Тарих • 19 Желтоқсан, 2023

1916 жыл: Асыға атқа қонғанда...

164 рет
көрсетілді
15 мин
оқу үшін

Еліміздегі 1916 жылғы көтеріліс – қазақ халқы­ның ұлт-азаттық жолындағы азапты да қасіретті тағдыры. Оның шығу, өрістеу шежіресі отандық тарих ғылымында әлі де өзекті. Бірінші дүниежүзілік соғыстың зардабын патшалық Ресейдің отары ретінде тартқан Қазақ елі шикізат өнім­дерін дайындаушы, салық төлеуші болып, барлық құнарлы жерінен айырылған еді. Оған қоса патшаның соғыс жағдайында орыс емес халықтардың азаматтарын қорғаныс бекіністерін салу жұмыстарына алу жөніндегі жарлығы қазақ қоғамын дүрбелеңге салды. Архив құжаттарында патша өкіметінің жүргізген саясатына, қазақ қоғамындағы зиялы қауымның атқарған жұмысына, патша жарлығы негізінде қара жұмысқа алынған және шетел асып, еріксіз кеткен қазақтарға қатысты деректер сақталған.

1916 жыл: Асыға атқа қонғанда...

1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс қазақ қоғамына жікшілдік те алып келді, бір топ көтерілісшілерді қолдаса, екін­ші топ өздерінің талап-тілектерін патша­ға жеткізіп, орындалуын талап етті. Әри­не, қазақ халқының мұң-мұқтажын, оның азаттығын қорғап жүрген көзі ашық, көкірегі ояу қазақтың зиялы аза­маттары халықпен кездесіп, ортақ ше­шімге келу жағын қарастырды. Бұл топ болашақ Алаш орданың мүшелері еді, олар кеңес өкіметіне дейінгі және кеңестік жүйенің алғашқы кезеңіндегі қазақ халқының азаттығы жолындағы соңғы күрескер рухты тұлғалар болатын.

1916 жылдың 7 тамызында Торғай гу­бернаторының рұқсатымен Торғай, Орал, Ақмола, Семей, Жетісу облыстары қазақтарының қара жұмысқа тарту жарлығына қарсылығы, осыған қатысты шаралар атқару туралы қазақ халқының өкілдерінің кеңесі өтеді. Кеңеске қазақ халқының өкілі ретінде Ә.Бөкейхан, М.Дулатұлы, О.Алмасовтар қатысады. Кеңес Торғай губернаторының жар­лыққа қатысты сөзімен басталады. Губернатор кеңестің соңына дейін отыр­майды. Қатысушылар кеңестің бас­шысы ретінде Ә.Бөкейханды, оның хатшылары ретінде М.Дулатұлы мен О.Алмасовты сайлайды.

Осы жиында бұрын-соңды қазақ­тар­ды еріксіз бірден қара жұмысқа тар­ту болмағандығы, жергілікті билік өкіл­дерінің асығыс шешім қабылдап, ха­лыққа дөрекілік көрсетіп, қазақ дала­сында казактардан құралған әскер­лер­дің топтасып, көбеюі қазақтар арасында үрей тудырып жатқаны сөз болады. Осы ретте бастапқыда халықты да­йындау, қажет болған жағдайда қара жұмысқа тартылатындарды уақытына қарай анықтау, шаруашылықтардың мүддесімен санасу, халық тарапынан уәкілдердің қатысуымен жүргізілуі қа­жет екендігі жеткізілді.

Сондай-ақ көтерілістің басталуына кейбір заңсыз әрекеттердің себеп бол­ғаны туралы сөз қозғалған. Мысалы, Ақтөбе уезінде жергілікті билік халық­тың қара жұмысқа қабылдауына 10 күн ішінде келуге тиіс екендігі жария­ланған, ал бұл елді мекендердің ара­қа­шық­тығы 200-400 шақырымдай. Қос­танай уезінің қазақтары жергілікті би­лік­тің шешімімен 9 күн ішінде қабыл­дау­ға келуге тиіс болған. Жергілікті билік өкілдері қазақтардың жас ерек­ше­лік­терін жобамен көрсетіп отыр­ған, бай қазақтар балаларының жас ерекше­лік­терін ұлғайтып көрсет­кен. Мұндай әділетсіздікті көрген халық болыстардан тізімдерді тартып алып, жыртып тастаған, кейбір болыстарды жазалаған.

