Қоғам • 28 Тамыз, 2023

Әлеуметтік кодекс: Төлемдерді есептеуді әлі де жетілдіру керек пе?

199 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Әлеуметтік саладағы барша бастама азаматтарға тең мүмкіндіктер мен қызметтерді қолжетімді етуді көздейтін ізгі мақсатпен жетілдіруге тиіс. Біздің ел әділ қоғам құруға ұмтылысын айшықтап, әлеу­мет­тік саясаттың ендігі беле­сін айқын­дайтын жаңа кодекс қабыл­дады.

Әлеуметтік кодекс: Төлемдерді есептеуді әлі де жетілдіру керек пе?

 

1 шілдеден бастап күшіне енген Әлеу­меттік кодексте отбасын атаулы жә­не әлеу­­меттік қолдауға күш салынып, еңбек на­рығын ырықтандыруға, жал­пы халық­тың өмірін жеңілдетуге тиіс басқа да көптеген өзгеріс көзделген. Қысқа­ша тоқталып өтсек, ана мен баланы әлеуметтік қорғауды күшейту үшін қосымша атаулы шаралар қарастырылды. Мүгедектігі бар азаматтарға берілетін жәрдемақыны ұлғайту, сондай-ақ арнайы әлеуметтік қыз­меттерді қолжетімді ету үшін ерекше қажеттіліктері бар азаматтарға көп көңіл бөлінді. Сонымен қатар 2025 жыл­дан бастап арнаулы әлеуметтік қыз­мет­тердің жан басына шаққандағы норма­тивтерін енгізу жоспарланып отыр. Кейін­гі кездері сапалы техникалық оңалту құрал­дарымен қамтамасыз ету мәселесі жиі кө­терілгендіктен, балалардың оңалту құрал­дарына қол жеткізуіне мүмкіндік бере­тін «Техникалық оңалту құралдары иннова­циялық фабрикасы» жобасы бастау алды.

Зейнетақы мөлшерін арттыру және жүйенің қаржылық тұрақтылығын қамтама­сыз ету үшін жыл басында базалық және еңбек зейнетақыларының мөлшерін есептеу параметрлері өзгертілді. Саралау тетігін қолдану нәтижесінде ең төменгі базалық зейнетақы мөлшері 21%-ға дейін өсті. Ал болашақ зейнеткерлер үшін 2024 жылдың 1 қаңтарынан бастап жұмыс берушілер тарапынан қосымша зейнетақы жарналары төленеді. Сондай-ақ БЖЗҚ салымшысы өзінің зейнетақы активтерінің 50%-дан аспайтын бөлігін дербес таңдауы бойын­ша жеке басқарушы инвестициялық компанияларға бере алады.

Жыл басынан қолданысқа енгізілген Отбасының цифрлық картасы халыққа проактивті қызмет көрсету құралы ретінде толыққанды жұмыс істейді. Соған қарай отбасының әлеуметтік-экономикалық жағ­дайы бағаланып, жәрдемақы және тағы басқа қолдау шаралары жасалады. Бұған қоса Әлеуметтік кодекстің күшіне енуімен елімізде құзыретіне мүгедектігі бар адамдарды әлеуметтік қорғау, арнау­лы әлеуметтік қызметтер көрсету және әлеуметтік қамсыздандыру саласындағы заңнаманың сақталуын бақылауды жүзеге асыру кіретін мемлекеттік әлеуметтік қорғау инспекторлары институты енгізілді. Мемлекеттік әлеуметтік инспекторлар халықтың әлеуметтік осал топтарының құқықтарын қорғау мақсатында 50-ден аса тексеру жүргізді. Сол секілді шілдеден бастап облыс орталықтары мен мегаполистерде 20 еңбек мобильді орталығы құрылды.

