БІЛЕТІНДЕР БАР МА ЕКЕН?

Қанша уақыт өтсе де, Ұлы Отан соғысының жалыны шарпыған кез келген әулеттің ұрпағы қан майданда от кешкен ағайын, туысқанын сірә де ұмыта қоймас. Сол сұрапылдан оралмаған әрбір қыршын жазылмаған дастан, шырқалмаған ән, айтылмаған жыр, төгілмеген күй, тігілмеген үй, отау... Елеусіз қалулары мүмкін емес бұлардың, әрқайсысын жеке-жеке атап, ұдайы түгендеп отыру тірілердің мін­­­­деті. Көңіл түкпіріндегі осындай ойды одан әрі еселей санама сіңірген Күләйім Асхабқызы Мұхамедиярова жақын­да сарғайған бір сурет пен хатты көрсеткенде, тағдырлары белгілі, бел­гісізі бар, елі үшін жандарын пида еткен боздақтарға қатысты қан­­дай да мәліметтің құ­ны өлшеусіз екенін ұқтым. Сергек те сезім­тал, қолы тиген зат атау­лы дереу өз мәніне ие болып шыға келетін Күләйім тәтеміздің өмір жолы мүлдем бөлек шығарманың өзегі. – Ұлы Жеңістің 65 жылдығы бала кездің ауыр күндерін еріксіз еске алдырды. Соғысқа дейін туып, балалық бал жылдар, жылай жүріп жетілген жетім жылдар естен кетпейді, – дейді ол кісі. – Мына суретті өткен ғасырдың 70-жылдары нағашым Дәулетханнан алғанмын. Міне, бозбаланың суреті. Сыртында: “До­сым Жамантай! Саған ескерткіш үшін жансыз сүгіретімді ұсынамын. Петропавлдағы техни­кумды бітіргенде түстім. 22 ноябрь. 30 жыл. Сұлтанбек” деп жазылыпты. – Бұл кісі маған нағашы, – деп жалғас­тырды әңгімесін қазір Алматы қаласында тұра­тын зейнеткер Күләйім Асхабқызы. – Сұл­танбек Қожахметов 1912 жылы туған. Соғысқа дейін КазПи-де сабақ берген. Кезінде Мәс­кеуде оқыпты. Анам Балғызды жас кезінде Алматыға апарып оқытамын дегенде, әкесі жібермей қойыпты. Мұны анамның аузынан естігенмін. Ұлы Жеңістің 65 жылдығы жақын­даған сайын атаусыз қалғаны жаныма батып, 1969 жылы Дәулетхан нағашым жазған хатын­дағы өтінішін орындай алмағаныма өкінемін. Басымыздан не өтпеді?! Әлі де соңымнан қалмай қойған тағдырдың тауқыметімен ескерілмей қалған сол хат ар-намысыма нұқсан келтіріп өткендей хал кешемін. Зеренді ауданы, Қарабұлақ ауылынан Тасымбеков Дәулетхан жолдаған хатқа да 40 жылдан асыпты: “... Қожахметов Сұлтанбек доцент и профессор педагогических наук... Қа­зір қабірі бір туысқандар зиратында. Герма­нияның Кенигсберг қаласында немістердің қолына түсіп, совет армиясы барған соң бо­сатылған. Бірақ комиссар Қожахметов С. не­містердің тепкісінен жеген таяқтан емдеуге кел­мей 1945 ж. қайтыс болған. Бұл кісінің кар­точ­кесі КазПИ-дің залында ілулі тұр дейді. Сұлтанбектің нағыз достары С. Мұқанов, Ғ. Мәлік...” Хатта Сұлтанбек Қожахметов ең­бек­терінің кітап боп жинақталып жатқаны және мұны Мыңбай Ысқақовтан анықтауын өтініпті. Мәлік Ғабдуллин, Мыңбай Ысқақовтың Сұл­танбекпен туыстығын айтып, нағашыларын тауып алуын ескерткен. Сұлтанбек Қожах­ме­тов, алда-жалда зерттеу­шісі табылса, іздеп жоқ­тайтындай-ақ тұлға. Бәл­кім оның ғылыми жұ­мыстарын, жауынгерлік қасіретті жолын анықтап талдауға ниет етушілер бар да шығар. Әсіресе жас ғалым, тарихшылар үшін бұл тың әрі қажетті тақырып қой. Азды-көпті еңбектері академик жа­зушы С. Мұқановтың, Кеңес Одағының Баты­ры, ғалым Мәлік Ғаб­дул­лин мен математик, ер­ек­­ше дарын иесі Мыңбай Ысқақовтың мұралары арасында шаң басып жа­тулары да мүмкін. Өзі қыз­мет еткен Қазақтың Абай атындағы қазіргі пе­дагогикалық университеті, Сұлтанбек Қожах­­метовты танитын, білетіндер бұл мәселеден шет қалмайды деп үміттенеміз. Орыстан әйелі болған. Кейін қызы әкесінің ауылына ағайын­дарын іздеп те келіпті. 33 жасында соғыста опат болған Сұлтанбек Қожахметовты кімдер біледі екен? Хабарласып, ер-азаматтың, ғалымның атын қайтаруға адалдық танытып, сауапшылық жасаса деп өтінеміз. Ұлы Жеңіске осындай траге­диялық тұлғалардың да қосқан үлесі зор ғой. Ендеше көп боп ұйымдасып іздеуге, зерт­теуге кі­рі­сіп, ғалым, доцент, бәлкім комиссар... Сұл­танбек Қожах­метов есімінің ортамызға, ел-жұртына оралуына атсалысайық! Мағира ҚОЖАХМЕТОВА, жазушы, халықаралық “Алаш” сыйлығының лауреаты.