол өкілетті ұйымдарға сайлау науқаны кезінде әлгі­лердің ортасынан шыққан делегаттар­ды өз дегеніне ұйытып, соңынан үйіріп әкете беретін болған. Сондықтан Таш­кент­тегі ұлт зиялыларының бірауыздан қол­дауымен 1917 жылдың шілде айында Орынбор қаласында өткен бірінші жалпықазақ сиезіне делегат болып сай­ла­нады.

Күмісәлі Бөриев мұндай зор абы­рой­ды адал ниетінің, терең білімінің, ыстық қайратының, қажырлы еңбегінің арқа­сында жинаған. Мысалы, Санжар Аспандиярұлы ұйымдастырған жұмыс­шы, солдат және мұсылман депутаттары Өлкелік кеңесінің тапсырмасымен Жетісу аймағына барып, 1916 жылғы көтерілістен кейін босқынға ұшыраған қазақ пен қырғыздың қасіретті, қай­ғы­лы хал-ахуалын мұқият зерттеген соң, Уақытша үкімет өкілдерінің бо­лым­сыз іс-әрекетін баспасөз бетін­де өткір сынаған Күмісәліні ел қа­лай бір туғанынан кем көрсін? Прже­валь­ский үйезіндегі орыс пен қазақ ара­сына бітімші болғанда, түзу жолдан жаңыл­мағанын, тура сөзден адаспағанын ха­лық қалай бағаламасын?

Күмісәлі Бөриев Түркістан мұхта­риа­тының жаршысына айналған «Бір­лік туы» газетінің төңірегіне топтасқан ­ұлт қайраткерлерімен (М.Шоқай, С.Қожан­ұлы, Х.Болғанбай, И.Тоқтыбайұлы, Ш.Сарыбайұлы, А.Мәметұлы, т.б.) ын­ты­мақтас болды. Зайырлы бағыт ұста­нып, өз пайымынша, теріс пиғылын ша­риғаттың сөзімен бүркемелеп, іс жү­­зінде большевиктермен ауыз жала­сып отыр деп күмәнданған «Шура-и-улема» қоғамымен, оның көсемі Сералы Лапинмен (біз оны көрнекті шығыс­танушы-ғалым ретінде білеміз) саясат майданында ымыраға келмеді. Осыған орай, тіпті «Қоқан үкіметінің басшылары С.Қожанұлы мен К.Бөриевке оның көзін жоюды тапсырып, қолдарына бір-бір «браунинг» пен 5 мың сомнан ақша ұстатқан, бірақ ол мақсаттары сәт­сіздікке ұшыраған» деген сарындағы ОГПУ таратқан, адам сенгісіз қауесет те бар. Қарымды қайраткер-қаламгер Хайретдин Болғанбайұлы Қоқан қыр­ғы­нының ізінше большевиктердің жан түршігерлік қатыгездіктері туралы «Бір­­лік туы» газетіне «Тұла бойлары қан сасиды» атты мақала жазған-ды. Міне, осы жарияланымды сұмдық оқи­ға­­ның куәсі болып қана қоймай, дұш­па­нына қару ұстап қарсыласқан топ ішінде жүрген Күмісәлі Бөриев орыс тіліне «Кровью пахнет» деп аударып, эссерлердің «Свободный Туркестан» газетіне бастырған. Кеңестік архив де­рек­теріне иек артсақ, большевиктерден бой тасалаған Мұстафа Шоқайға жалған төлқұжат жасатып беріп, оны қандыкөйлек жолдастары Әбдірахман Оразаев және Серікбай Ақаев екеуімен бірге құпия түрде қашырып жіберген де Күмісәлі Бөриев екен.

1918 жылдың қаңтар айында Таш­кент қаласына жақын жерлерден аш-жала­ңаш қазақтар шұбырып келген кезде Күміс­әлі Бөриев өзінің мүдделес серіктері Сұлтанбек Қожанұлы және Санжар Аспан­диярұлы мұрындық бол­ған іске жана­шырлық танытып, вок­зал маңынан асхана аштырғаны, мың­даған адамды ажалдан арашалап қалуға атсалысқаны да – өшпес тарих өрнегі. Сол жылдың наурызында Күмісәлі туған мекені – Александровск фортына қайта оралып, әуелі азық-түлік комитетінде істейді, содан соң Жебел ауылындағы жергілікті мектепте мұғалімдікпен айналысады.

