Тарих • 28 Қараша, 2023

Бұл фильмді табу керек

229 рет
көрсетілді
12 мин
оқу үшін

Бұл 1940 жылы бүкіл ел болып кеңестік Қазақстанның 20 жылдығын мерекелеуге дайындалып жатқан шақ еді. Мәскеулік және қазақ кинодокументалистері «Қазақстан» атты фильмді түсіруге кіріскен. Біз сол кезде 93 жастағы Жамбылмен кездеспек болдық. Бұл жөнінде алдын ала келісілмеген болса да, біз – кино түсі­ру­шілер тобы және оған қатысатын ақындар, ойынға деген қоян, түлкі, тіпті қасқырлары, бүркіттері бар аңшылар, бәріміз түн ішінде Алматыдан тар­тып кеттік. Жамбылдың тұратын ауылы 80 километр қашықтықта екен.

Бұл фильмді табу керек

Ауылға келген соң, жолбасшымыз Нұрпейіс ақын шеткерірек тұрған бір үйді нұсқап:

– Әне, көрдіңдер ме, Жамбыл сонда тұрады! Бұл оның «ордасы», бәріміз тура сонда баруымыз керек, – деді.

Үй іші адамдарынан біз Жамбылдың сырқат екенін, бізбен кездесуі неғайбіл екенін білдік. Жаңа үйге көрші тұрған киіз үйге кірдік те, ақынның қонақжай туыстарының сый-құрметіне бөленіп, ақынның бізді қабылдар уақытын тосып қалдық. Біраз уақыт өткен соң қарт ақынның өзімізді қабылдап көріспек болған ниетін де естідік.

Кино оператор Д.Ошурков бұл кездесуге аса ыждаһатпен дайындала бастады. Біздердің Москвадан келгенімізді біліп, қолымыздағы кино аппараттарымызды көргеннен кейін Жамбылдың жүзі жылып сала берді. Тілмаш арқылы біз оған: «Советтік Қазақстанның тойы туралы картина жасап жатқанымызды және онда міндетті түрде қарт ақын қатысқан ойынды көрсететін кадр болуы керек екенін түсіндірдік. Оның үстіне бүгін күн жадырап тұр, кино түсіруге де қолайлы деген өтінішімізді де жеткіздік.

– Оған қоса, – деп сөз қосты оператор Ошурков. – Бұл ауылға советтік жаңа дыбыс жазғыш аппараттың тұңғыш келіп отырғанын біліңіз.

Жамбыл біздің Мәскеуден жуырда ғана шыққанымызды білгеннен кейін ондағы кездесулерін еске алып, таныс адамдарының аты-жөнін атай бастады. Ақын кенеттен көңілдене қалды, тіпті әзіл айтып, бізді асықтырып кетті. Бәріміз де жадырап, бір-бірімізге шын достарша жақындасып кеттік. Бізді қоршап алған балалар шулады, қол соғылып, той-думанға бүкіл тау қойнауы жаңғырықты. Сол екі арада далаға кілем төселді, көрші ауылдардың тұрғындары бұл маңға түгел жиналып, кілемге жай­ғас­ты. Ең соңында өз бөстегіне келіп Жам­был да отырды...

Ол домбырасын қолына алуы мұң екен, тамаша бір ән шертіліп кетті. Ақын шабыттанып ұзақ жырлады. Әннің әсері, тіл білмейтін бізді де шарпып өткендей болып еді. Көпшілік жұрт Жамбылға жақын келіп, оны құшақтап сүйіп жатты. Ал ол болса бәрін де өз баласындай көріп, әкелік мейірмен арқасынан қағып, жылы-жылы сөздер тауып айтып жатты. Ақындар шаршау дегенді ұмытқан сияқты. Жамбылдан кейін кезек алып өз өлеңдерін айтысып кетті. Бұл ақындардың нағыз айтысы еді.

Кино түсіретін және дыбысты жазып алатын аппараттарымыз мүлтіксіз жұмыс істеді. Жиналғандар бұл маңнан тарқар болмады: өйткені жұрт арасына қазақтың көне спорт ойындарының бірі  көкпар тарту болады деген хабар лезде тарап кеткен еді.

Бұл ойынға әзірлік жұмыстары аяқ­талды да, кино тобы енді сол думан болатын жаққа қарай беттедік. Ал сонда Жамбыл не істеді деңіз.

Туысқандарына бізді міндетті түрде түскі асқа шақыру керектігін айтып әмір берген ақынды біз үйіне шығарып салдық. Кино түсіріліп болысымен қарт ақынға қайта келеміз деп уәдемізді де бердік.

