Сұхбат • 11 Қазан, 2022

Ұлттық кино қолдауға зәру

414 рет
көрсетілді
18 мин
оқу үшін

Еліміздегі кинотеатрлардың жағдайын пандемияға дейін және кейін деп қарастырып жүрміз. Карантин айтарлықтай өзгеріс әкелген прокаттағы жағдайлар күні бүгінге дейін талай түйткілге себеп болып отырғаны да жасырын емес. Одан бөлек прокат мәселесінде туындап жатқан өзекті проблемалар кино мамандарының дабыл қағуына да себеп болып отыр. Мұның бір мысалы – қазақстандық кинотеатрлар танымал емес Қытай мен Мексиканың фильмдерінің көрсетілуіне барынша жағдай жасап, есесіне бұл уақытта отандық режиссерлердің фильмдері сөрелерде шаң басып қалып жатыр. Өндірісіне мемлекеттік қаражат бөлінген фильмдер неліктен көрерменнің назарына жетпейді? Біздің кинопрокаттағы отандық картиналардың жағдайы қандай? Осы және басқа да сұрақтарға Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы басқарма төрағасының орынбасары Бауыржан Шөкенов жауап берді.

Ұлттық кино қолдауға зәру

– Бауыржан мырза, әңгі­ме­мізді отандық фильмдердің про­каттағы жағдайынан бастасақ. Кинотеатрлар­да ұлттық өнім­де­ріміз қаншалықты ұлық­талып жатыр?

– Мәселені орынды көтеріп отыр­сыз. Түйткілдің тамырына тереңірек үңілу үшін, әңгімеміз­дің әлқиссасын әуелі өткен айларда жүргізілген статистикадан бастайық. Мысал ретінде, тамыз айын қарастырып көрсек. RENTRAK компаниясының мәлі­меті бойынша, Қазақстанда тамыз айында барлығы 55 фильм про­катқа шыққан. Кірістердің жал­пы сомасы 1,5 миллиард тең­ге­ден асты. Прокатта алты қазақ­стандық фильм ғана болған, бі­рақ оларға жалпы алымдардың үш­тен бірі (30,1%) тиесілі. Ал жал­пы көрсеткіш мынадай: АҚШ шы­ғарған 21 фильм (38,1%) жалпы кірістің 63,9%-ын жинады. Еуропалық 17 картина көрсетілген фильмдердің 30,9%-ын құрады. Олардың кірісі – 2,4%. Қалғаны – Канада, Мексика, Аустра­лия, Қытай және Ресей елдерінің фильм­­дері. Оларға прокатта болған бар­лық картинаның бестен бір бөлігі және тамыз айындағы бүкіл жалпы кірістің тек 3,5%-ы ғана тиесілі. Соңғы көрсеткіш көзге оттай басылады. Нәтижесінде мы­надай сұрақ туындайды: эко­но­микалық тұр­ғыдан шамалы нәти­же беретін картиналарға экран уақытының 20 пайызын беру қаншалықты орынды және қан­шалықты тиімді?

– Кино маманы ретінде бұл сұраққа өзіңіз қалай жауап берер едіңіз?

– Мәселе мынада, қазір біздің кино­театрларымыздың экрандарына мем­лекеттің қолдауымен тү­сірілген 12 жаңа картина шыға алмай отыр. Қыркүйек пен желтоқсан аралығында 12 фильм прокаттау жоспарланған. Мен сізге айтайын, егер сол «үш пайызды» алып тұрған таныс емес елдерде шы­ға­рылған фильмдердің кем дегенде жартысы біздің режиссерлер түсір­ген туындылармен ауыстырыл­са, үш пайыз алты, тіпті тоғыз па­­йызға дейін көтерілетін еді. Бас­­қаша айтқанда, біздің карти­на­лары­мыз арқылы екі-үш есе көп ақша табуға болады. Бұл – өте ма­ңыз­ды мәселе және біз мұны жа­қын арада киноиндустриядағы әріп­тестерімізбен талқыға салып, қан­дай да бір шешім табуымыз керек.

– Ендеше, кинотеатрларда біздің фильмдердің орнына касса жинамайтын Қытай, Ка­нада және Мексика фильмдері не­ліктен көрсетілуде? Бұ­ған қалай жол беріліп отыр?