Бүгінде адам құқықтары мен еңбек саласындағы кейбір жалпы қағидалар мен стандарттарды белгілейтін халықаралық құжаттар көп елге үлгі бола алады. Мыса­лы, ірі де ықпалды Еуроодақтың әлеумет­тік қамсыздандыру кодексі әлемдік тәжі­рибеде маңызды орын алады. Біздің ел де осы одақтың әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің ережелеріне сүйенді. Десе де, кез келген заңнама уақыт талабына сай жүре келе жаңартулар мен толықтыруларды қажет ететіні белгілі. Бұл ретте бұқаралық ақпарат құралдарында еліміздің әлеуметтік қамсыздандыру жүйесіндегі тың өзгерістер мен тәсілдердің артықшылықтары мен кемшін тұстары жөнінде көп айтылып жүр. Бірқатар сарапшы кодекске пысықтау мен толықтырулар қажет деп топшылайды. Мысалы, талдаушыларға төлемдерді есептеудің негізгі көрсеткіші инфляцияны толық ескермейтін АЕК болып қала беретіні түсініксіз. Төлемдер бөлігінің көлемі шығындар деңгейіне сәйкес келмейді. Мемлекеттік органдар қаржының шектеулі мүмкіндіктеріне сүйеніп, бұл әдістемелерді өзгертпеуді ұсынған. Сол секілді нормативтік актілерде «жалғыз басты ата-ана» ұғымы жоқ. Бұл кодекс шеңберінде азаматтардың жекелеген осал санаттарын қолдаудан қазақстандық отбасын нығайту мен дамыту үшін базалық жағдайлар жасауға көшу жоспарланып отырғанына байланысты болуы мүмкін. Кодексте әлеуметтік саладағы тәуекелдер мен қауіптер ескерілмейді және тиісінше оларды басқару стратегиялары жоқ. Бұ­ған қоса клиенттің мүмкіндіктері мен қажеттіліктерін анықтауға қатысты сұрақ та туындайды. Атап айтқанда, мониторинг бағалау кезеңдері, сондай-ақ көмек орындалды деп санауға болатынын түсіндіретін индикаторлар белгісіз. Мәселен, көрсетілген қолдау мақсаттарының бірі ‒ отбасының мұқтаждықтан шығуы қай сәтте орындалды деп есептелетінін нақтылау маңызды.

Экономист Мақсат Халықтың айтуынша, ең төменгі жалақыны, күнкөріс деңгейін есептеу әдістемесіне көбірек көңіл бөлген жөн. Өйткені бұл шектер арқылы еліміздегі кедей, көмекке зәру адамдардың нақты саны белгілі болады.

«40 мың теңге көлеміндегі күнкөріс шегінен төмен табыс табатын азаматтар әлеумет­тік әлсіз санатқа жатқызылып, мұндай отба­сы­ларға мемлекеттен атаулы көмек тағайын­далады. Егер күнкөріс шегін азық-тү­лік, тұтынушы себетіне байламай, халық­аралық озық әдістемелер арқылы шынайы есептейтін болсақ, еліміздегі ең төменгі күн­көріс шегі 85-90 теңгеге жуықтайды. Яғни халықтың көп бөлігі әлеуметтік осал топ болып шығады. Меніңше, Үкімет бюджет қаражатының тапшылығына байланысты мұндай есептеулерді әзірге қолданбай отыр. Өйткені қолдауға мұқтаж халықтың бар­­лығы қамтылмай қалуы ықтимал. Деген­мен шынайы жағдайды барынша ашық көрсет­кен дұрыс. Барлық әлеуметтік заң­на­ма, бағдарлама халықтың жағдайын түбе­гейлі зерттеумен жасалуы керек», дейді М.Халық.

Ал экономист Марат Әбдірахмановтың айтуынша, жинақтарды жеке қорларға беру арқылы зейнетақымен қамсыздандыру үшін жауапкершіліктің бір бөлігі мемлекеттен алынып тасталады. Бұл ретте барлық салымшы зейнетақының басқарушы компанияға берілетін бөлігіне мемлекеттік кепілдік қолданылмайтынын білмейді. Сол секілді әлеуметтік төлемдер 14%-ға өскенімен, тарифтердің орташа есеппен 20%-ға қымбаттауы күтілетін әсерді жоққа шығарады. Әлеуметтік кодекс аясын­да қарастырылған төлемдер мен жәрдем­ақылардың өсуі өте баяу, өйткені инфляция оларды бұрыннан «жеп қойған».

«Жалпы, кодексте белгіленген барлық төлем ағымдағы бағаларға сәйкес келуі, төлем алатын азаматтар санатының тауарлары мен қызметтерінің нақты шығындарына тең болуға тиіс. Әлеуметтік кодекске бар­лық шығын топтары бойынша бөлек әлеу­меттік стандарттар енгізілуі керек-ті», дейді сарапшы.