Ойын болатын ойпаңның жарты жолына жақындағанымызда бізге еріп келе жатқан жұрттың бәрі аң-таң болып артына қарасты. Байқасақ, сары атына жас жігітше сәнмен мінген Жамбыл келеді екен. Біздің таңырқауымызда шек болған жоқ, әрине.

Жамбылмен әзілдесе отырып, біз көкпар болатын жерге жүріп кет­тік. Айналасы биік қыраттармен көм­ке­ріл­ген кең еңіс көзге шалынды. Жазықта салт атты­лар да пайда бола бастады. Жам­был оларға жақын барып, ойынның тәртібі туралы кеңес берді, нұсқауын айтты.

Ойынға Жамбылдың келіп араласуы қатысушылардың көңіл күйін көтеріп тастағандай. Ана жерден де, мына жерден де «Жамбыл, Жамбыл» деген сөздерді естисің. Ойынға әр ауыл­дан қисапсыз көп аттылар келіп араласып кетті. Әр ауыл өздерінің ұшқыр аты мен оңтайлы жігіттерін көрсетіп қалмақшы. Ақыры ешкінің ауыр денесі салт аттылардың қолына тиді. Көкпар қызды да кетті. Кино аппараттарымыз ешбір мүлтіксіз жұ­мыс істеді. Жігіттердің оңтайлылығы мен батылдығына және қазақ аты­ның қажырлылығына сын басталды. ­Ұзақ­қа­­ созылған тартыстан, додадан кейін өз достарының көмегімен бір салт атты көкпарды қолға түсірді де, оны Жамбылдың алдына тастады. Жеңімпаз жігітті Жамбыл құшақтап, қолынан қысты.

Ойынды ұзақ уақыт киноға түсір­­ген­нен кейін қарт ақынды шаршат­пайық деп біз оны үйіне апарып тас­тамақ болдық та, қалған уақыт ішінде «Ауда­рыспақ» атты ойынды түсірмек болдық. Бұл хабарымызды естігеннен кейін Жамбыл өзгеріп сала берді: жұрттың бәрі шаршамағанда, елден ерек мен неғып шаршаймын? «Жоқ, Жамбылың ондай адам емес», деп жеткізді тілмаш бізге ақын сөзін. Өзімізге жақын келген Жамбыл ойынды түсіре беріңдер деп белгі берді де, жұртқа араласып кетті. Амал қанша, көнуге тура келді.

«Аударыспақ» – екі аттының шауып келе жатқан бетте ұстаса кетіп, бірін-бірі ерден аударып тастауға ұмтылатын ойыны. Жамбыл мұны да басқа ойындар қатарында өзінің жырына қосты. Бұл ойынды ерлікті, батырлықты, тапқырлықты жетілдіретін жаттығу десе болғандай.

Екінші бөлімде бүркітпен аң аулау­ды түсірдік. Қазақ халқы, оның ақындары, соның ішінде Жамбыл да аңшылардың ұшқыр, қырағы серіктері бүркіт, сұңқар, қаршыға туралы көптеген тамаша жыр­лар мен аңыздар шығарған ғой. Жам­былдың байыппен айтқан өлеңін тың­дай жүріп біз бүркітпен аң аулаудың таң­ға­жайып көріністеріне куә болдық, тамашаладық...

Кешқұрым біз Жамбылды үйіне шы­ға­рып салдық та, оның денсаулығы үшін қымыз ішіп, достарша қоштасып айыры­лыстық. Осыншалық тамаша, ақ­жар­­қын, ғажайып қартты тас­тап кету бізге оңай болған жоқ. Бірақ Жамбыл қош­­­тасып жатып бізді қонаққа ша­қырды да, біз сөзсіз келеміз деп уәде­мізді бер­дік...

Сол жылдары «Жамбылға қонаққа барамыз» деген сөз Қазақстанда өтетін халықтық мерекелер мен тойларда дәс­түр еді де, оның өзінің тамаша, терең мағынасы болатын-ды. Қазақ респуб­ли­ка­сының 20 жылдық мерекесі кезінде де бұл нақ солай болған еді.

Біз қайта оралған күні, Отаны­мыз­дың көп ұлттары атынан келген делегациялар мен қонақтар халықтар достығының тақырыбын өз өлеңдерінде аса зор әсер­мен, күшпен көтере білген тұңғыш совет ақыны Жамбылдың қонақжай үйінде бас қосып едік.

Мұнда, оның үйінде, нағыз поэ­зия салтанат құратын. Жамбыл домбырасын шәкірттеріне беріп еді, ал олар қазақтың суырып салма өлеңінің тамаша үлгісін көрсетті. Нұрпейіс, Нұрлыбек, Орынбай, Өтеғали ақындар халық достығы туралы дастандарын шырқады.