Сонымен қатар Шыңғырлау болысында 75 казак әскері орналастырыл­ған, оларды қазақтар тарапынан азық-түлікпен қамтамасыз етуге бір күнде 25 қой, 25 пұт сұлы жұмсалған. Қостанай уезінің Аманқарағай болысына 125 казак, Кеңарал мен Меңдіқара маңына 125 казак орналастырылған.

Қазақ даласына қаптаған орыс әс­ке­рінің жайғасқанын көрген халықта ашу-ыза туған. Көптеген қазақтар жай-күйін тастап, оңтүстікке қарай жо­сылды. Жастар ауылдан безіп, басы ауған жаққа кетті. Қазақтар егіндерін, мал­­ға жинаған шөптерін тастап, өзге өңір­лерді бетке алды.

Бұл жағдай шаруашылыққа үлкен зиян келтірді, егістікте қазақтар жұмыс істеген, соғысқа кеткен шаруалардың шаруашылығын жүргізу де қазақтар­дың міндеті болатын. Солтүстік уез­дер­дегі қазақтар орыс шаруаларымен бірдей жер шаруашылығымен айналысып, егін еккен. Қазақ даласындағы Орал, Ақтөбе, Қостанай, Петропавл, Көкшетау, Омбы, Ақмола, Атбасар, Павлодар, Семей, Баянауыл, Өскемен, Зайсан уездерінің соғысқа кеткен орыс шаруаларының жерін жалға алып, егін егіп, баптап қараған да сол уақыттағы басты жұмыс күші қазақтар еді. Қыс уақытында Ырғыз, Атбасар қазақта­ры малдарымен Сырдария облысына, Гурьев пен Ырғыз қазақтары Закаспий облыстарына кететін болған.

Осы жағдайларды мәлімдей отыра Кеңес мүшелері Үкімет алдына төмендегідей талап қояды:

  1. Солтүстік уездерде қара жұмысқа қабыл­дау мерзімін 1917 жылдың 1 қаң­тарына дейін, оңтүстік уездерде 15 нау­рызға дейін созу;
  2. 19-31 жастағыларды тізімге алу;
  3. Қабылдау үшін тұратын және тір­келген жерлері арқылы жүргізу;
  4. Әрбір отбасында бір жұмыскерді қал­дыру;
  5. Мемлекеттің қорғанысы үшін жер­­гілікті жерлердегі жұмысқа қал­дыру;
  6. Қабылданғанға өзін басқа адаммен ал­мастыру құқығын беру;
  7. Әр ауылға бір молдадан қал­дыру;
  8. Қазақ балаларын оқыту үшін 50 үйге мұғалім қалдыру;
  9. Қала медреселерінің оқушыларын ша­қырудан босату;
  10. Әр он үйден бір тұлға сайлау арқылы асығыс құрылған тізімді құрған комитетке ауыл жиынының қатысуымен жаңа тізім құруды тапсыру;
  11. Қазақ әкімшілігінен шақыру жұ­мысы уақытында болыстарды сайлауды тоқтату;
  12. Қабылдау комиссиясында әр бо­лыс­тық­тан екі уәкілдің дауыс беруі және уәкіл­дердің қабылдау комиссиясын­да өз­де­рінің болыстықтары жұмысшы­ларын қабылдауына қатысуы;
  13. Қабылданған жұмысшылар­ға
    30 адамдық артельге қосылуға мүм­кіндік беру. Артель жанында аудармашы және 10 артельге бір молда болуы;
  14. Ауырған жұмысшыларға жара­лан­­ғандармен тең қатарлы медицина­лық көмек беру;
  15. Қазақ жұмысшылары Қалалық және земск одағы мекемелеріне бағы­нуға тиіс. Қазақ жұмысшыларын бас­қа­ратын мекемелердің құқығы мен мін­деттері туралы нұсқаулығы жарияла­нуы керек;
  16. Жұмысшыларға киім-кешек пен азық-түлік жеткізу үшін қажетті данада ақысыз вагондар және әр болыстан екі тұлғаға рұқсатнама берілуге тиіс;
  17. Қазақ жұмысшыларына дәлелді қажет жағдайда демалыс беру;
  18. Жиын шешімімен Үкімет алдында өтініш берілді.