— Мұны анықтауға тырысып көре­йік. Мәселен, жақында «Ана, мен тірі­мін!» («Мама, я живая!») фильмінің про­дюсерлері сөз сөйледі. Олар өз фильм­дерін ірі желілерде прокатқа шы­ғар­ғысы келді, бірақ әрекеттері сәтсіз болды және кино желілері мен Орталық арасындағы қарым-қатынастың дұрыс болмауы, кезінде біреуге біреу қажетті қолдау көрсетпеуі себеп болып отыр деген ақпарат айтылды. Бірақ Киноорталық арнайы бір компанияларға атаулы қолдау көрсетуге құқылы еместігін түсіну керек. Бұл – мемлекеттік қолдауды бөлетін бірыңғай оператор, яғни тиісінше ол қолдауды тек заң­дар мен заңнамалық актілерге сәй­кес жарияланған конкурс арқылы көр­сете алады. Осыны жеткізгім ке­­леді, бұл – бірінші маңызды мәселе.

Екінші себеп – мұндай фильм­дер­ді елге әкелетін дистрибьютор­лар тара­пынан көрсетілетін қы­сым. Кәсіби тілде бұл «пакеттік кес­кіндеме» деп аталады – блокбастерлермен қоса қалғаныңның бәрін аласың. Логика жоқ. Шынында да, ол фильмдерді кинотеатрларда көр­сету үшін белгілі бір шығын­дар қажет: логистика, субтитрлеу және тағы да басқа қажеттіліктер. Бі­рақ фильм әдеттегідей табыс әкел­месе, мұндай шығындар­дың мәні неде? Бағана айтылған үш пайызға келетін болсақ, мәселе тіпті ол арқылы біреудің ақша табуында емес. Дистрибьютор бұл шығындарды өз пакетіндегі «кассалық» фильмдер арқылы өтейді, ал кинотеатрлар? Олар бұл фильмдер арқылы көп ақша таппайтыны белгілі. Онда неге мұндай киноны отандық фильм­дерге алмастырмасқа?

– Дәл осы сұрақ біздің де кө­ке­йімізді тесіп отыр. Өзіңіз әң­гі­меміздің басын­да айтып өт­кен тамыз айындағы көр­сет­кіш бо­йынша прокаттан түс­кен та­­­быс­тың үштен бір бөлігін алып кел­ген алты қазақстандық фильм­нің бар­лы­ғы да комедия жан­рындағы туындылар екен. Де­мек көрермен таңдауы – осы. Кас­салық алымдар бойынша да олар­­­мен бәсекелесу мүмкін емес секілді...

– Олармен ешкім бәсекелес болайын деп отырған жоқ. Алайда менің кинопрокат саласындағы экзотикалық ел­дер­дің картиналарына қайта-қайта на­зар аударып отырғаным бекер емес. Неліктен біз олардың орнына өз кар­­ти­наларымызды көрсетіп, одан да көп нә­тижеге қол жеткізе алмай­мыз? Айта кетсек, бұл тек қар­жы­лық көр­­сет­­кіштермен ғана өл­шенбейді. Бірін­ші­ден, оның артында қазақ киносын дәріп­теу тұр. Екіншіден, осы салада жұ­мыс істейтін өндірістік компания­ларға қол­дау көрсетіледі. Үшінші­ден, ең бас­тысы, біз кинематограф­­тың «тари­хын» қалыптастыру арқы­лы жас есімдерді наси­хаттаймыз. Бұл – жаңа актерлер мен режиссерлер, экрандарда пайда болатын тың киножобалар. Мысал ретінде Данияр Алшы­нов пен Асқар Ілиясовты алайық. Олар қазірдің өзінде өте маңызды ха­лықара­лық деңгейге шыққан. Түсірген фильмдері­нің де саны күн санап артып келеді. Бұл, әрине, көрермен үшін қызықты немесе қыркүйек айының соңында про­катқа шыққан ВГИК түлегі Айдын Сахаманның «Дос-Мұқасан» атты өте қызықты режиссерлік дебюттік жұмы­сын алуға болады. Әділхан Ержанов­тың «Мүйізтұмсық» («Но­сорог») картинасы белсенді жұ­мыс үстінде және оған Алек­сандр Роднянский сияқты ірі про­дюсердің қатысуы біздің кино­ға де­ген қызығушылықтың ма­ңызды көр­сет­кіші екені сөзсіз. Барлы­ғы­мыз, тек Кино­орталық қана емес, дистрибьюторлар да, кинотеатр­лар да осы үрдістерді көріп, шетте қалмауы керек.

