Қоғам • 23 Ақпан, 2023

Орталық Азия-Кавказ: қаржы тәуекелі

276 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Қаржы нарығында аналитикалық зерттеулер жасаумен айналысатын S&P Global Ratings халықаралық агенттігі Еуропадағы әлсіз экономикалық перспективаны және әлемдегі тұрақсыз қаржылық ахуалды ескере отырып, биыл дамушы елдердің банк саласын аса күрделі жыл күтіп тұр деп болжайды. Бірақ Орталық Азия және Кавказ елдерінің банк секторы туындауы мүмкін сын-қатерлерге қарсы біршама орнықтылық танытпақ. Агенттік сарапшылары Армения, Әзербайжан, Грузия, Қазақстан және Өзбекстан елдеріндегі жайлылық сақталады, тиісінше банктер жаңа бизнесінің көлемін еселеп, активтер сапасын арттыра бастайды деп күтеді.

Орталық Азия-Кавказ: қаржы тәуекелі

Коллажды жасаған Алмас МАНАП, «ЕQ»

«Ресей-Украина қақтығысы бас­талға­лы Орталық Азия мен Кав­каздың бес елін­де адамдар мен капитал ағыны, сондай-ақ сауда ағынының ұлғаюы байқалды. Бұл Ресейге қарсы салынған санкциялармен және ол елден ірі халықаралық компаниялардың кетуімен байланысты. Біз бұл ағын өңір елдерінің экономикалық өсіміне қолдау көрсетеді деп күтеміз. Осымен бір уақытта ауқымды көші-қон эконо­микалық теңсіздікті күшейтіп, соның салдарынан тұрғын үй мен жалға алу бағасы қымбаттауы ықти­мал. Біздің банк секторының салалық және елдік тәуекелдерін бағалауымыз (Banking Industry and Country Risk Assessments, BICRAs) бойынша Орта­лық Азия мен Кав­каз­дың бес елінің банк жүйелері жа­һан­дық контексте жалпы жоғары тәуекел­дерге ұшырайтынына қарамастан, атал­ған нарықтардағы экономикалық және салалық тәуекелдердің даму үрдісінің тұрақты екенін байқап отырмыз», деп бастайды агенттік зерттеу біссімілләсін. 

Агенттік бағалауына сәйкес, 2023 жылы Армения, Әзербайжан, Грузия, Қазақстан және Өзбекстанның ішкі жалпы өнім (ІЖӨ) өсімі 2022 жылғы қатты өсімнен кейін баяулайды. Бұл ретте Қазақстанның ІЖӨ-сі 2022 жылғы 3,0 пайыздан 2023 жылы 4,1 пайызға өсім көрсетуі мүмкін. Бірақ одан кейінгі жылдарда қайта баяулау аңғарылады: 2024 жылы – 3,6 пайыз, 2025 жылы – 3,8 пайыз.

вв

«Қазақстан және Әзербайжан сияқты мұнай өндіруші елдер көмір­сутегінің ың­ғай­­лы бағасынан және газ экспорты­ның өсімінен пайда табуды жалғастыра бере­ді. Алайда алдағы екі жылда Әзер­бай­жандағы экономикалық өсім қар­қы­ны жоғары болмайды, өйткені онда­ғы мұнай кен орындары сарқылып жатыр және өндіріс көлемі төмендеуде. 2022 жы­лы коронавирус инфекциясымен кү­рес мақ­сатында елдің құрлық шекарасы жа­бық болды, сол себепті мигранттар ағы­ны бұл елдің экономикалық өсіміне әсер етті деу қиын. Сонымен бірге мұ­най экс­­портының 80 пайыздан астамын тасы­­мал­дап отырған Каспий құбыр кон­сорц­иумының (КТК) жұмысындағы ір­кіліске байланысты Қазақстанның да ахуа­­лы осал күйде қалып отыр. Қазақ­стан эко­­но­­микасының өсімін қолдай­тын негізгі фак­тор – мұнай өнді­рісі көле­мін айтар­­лық­­тай арттыруға септігін тигізе­тін Теңіз кен орнының кеңеюі», деп мәлімдейді.

Бұл орайда агенттік Өзбекстанның әлеуетін жоғары бағалайды. Сарапшылар болжауынша, Ресейден ақша қаража­тының және адам капиталының көптеп баруы бұл елдегі тұтыну көлемі мен инвестицияны арттырған. Жалпы алғанда, агенттік өңірдегі несие сапасының көрсет­кіштері тұрақты сақталады, тіпті күшейеді деп күтеді.