Аталған Кеңес мүшелерінің шешімі патша өкіметі тарапынан толықтай қол­дау таппады. 1917 жылдың 25 ақпа­нында Торғай әскери губернаторы М.Эвер­с­ман М.Дулатұлына қатысты ха­барлама хатында «Оян, қазақ!» кіта­бының авторы М. Дулатұлының 1911 жы­лы шілде айында қамауға, 1916 жылдан жандарм полициясы тарапы­нан бақылауға алынғандығы және бақы­лау нәтижесінде М. Дулатұлын Земск қалалық одақтың бұратаналар (инородческий) бөлімінің құрамына алуға болатындығы туралы баяндаған.

Торғай өңірінде Қойдауыл болы­сының жігіттері А.Иманов туын ұстап, Сарытоғай болысының 1000 жігіті Дәу­ке батырдың туын ұстап, оның баласы Жанқожа атасының туын ұстап Әбдіғапар, Аққұм болысының жігіттері Көбек батыр ата­ларының туын ұстап, көтеріліске қа­тысқан. Олар 6-7 мыңдай қол болып, әскери тәртіппен топтарға бөлініп, шабуылдай білген. Кейкі мерген бас­таған топ Торғай қаласының түбінде үюлі қазыналық маяға өрт қойған. Осылайша, қаланы қоршап, шабуылға шыққан.

Ал Ырғыз ауданында Айжарқын Қа­наев, Мырзақұл Мыңжасаров, Сүтем­ген Итемгенов, Әжіке Қаражанов, Әй­мәм­бет Шобанов, т.б. көтерілісті ұйым­­дастырушылар қатарынан болды. Ұста­лар Үсенғұл Бөріұлдары, Құрманай Алдам­жаровтар күніне 100-150 найза соғып, бұзылған құс мылтықтарды жөн­деп отырған.

Сарыарқа болысындағы қазақтар­дың көтерілісіне қатысы бар деп Әлсен Оспан тұтқындалып, Ақмола бекіні­сіне әкеткен, бұл көтерілісте екі тарап тұт­қындармен алмасу жұмыстарын жүргізген. Павлодар уезінің Ақкелін болысында Мұса Шорманов, оның бауырлары көтерілістің басшылары болып жігіттермен кеткенде олардың ауыл­дарында казактар ойран жасап, мал-мүліктерін талан-таражға сал­ған. Қарулы әскердің қатары көп бол­ған­дықтан, шабуылдай отырып, көбісі Балқаш көлінен асып, Қытайға өткен­дігі туралы архивте сақтаулы есте­ліктерде жазылған.

Ақмешіт уезінде қозғалыс болып, 70-тей адам сотқа тартылған.

Әр облыстың географиялық орналасуына, экономикалық, шаруашылық да­муына қарай қазақтарды қара жұ­мысқа тарту жұмысы әртүрлі бағытта жүр­гізілді.

Архив құжаттарында Закаспий об­лысының құрамында болған Маңғыш­лақ уезінің қара жұмысқа тартылған қазақтарына қатысты, яғни оларды қақаған қыс айларында кемелердің жү­ріп-тұруы үшін қалың мұздарды ою, ба­лық аулау, Түркістан өлкесі қазақ­тарын теміржолдарды қардан та­зарту жұмыстарына пайдаланғаны, Же­ті­су облысына қарасты Жаркент, Прже­вальск, Верный уездеріндегі көте­рі­ліске қатысушыларды жазалау туралы құ­жаттар сақталған.

