Тарих • 04 Желтоқсан, 2023

Желтоқсан желі

462 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Ұлт санасының бостандығынан асқан бақыт болсын ба? Тарих толқынындағы жанға сызат түсірген жылдардың тізбегі көңілден көшпейді, санадан өшпейді. Кісінің түрмеде қалғанынан гөрі адам ойының, ұлт танымының абақтыға қамалғаны – ауыр трагедия. Ондай қасіретті ешбір елдің басына салмасын...

Желтоқсан желі

Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»

Бодандық қамыты талай жастың жанын ауыртты, жүй­кесіне салмақ түсірді. Ұйқыдағы аю да қыс біткесін көзін тырнап ашып, тіршілікке қарайды, оянады. Құлдықтың жүгенінен құтылғысы келген жастардың жанкештілікпен тұяқ серпуі – үйретілмеген асаудың аспанға атылуымен тең. Жылқы мінездес халықтың жаңа бір бұлқынысы. Бұл – сана еркіндігінің көрінісі. Азаттыққа деген талпыныс. Жас­тардың көкейін тескен азаттық рухы ұлттық мұратпен астасып жатыр.

Сексен алтының желтоқсаны талай өнер адамының санасына сәуле түсіргенін қамыққан кө­ңілді демейтін, жабыққан жүректі емдейтін қадамдарынан да аңғаруға болады Сана төрінде азаттық үстемдік құрды. Көңіл­дің көзі ашылды. Әйтеуір, тарихы мыңжылдықтармен сабақ­тасып жатқан бабалар аманатына деген адалдықтың оты ұш­қындап тұр.

Иә, жөнсіз жағылған күйе мен жалған сөз композиторлардың да ойын дүр сілкіндірді. Қанға бөккен қаладағы көрініс Әбиір­бек Тінәлінің шабытына шоқ тү­сірді...

Көмейге тығылған ащы бір өксік әлдебір әуенді дүниеге әкел­ген сыңайлы. Аза тұнған ән­нің ыңылы жанын жай таптырар емес. Жүрегі өртенген өнер ие­сінің ыңылынан өкініштің табы айқын сезілетін секілді. Ұлттық трагедияға ұласқан оқиғаға жанарын шық жуған ол бейжай қарай алмайды. Әнмен болса да азаматтық ұстанымын естіртуі керек. Олай етпесе болмайды.

Композитордың ішкі әлемі алай-дүлей күй кешіп жүр. Бірақ Алматыға жақындау мұңға ай­налған. Өзекке түскен өкініш оты өртей түскені сөзсіз. Сол кезде ағасы Әбдірахман Асылбекті кездестіреді...

Жанарын мұң торлаған іні­сінің күйзелісін ақын ағасы әп-сәтте сезгеніне ешкімнің та­ла­сы жоқ. Әбекеңнің ыңылы жаңа әннің дүниеге келетінін аңғарта түскен. Бірақ ашық жазу, ашып айту – өзіңді оққа бай­лаумен пара-пар. Сондықтан да жалған пафостан ада мәтін керек. Әйтеуір шер басқан көңілді жібіту қажет. Інісінің жан әле­міндегі рух азат­тығын бірден тү­­сінген ақын ол күткен мәтінді жазды. Алайда әннің мәтіні 1969 жылғы жел­тоқсанның ыз­ғарымен са­бақтасып жатса да, түпкі мәні көп­шілік үшін тү­сінікті еді...

Рас, «Желтоқсан желі» – ер­­кіндік жыры, азаттыққа ұм­тыл­ған әрбір адамның көңілін тер­беген гимні.

«Желтоқсан бірде,

Ел тосқан түрде,

Келетін мүлде жайдарлы.

Сол жылы бірақ,

Әдеттен жырақ,

Көрінді шын-ақ айбарлы.

Тоңдырды мені,

Тоңдырды сені,

Желтоқсан желі ызғарлы.

Солдырды гүлді,

Оңдырды нұрды,

Көңілде мұңды із қалды»,

деп басталатын әннің алғашқы шумақтарының өзі жаныңды аяздай қари түседі. Ал бұл әнді автордың орындауында тыңдасаң тіпті жаның түршігеді. Азалы үн, жаныңды бөлшекке бөлген мұң...

Әсілінде, бұл әнді сандаған әнші орындаған шығар. Әркімнің өз үні мен артықшылығы бар екендігіне күмән жоқ. Бірақ өзі жазған туындыны дәл Әбиір­бек сияқты сезініп шырқау қиын сияқты көрінетіні рас. Әбиір­бектің даусындағы діріл сол Жел­тоқсанды көз алдыңа әкеле береді. Еркіндікке ұмтылған Қай­­раттың қанатын қайырған қан­дықолдардың әрекетінен жирене, жиіркене түсесің.

«Өрімдей жастардың әділдік іздеген шағы еді ғой. Бойында күші тасыған біздің де жастық дәуреніміз есте. Басылымнан оқыған жалған ақпарат жанымызды өртеп барады. Жабылған жала атаулы кімді де болсын күйзеліске түсіреді. Әннің мәтінін ашық жазуға болмайтынын біз саналы түрде түсіндік», дейді композитор.

Желтоқсан айы жеткенде Әбиір­­бектің әні еске түсе береді. Жо­ғалған жылдарға ашынып қарағандай боламыз. Жүрегімізге әлдебір мәңгілік өкініштің алауы түсіп кеткендей күй кешеміз. Бірақ сол жылдардағы барлық трагедия ел тәуелсіздігінің бас­тауы болғанын түсінгенде бойы­мыз­дан бір ауыр жүк түскендей болады...

Талай әнімен тыңдарманының санасына ой салған Әбекеңнің орны биікте екеніне ешкімнің таласы жоқ. Атақ жағынан алысқа кетпесе де, әндері Әбиірбектің атын ел ішінде биікке көтеріп тұратыны сөзсіз. Өйткені «Жел­тоқсан желі» – ел жадынан өш­пейтін шоқтығы биік шығарма.