Әрине, біздің картиналары­мыз­­дың Токио, Берлин және тағы да басқа ірі кинофестивальдар­­­да­ғы көптеген жетіс­тігін еске­ру қажет. Олар да біз­дің киноға де­ген қызығушылықтың көп еке­ні­нің көрнекі көрсеткіші. Қазақ­стан­дық көрерменді бұл алаңнан тыс қалдыру дұрыс емес. Идеология тұрғысынан да, индустрияны дамыту тұрғысынан да, кірістер тұрғысынан да. Бұл фильмдер­ді прокатқа шығару, ыңғайлы көр­сеті­лім уақытын, сеанстардың жақ­сы санын беру – мұның бәрі кө­рерменге осы фильм­ді көруге мүм­кіндік береді. Нарықта, ин­дус­трияда бізге тек алға жылжу қа­жет. Өз кезегінде, біз әкімшілік ететін бюд­жеттік бағдарламалар аясында полиг­рафия, тираждау, коммерциялық емес көрсетілімдер ұйымдастыру, жаңа картиналар­дың тұсаукесерлерін өткізуді өзі жауапкершілігімізге аламыз.

– Аталған бағдарламаларға толы­ғырақ тоқталып өтіңізші...

– Шындығында, біздің фильм­дерді танымал етуге және ілге­рі­летуге бағыт­талған екі бағдар­лама бар. Біріншісі – «Шетелдегі Қазақстан киносының күндері». Осы жылдың соңына дейін біз фильмдерімізді 15 елде көрсетеміз. Аталған бағытта тиісті жұмыстар жүрг­ізіліп жатыр. Негізгі мақсат – ірі кино­нарықтарға бет бұрып, ұлттық киномызды шетелге сатумен белсенді айналысу. Болашақта біз бұл бағдарламаны қосымша ішкі нарыққа бағыттауды да жос­парлап отырмыз. Ол енді бола­шақтың еншісінде.

Екінші бағдарлама – «Тираж­дау және дистрибуция» (бірақ біз оның атауын «Мемлекеттік қар­жыландыру алған қазақстандық киноны прокаттау және ілгерілетуге мемлекеттік қолдау көрсету» ре­тінде өзгерту туралы мәселені кө­теретін боламыз деген ойдамын). Бұл бағдарлама елдің екі ірі қа­ла­сымен шектелмей, аймақтық кинотеатрларда да белсенді жұ­мыс істей отырып, прокаттау, ілге­рілету, премьералар мен басқа да мар­кетингтік іс-шараларға қа­ра­жат бөлуді көздейді. Аталған бағ­дарламаға қатысуға конкурс мем­лекеттік сатып алу порталында жа­рияланған. Отандық киноны на­сихаттауды іске асырғысы келетіндер тендерге еш кедергісіз қатыса алады. Бұл тетік өз дең­гейінде табысты жұмыс істейді деп сенемін. Кем дегенде, бірінші жартыжылдықтың талдауы, біздің бірнеше картиналарымыздың прокатқа шығуы жарқын келешекке нық сенім береді.

– Бізде қашан болмасын қан­дай да бір жаңа мемлекеттік бағдарлама­лар қабылданып жатады. Бірақ бүкіл әлем жұмыс істеп жүрген дайын меха­низмдер бар емес пе? Мәселен, Фран­циядағы квоталау бағдарламасы сияқты. Солардың тиімдісін неге өз тәжі­рибемізде пайдаланбасқа?