Бұл тақырып бойынша көтеріліс­тің ошақтары болған Ақмола, Жетісу, Орал, Семей, Торғай облыстарындағы, Астрахан губерниясының Ішкі Қазақ ордасындағы, Закаспий облысының Маңғышлақ уезіндегі әскери тәр­тіп жүйесіндегі халықтың әлеуметтік жағ­­­дайының төмендеуін, шекаралас мемлекеттерге қоныс аударуын, эко­но­миканың, өндірістің, мал мен егін ша­руашылықтарының күйреуін, жазалаушы жасақтарының жауыздық әре­­кеттерін, жергілікті халықтарды ығыс­­тырып, жерлерін келімсектерге бер­­генін сипаттайтын ақпараттарды анық­тауға болады.

Патшалық өкімет тарапы­нан жұ­мыс­шыларды медициналық көмек­пен, тамақпен, киіммен қамтамасыз ету жағы қарастырылғанымен, азамат­тар­ды себепсіз ұзақ уақыт қабылдау орын­дарында қамақ дәрежесінде ұстап оты­ру, жасына қарамай жұмысқа алу, көтері­лісшілердің мал-мүлкін талан-та­раж­ға салып, орыс шаруаларына бө­ліп беру, ауру мен ауыр жұмыс салдары­нан өлімнің көбеюі сияқты заңсыз әрекеттерге жол берді.

Құжаттар қатарынан билік тарапынан қара жұмысқа қабылдау кезінде қазақтарға төлемақы төленетіндігі туралы уәде берілгенімен, қара жұмыс­тан елдеріне оралған қазақтарға төлем­ақылары төленбеген соң, алданған қа­зақтар Қазан төңкерісінен кейін де билік өкілдеріне шағым түсіргені туралы деректер орын алған.

Жетісу облысында бастапқыда Ал­бан көтерілісі орын алды, Жар­кент, Нарынқол, Кеген, Жалаңаш, Сары­­жаз, Қақпақ, Ақбейіт, Шалкөде елді­­ мекендерінің қазақтары Қар­қара­­­да бірігіп, ешбір адам бермей­міз деп келісіп, әскер құрған. Олар­дың басшылары Ұзақ батыр, Айт­бай Дәр­кенбайұлы, Тұрлықожа Жан­серке­ұлы, Серікбай Қанайұлы, т.б болған. Олар­ды қаруланған патша әскері Қара­қол­дан келіп, Қытай шекарасына дейін қуып, ұсталғандарын өлтіріп отырған, 500 қазақ-қырғызды қолға түсірген. Ал малдарын қалмақтар және өзге ұлт өкілдері талауға салған, архив құжат­тарында сол өңірлерде қараусыз қал­ған малдардың көп екендігі туралы мәлі­меттер кездеседі. Қашып үлгерген қазақтар Қытай асып кеткен, бірақ ол жақта да қатты қысымшылық көріп, қырғынға ұшыраған.

Бұл көтеріліс туралы 1927 жылы мем­­лекет және қоғам қайраткері Ораз Жандосов халық арасына барып, мәліметтер жинаған. Алматы ма­­ңын­дағы Шымбұлақта, Бекболат Әше­­кеев­тің ауылына қазақтар жиналып, патша өкіметіне адамдар бер­мейтінін, басқа қазақтармен бірігіп, қарсы тұра­ты­нын айтып, бірауыздан шешім қабыл­­дай­ды. Алматы зауыт-фаб­рикаларында жұ­мыс істейтін қа­зақ­тар көтерілісшілер қата­рына қосыл­ған. Оларды басу үшін Қас­келеңге казак А. Малышев бас­қар­ған қару­лан­ған 350 әскер жіберіліп, бірден оқ атып, көтерілісшілердің 15 адамын қы­рып салады, ту ұстаған Әбіш Бек­ба­тыровтың аты жараланады. Бір ап­тадан соң Ошақтыға тағы да қару­ланған 500 патша әскерін жіберіп, көтері­лісті ұйымдастырушы ретінде Бек­болат Әшекеевті 18 адамымен ұс­тай­ды. Мұны естіген Жайылмыш бо­лыс­тығының қазақтары жиналып, гу­бер­натор Фольбаумға келеді, оларға Б.Әше­кеевтің атылатындығы жөнінде хабар береді. Б.Әшекеевтен «Не үшін көте­рілісті ұйымдастырдың?» деп сұ­ра­ғанда, мұның тек жарлыққа ға­на бай­ланысты еместігі, сондай-ақ пат­ша өкіметінің отарлық саясаты негі­зін­де қазақтар шұрайлы жерлерінен айырыл­ғаны, қазақтардың таулы жерлерге ығыстырылғандығы, салықты көп мөл­шерде төлейтіндіктері туралы жа­­уап берген. Сөйтіп, 1916 жылдың 1 қыр­­­күйегінде Б. Әшекеевті жазалау жө­нін­­д­е бұйрық шығады, 5 қыркүйекте 73 жас­­тағы Б.Әшекеевті дарға асады.