«Дегенмен кейбір факторлар біздің базалық сценарий бол­жамының нашарлап кетуіне әкелуі де ықтимал. Атап айтқанда, ол – жаһандық экономикалық өсім перспективасының нашарлауы және гео­саяси тәуекелдердің артуы. Өңір ел­дерін­д­егі инфляция да компания мен үй ша­руашылықтарындағы несие қабі­летін тө­мендетуі мүмкін. Позитивті фак­тор ретінде біз Орталық Азия мен Кавказ елдерінің энергия бағасының өсу әсе­ріне көп тәуелді емес екенін айтар едік. Себебі Еуропа елдеріне қараған­да бұл елдер­де – Әзербайжан, Қазақ­стан және Өзбек­станда – өзінің энергети­ка­лық ресурс­­тары бар.  Ал Армения өзде­рі­не тиімді шарт­тармен Ресеймен энергети­ка­лық келі­сімдер жасасқан», деп жазады агенттік.

Болжам бойынша, өңірдегі банк сек­торының тұрақтылық көрсеткіші бөл­шек несие өсіміне және тәуекел құны­­ның қалыпқа түсуіне негізделеді. Тар­қат­ып айтқанда, жоғары пайыздық мөл­шер­леме, бөлшек өнімдерге бейім­дел­ген несие өсімі, тәуекел құнының ретте­луі және опе­рациялық шығындарға жасал­ған бақы­лау – 2023 жылы өңірдегі банк­тер­дің кі­ріс­тілік көрсеткішінің тұрақ­талуы жо­лын­дағы аса маңызды фактор бол­мақ. Ба­залық сценарийге сәйкес, биыл кіріс­ті­лік көрсеткіші 2022 жылдың деңгейінде сақталады.

«Ипотекалық және тұтынушылық несие басқа сегменттерге қарағанда жоғары маржасы және комиссиялық кірісі арқасында несие портфеліне ерекше қолдау көрсетеді. 2021-2022 жылдардағы жедел өсімнен кейін біз жеке тұлғаларға кредит беру көлемі Орталық Азия және Кавказ елдеріндегі жиынтық несие портфелінің 20-40 пайызы деңгейінде қалыптасады деп күте­міз. Бұл ретте Қазақстан, Әзербай­жан және Грузиядағы бөлшек несиенің циклі бірқалыпты жүрсе, Армения мен Өзбекстанда бұл сегменттегі өсім айтарлықтай болады. Сол себепті, біз тұтынушылық несие сегментінде бәсеке күшейеді деп ойлаймыз. Бұл өз кезегінде әлдеқайда агрессивті баға саясатына және жоғары тәуекелдердің қабылдануына әсер етіп, ол фактор таза пайыздық маржаға деген қосымша қысымды арттырып, маркетинг пен клиент тартуға кеткен шығынды көбейтуі мүмкін», деп жазады агенттік.

Олардың байыптауынша, алдағы бірне­ше жылда әсіресе, ипотекалық несие бөл­шек несие нарығындағы орнықты сег­мент болып қала береді. Бұған оның банк үшін тәуекел мен кіріс тұрғысынан тар­тым­­ды­лығы ғана емес, мемлекеттік қол­дау бағ­­дар­ламалары аясындағы азамат­тар­дың же­ке­леген категориясы үшін пайыз ставка­сын субсидиялауы да айрықша әсер етеді.

Сондай-ақ агенттік инфляция опера­ция­­­лық шығындардың 10 пайыздан кем емес өсіміне алып келеді деп болжайды. Ал банк­тердің IT-ге қатысты шығындары 15-17 па­йыз деңгейінде қалыптасуы мүмкін.

Зерттеу барысында агенттік өңір­дегі ресейлік банктердің хал-ахуалы­на қатыс­ты да пікір ұсынады. Ресей-Украина соғысына дейін ең көп ресейлік капитал Қазақстанда болған – 14 пайыз. Бұл көрсеткіш Әзербайжан мен Грузияда – 2, Арменияда 5 пайыз мөлшерінде.

«Біздіңше, Қазақстан ресейлік банк­терге қатысты түйткілді нарықтық шешім көмегімен және мемлекеттік қада­ға­­лаушы органдар қолдауымен шеше алды. «Бәйтерек» холдингі «Сбербанкті» сатып алды, ал «Банк ЦентрКредит» «Альфа-Банкті» иеленді. Қазақстан­ның банк секторында ресейлік банктер үле­сінің айтарлықтай қысқаруы сектордың одан әрі шоғырлана түсуіне әсер етті және ұлттық банктердің позициясы нығая бас­тады», дейді.