– Француз заңнамасында «кво­талау» ұғымы жоқ. Дәлірек айтқанда, бұл болды – бірақ тек 1946 жылдан 1950 жылға дейін. Оларда қазір мынадай ережеден тұратын мультиплекс заңы қолданысқа енгізілген: бір кинотеатр бір фильмге бір күнде экран уақытының көп дегенде 30 па­йызын ғана бере алады. Бұл ереже неліктен мультиплекс заңы деп аталады? Себебі ол көпзалды кинотеатрлар­дың қызметін реттеу үшін қабылданған. Өткен жылы «Кинематография туралы» заңға өзгерістер енгізілгенде, біз осындай нормаға бастамашы болдық. Кинотеатрлардың өкілдерімен «зум» арқылы кездесулер өткіздік, олармен сөйлестік, ұлттық фильм­дермен толық­тырыла алатын арасында өте аз бос уақыты бар көрсе­тілім сызбасын құрдық. Бірақ бар­лық кинотеатр мен дистрибью­тор қарсы шықты. Оларды «Атаме­кен» ҰКП қолдады.

Әйтсе де қуантарлығы, осы жыл­­дың басында біз өз картина­ларымызды таныстырғаннан ке­йін, іс алға жыл­жы­ғандай бол­ды. Бұл кезеңде прокаттау­­шы­лар фильм­дерімізді бірінші көреді, со­дан кейін оларды өз кестелеріне ен­гізуге тырысатын болады деп келіс­кенбіз. Одан кейін не болды дейсіз ғой? Кинотеатрлар көр­се­тілім үшін алдын ала төлем талап етсе, дистрибьюторлар біз­дің өнді­рушілерден дистрибуция үшін ақша ала бастады. Бірақ еш­қайсысы әр картина үшін кем де­генде қарапайым сеанстар санын береміз деп уәде етпеді! Нәтижесінде, фильмдердің өте аз санын айтпағанда, бізге ең ың­ғай­сыз уақыт пен екі-үш сеанс берілді. Салдарынан көрер­мен­дер кинотеатрларда отандық фильмдерді осындай жолмен ғана көре алатын жағдайға жетті. Бұл әрине, өте өкінішті жағдай.

– Ал бұл мәселені дұрыс жол­ға қоюдың қандай да бір шешімі бар ма?

– Прокаттау бойынша талдау­лар мен әңгіменің басында кел­тірген мысалдарды біз ай са­йын Мәдениет және спорт минис­тр­лі­гіне қызметтік хат түрінде береміз. Мұның салдары қандай болуы мүмкін екенін түсінесіз бе? Егер сала ұсынылған шешім жолдарымен келіспесе, ал мемлекеттің бұл процеске араласуға мүмкіндігі бар болса, ол ешкімге қарамай жо­­ғарыдан реттей бастайды жә­не ойын ережелерін өзі жазады. Ал мұндайдан бәріміз де алыс бол­ғымыз келетіні анық. Сон­дық­тан да керісінше, бәрін бей­біт жол­мен шешуге мүдделіміз. Өйт­кені фильмге кинотеатрға шы­ғуға, ал кинотеатрға одан ақша та­буға мүмкіндік берілетін болса – бұл қалыпты жұмыс істейтін на­рық­тық заң, одан бәрі де пайда табады. Кинотеатрлар ұлттық киноны көрсетуге қызығушылық танытады, өйткені ол бұрын кино­театрларға бармайтын аудитория­ны жинайды және ақша табады. Бұл мемлекетке де тиімді. Ол кино­ға инвестиция жасайды, яғни көңіл көтеруге арналған кино емес, сапалы һәм мазмұнды туын­ды­ларға қаржы бөліп, фильмге сатып алынған билеттер мен көрер­мендер аудиториясы түріндегі кері байланысқа ие болады.

– Қалай болғанда да, егер мем­лекет өзі қаржыландырған кар­тиналарды ілгерілеткісі келсе, кинотеатрларға қол­дау көрсе­тетін мемлекеттік бағдар­лама керек шығар?