Жамбыл өзінің суырып салма өлеңін домбырасына күмбірлете қосып айтатын еді. Ол әрі ақын, әрі домбырашы және әнші болатын. Ән Жамбыл поэзиясының әсерлі, мазмұны анық болып шығуын қамтамасыз ететін еді. Осы тұрғыдан алып қарағанда, Жамбылдың даусын жазып алғанымыз болашақ ұрпақ үшін ерекше бағалы болса керек...

Леонид Малинов.
Жамбылмен кездескенде//
«Искусство кино» журналынан

* * *

«Жамбылдың даусын жазып­ ал­ға­нымыз болашақ ұрпақ үшін ерекше бағалы болса керек...» деген тұжы­рыммен түйінделген Леонид Малинов­тың­ мақаласы «Қазақ әдебиеті» газе­тіне осылай басылыпты (20 қаңтар, 1961 жыл). Әрине, архив­тегі кино-фото­ шежіреміз сақ­тал­ған қойманың шаң басқан бір сөре­­сінен 1940 жылы Мәскеу мен қазақ кинодокументалистері түсір­ген «Қазақстан» атты фильмнің тас­пасы табылып жатса, нұр үстіне нұр болар еді.

Иә, Жамбылдың ақындық даңқы аспандап, дүниенің төрт бұрышына түгел тарап үлгерген кез. 1940 жылдың жазы. Қазақстанның 20 жылдық мере­йі­не­ қызу дайындық үстіндегі ел. Екінші жа­һан соғысының алдындағы мамыражай бір сәт...

Бір ғажабы, бұл мақаланың сондай бір жылы шыраймен жадырай жазылғаны. «...Жұрттың бәрі аң-таң болып артына қарасты. Байқасақ, сары атына жас жігітше сәнмен мінген Жамбыл келеді екен. Біздің таңыр­қауымызда шек болған жоқ», дейді автор. Және бір тұсында, «Жамбыл өзгеріп сала берді: жұрттың бәрі шаршамағанда, елден ерек мен неғып шаршаймын? «Жоқ, Жамбылың ондай адам емес», – деп жеткізді тілмаш бізге ақын сөзін», деп ұлы жыраудың асқан қайсарлығы мен жасы тоқсаннан аса да жас жігітше ширақ қимылдап атқа мінгені жақсы сурет­теліпті. Соны­мен қатар оның әзіл­қой­­лығы мен халқымызға тән қонақ­жай­ пейілін де мәскеулік қонағы жақсы аңғарған.

Ғаламтордан автордың дерегін іздеп көргенбіз. Өкінішке қарай, уысымызға жөнді мәлімет ілінбеді. Ал енді кино­опе­ратор Михаил Федорович Ошурков туралы (мақалада оның есімі «Д.» деп қате жазылып кеткен тәрізді – Р.Т.) көсіліп айтуға жарайтын бірқатар мағлұматты қалың оқырман қауым да біле жүргені дұрыс шығар.

Сексен тоғыз жасқа келіп қайтыс болған М.Ф.Ошурков (18.11.1906-28.11.1995) – кеңестік документалды кино түсірудің хас шебері әрі режиссер. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде майдан даласының бел ортасында жүрген жанкешті кино­оператор. Ол төрт мәрте Сталиндік сыйлыққа (1942, 1948, 1949, 1950) және КСРО Мемлекеттік сыйлығына (1969) ие болған, РСФСР халық әртісі (1979) саналатын еңбек сіңірген өнер қайраткері.

Михаил Ошурков 1945 жылы қаңтар айында А.Воронцовпен бірге Осве­нцим азап лагерінің қасіретті көріністерін алғаш таспаға ілген кино­опе­ратор ретінде танымал. Кейін оның осы материалдары Нюрнберг сот жосығы кезінде фашизм қылмысына нақты айғақ болды.

1945 жылы 2 қыркүйекте «Мис­­­сури» лин­корының бортында Жапо­ния­ның тізе бүккені туралы актіге қол қою сәтін де кинотаспа арқылы тарихта қал­­дыр­ған­ осы М.Ошурков. Ол – 1000-ға­­­­­ тарта мерзімді киносюжеттердің авторы.

Мәскеу де Жамбылға тегін адамды жібермесе керек. Міне, осындай көрнекті шебердің киноаппараты ны­са­насына іліккен ұлы Жамбылдың 1940 жылғы жаздағы жарқын бейнесі, сірә, сапасыз бола қоймас деген па­йымдамыз. Ендігі міндет –  киноқұжат табу.

 

Рәтбек ТЕРЛІКБАЕВ,

Жамбылдың әдеби-мемориалды

музейінің ғылыми қызметкері