Осылайша, елінің намысын қорға­ған ержүрек батырлар жазаланып, ға­сырлар бойы әскери тәртіпке бой­ұсын­ған халық­тың рухы сынды. Ал Б.Әше­кеевтің баласы Әбділдәні 20 жылға сот­­тайды, түрмеде отырады, кейін 1917 жыл­дың 23 мамырында босап шығады.

1917 жылдың 22 ақпанындағы Түр­кіс­тан өлкесінің генерал-губернаторы А.Н.Куропаткиннің Ресей императоры II Николай өлкедегі 1916 жылғы кө­тері­лістің салдары мен барысы, оны ба­сып-шаншуға қатысты жүргізілген әкімшілік шаралары жөніндегі рапортынан келтірілген мәліметте қазақтардың таулы жерлерде оқ-дәрі, суық қару-жарақ дайындайтын шеберханаларын салып, жазалаушы жасақтардың келе қалған жағдайында дабыл қағатыны, сонымен қатар теміржолдар мен өнді­рістерде жұмыс істеуге 10 000 «жаба­йының (туземцы)» жіберілгендігі туралы ақпарат берілді. Бұл деректер қазақтардың өндірісті де игеріп, әскери деңгейде де қолбасшы бола алатынына көз жеткізеді.

Архив құжаттарында қара жұмыс­қа кеткендердің толықтай тізімі жоқ, бірақ кейбір облыстық басқарма құжат­тарында үзік-үзік берілген мәліметтер кездеседі. Мысалы, мына мәлімет жа­рыққа шыққан басылымда берілген, қа­­ра жұмысқа кеткен 250-ге жуық қа­зақ Витебск, Двинск, Якобштадск аудан­­дарына жіберіліп, жол салу жұмыс­тарына жегілген.

Аталған көтеріліс Ресейдегі бур­жуа­­­зиялық-демократиялық ақпан рево­лю­­циясына ұласу алғы шартының бірі бол­­ғаны анық. Әлемдік деңгейде Қазақ­стан­дағы 1916 жылғы ұлт-азаттық кө­тері­лісі Бірінші дүниежүзілік соғыс зар­­дабының тарихы ретінде танылған.

2014 жылы Түркия елін­де әлемнің бірнеше мемлекетінің қаты­суымен Бі­рінші дүниежүзілік со­ғыс­тың салдары мен зардаптарын тал­­­дауға арналған халықаралық дең­гей­де ауқымды іс-шара өткізілді. Атал­­ған іс-шараға Қазақстан Респуб­ли­касы Орталық мемлекеттік архиві бұл соғысқа, оның зардабына Орта Азия мемлекеттерінің ішін­де алғаш­қы­лардың бірі болып қарсы­­лық білдірген қазақ халқы болғанды­­ғын дәлелді түр­де жариялауды мақ­сат тұтып, ұйым­дас­тырылған көрме­ге ар­хивтік құжат­тардан көшірмелер жол­даған болатын.

Өткен ғасырдың басындағы ұлт-азаттық көтеріліс ата-бабамыздың аңсаған азаттық жолында елін, же­рін қорғап, патшалық отарлық би­лікке қарсы бір адамдай жұмылып, ын­тымақты ту еткен күресі болды.

 

Мәрзия ЖЫЛЫСБАЕВА,

Қазақстан Республикасы

«Орталық мемлекеттік архив»

РММ директорының орынбасары