– Тағы да халықаралық тәжі­ри­беге жүгінейік. Бастаған екен­біз, Франция мен Ресей мысалын әрі қарай жалғастыра­йық. Қазіргі жағдайды белгілі себептерге байланысты айтпай-ақ қоя­йық. Меніңше, бұған пандемия кезеңіндегі жағдай көр­некі мысал бола алады. Карантин уақытында Францияда кинотеатрларға 16 миллион еуро көлемінде көмек көрсе­тілді. Ал оның негізгі механизміне тоқ­талсақ, жалпы, Францияда мем­лекет кино­театрларға қолдау көр­сет­пейді. Бұл мүмкін емес, мем­лекет бұл салаға бір тиын сал­майды. Мұның бәрі тек CNC (Centre national du cinéma et de l’image animéeа) – Франция­ның кино орталығы арқылы жүзе­ге асады. Ол кинотеатрларда әр са­тылған билеттен ақша жинап, ке­йін жыл соңында оларды қай­та­рады. Барлық 100 пайызын емес, белгілі бір төмендету коэф­фи­циентін қолдану ар­қы­лы. Бұл зал­дардың, жұмыс істейтін желі­лер­дің санына байланысты. Ал пан­демия кезінде CNC бұл ақшаны жылдың соңында емес, пандемия кезеңінде, яғни жыл ішінде пайдалануға рұқсат берді. Ең бас­тысы, олар бұл ақшаны кино­театр қызметкерлерінің жалақысын тө­леуге пайдалануға рұқсат берді. Бұл форс-мажорлық жағдайлар­ға байланысты, қолданыстағы нормаларды бұза отырып жасалды. Өйткені егер ақша кинотеатрларға қайтарылса, олар қатаң белгіленген мақсаттарға, атап айтсақ, технологияларды жақсарту, көрермендер­­ге қызмет көрсету сапасын жақсар­­­ту және тағы да басқа қажетті­лік­тер­ге жұмсалады, бірақ еңбек­ақы қорына емес. Ал Ресейде ол кез­де Үкіметтің Федералды резерв­тік қорынан бүкіл салаға көмекте­су үшін 4,4 миллиард рубль бөлінді. Бұл ақшаның жартысы ұлттық киноны шығарумен айналысатын өндірістік компанияларға, екінші жартысы кинотеатрларға кетті. Мұнда ақшаны бөлу механизмі келесідей болды: әрбір кинотеатр­ мен әрбір кинотеатр желісі есеп берді – олар ЕАИС арқылы көрсе­тілген ұлттық фильмдердің үлесі қандай екенін көре алды. Осы үлес­ке пропорционалды түрде олар мемлекеттен көмек алды. Әрине, салықтар мен басқа да міндетті төлемдер бойынша қарыздардың болмауы есепке қоса алынды.

– Ал бізде кинотеатрларға еш­қандай көмек көрсетілмеді. Неге?

– Пандемия кезінде біз саланы қол­дауға ақша сұраған кезде (бірнеше рет жазбаша түрде осындай өтініштермен Мәдениет және спорт министрлігі мен Үкіметке жүгіндік), бізге мынадай сұрақ қойылды: механизм қандай болады? Бұған жауап бере алмадық, өйткені ол кезде ұлттық мәртебесін тек бір-екі фильм ғана алған, ал нарықтағы фильмдер онсыз да кіріс әкеліп жатты. Сол уақытта кейбір фильмдеріміздің прокатқа шыға алмай тұрғаны, кейбір фильмдер үшін дистрибьюторлар алдын ала төлем сұрап жатқаны туралы анықта­ма берілді. Мемлекет бұл талаптарға қалайша келіседі?.. ­Осы тұста мен назар аудартқым келе­тін ең басты нәрсе – біздің түсінігі­міз бен ынтымақтастығымыз тек мемлекетке ғана қажет емес. Бұл, ең алды­мен, индустрияның өзіне қажет. Ол өзін-өзі қамтамасыз етуі керек. Ал бұл әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, отан­дық кино­ның ел экрандарындағы 30 па­йыздық үлесімен қамтамасыз еті­леді. Егер біз қандай да бір себептерге бай­ланысты голливудтық контентсіз қа­ла­тын болсақ, онда тек өзіміздің ұлт­тық өнім ғана саланы ұстап тұра алады. Сон­дық­тан қайталап айтамын, өзін-өзі қам­та­масыз ете алатын күшті кино­индус­трия­ны біз тек күш-жігерімізді бірік­тіре оты­рып құра аламыз. Шын мәнін­де дәл қазіргі таңда ұлттық киномыз қолдауға зәру.

– Әңгімеңізге рахмет.

 

Әңгімелескен

Назерке ЖҰМАБАЙ,

«Egemen Qazaqstan»