Күмісәлі 1919 жылы түрікмен ұлт-азаттық қозғалысының көсемі Хан Жәу­міттің (түрікм. Han Ýomut) аудармашысы болады. Бір қызығы, тап сол жылдың ақпан айында Хан Жәуміт пен Мұстафа Шоқай Ашғабат қаласына пойызда бір­ге сапар шеккені жөнінде мәлімет кез­деседі. Олар бірін-бірі бұрыннан жақсы таныған көрінеді. Бұл арнайы зерттеуді қажет ететін мәселе екендігі анық.

Күмісәлі Бөриев Түркістан республикасы кезеңінде Алаш қайраткерлерімен тізе қосып, білім және шаруашылық саласында қызмет атқарады. Мысалы, оқу-ағарту комиссариатына қарасты мемлекеттік ғылыми кеңестің мүшесі болады. Ташкентте жарық көрген «Ақ жол» газетінің жұмысына тығыз араласып, оның бетінде елдік мәселелерді көтерген мақалалары жиі жарық көреді. «Қазақ-түрікпен арасы», «Генуя конференциясы», «Түрікпен ұлт мемлекеті жасасын!», «Кедейлер мұңы баспасөз арқылы орындалмақ», «Түркістан шаруашылығы», «Алым туралы», т.б. жарияланымдары – соның айғағы.

1924 жылы Орта Азия республика­лары ұлттық-территориялық тұрғы­дан межеленгеннен кейін Күмісәлі Бөриев қызметін жаңадан құрылған Түрік­менстанда жалғастырып, әмбебап қабілетін өз елінің игілігіне жарата­ды. Мемлекеттік ғылыми кеңестің төр­­ағасы, оқу-ағарту халық комиссары, мем­­лекеттік баспа директорының орын­ба­сары, «Түрікменстан» респуб­ликалық газе­тінің жауапты редакторы болады. Қай­ғысыз Атабаевпен, Халмұрад Сахат­мұрадовпен бірге «Түрік­мен елі» қоғам­дық-саяси журна­лының негізін қалайды.

Ол 1926 жылы Бакуде өткен І Бү­кіл­­одақтық түркология сиезіне қо­сым­­ша тізім бойынша қатысады. Ке­йін Мұхам­мед Гелдыевпен бірлесе оты­­рып, латын қарпімен жазылған «Тү­рік­­мен әліпбиі» (1927), «Жаңа әліп­­­бидің емлесі (орфография ереже­лері)» (1928) атты кітаптарды жарық­қа шығарады. 1928-жылдың тамызында Кельн қаласында (Германия) өт­кен Халық­аралық кітап және басқа полигра­фиялық өнімдер жәрмеңкесі­не барып, Берлиндегі Азия музейінің директоры, көрнекті түрколог Альберт фон Лекокпен танысады. 1930 жылы баспа жү­зін көрген «Колхозшы әліппесі» оқу­­лығын М.Исмаиловпен бірлесе әзір­­лейді. Ал 1929 жылы А.Алиев екеуі 20 мың лексеманы қамтыған тұң­ғыш «Орыс-түрікмен сөздігін» құрас­тырады. Көптеген қоғамдық-сая­си кітап­­­тарды, оқулықтар мен оқу құрал­да­рын ана тілі­не тәржімалайды. Түрік­мен әдеби тілінің қалыптасуына көп еңбек сіңіріп, осы ретте «Түрікмен мәде­ниеті» журналының бетінде «Түрік­мен­станның бірінші ғы­лыми кон­фе­рен­циясы» (1930, №3), «Түрік­мен әде­би тілі­нің жай-күйі» (1930, №4-5), «Түрік­мен тілі» (1931, №3-4) атты мақала­ларын жариялайды.

Күмісәлі Бөриев те жұрттың кө­шін бас­таған өзге замандастарымен тағ­дыр­лас болып, большевиктік жүйенің қан­ды құ­рығынан құтыла алған жоқ. 1932 жы­лы «Түрікмен азаттығы» атты жасырын ұйым басшыларының бірі болды де­ген айыппен қамауға алынып, әуелі Солов­киге жер аударылды. Ал 1937 жы­лы 9 қазанда ату жазасына кесіліп, көп ұза­май – 27 қазан күні Сондармохта (Карель АКСР-і) «үштіктің» үкімі орын­далды.

Біздің ойымызша, түрікменнің көр­некті мемлекет және қоғам қайраткері Күмісәлі Бөриевтің рухы қазақ елі тарапынан үлкен құрметке лайық.

 

Амантай ШӘРІП,

ҰҒА корреспондент-мүшесі

Соңғы жаңалықтар

Цифрлық таңбалау жүйесі

Қазақстан • Кеше

Көліктер QR-код тағады

Қазақстан • Кеше

Жол жөнделсе, іске сеп

Аймақтар • Кеше

Доллар бағамы өсті

Қаржы • Кеше

Ұқсас жаңалықтар