Сараптама • 27 Желтоқсан, 2023

Жүк тасымалының әлеуеті

89 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Дүниежүзілік банк 2023 жылдың қараша айында «Орта сауда-көлік дәлізі. 2030 жылға қарай жүк тасымалын үш есе арттыру және жол жүру уақытын екі есе қысқартуға қажетті стратегиялық шешімдер мен инвестиция» атты зерттеу нәтижесін жариялады. Материалда орнықты инвестиция мен саяси шешімнің арқасында Қытай мен Еуропа нарығын Орталық Азия, Кавказ арқылы байланыстыратын Орта дәліздің бойындағы сауда көлемін алдағы онжылдықта үш есе арттыру мүмкіндігі қарастырылған.

Жүк тасымалының әлеуеті

Бүгінде Ресей экономикасы санкцияға ұшырап, бірқатар елмен сауда-экономикалық ынты­мақ­тастықтың аясы тарылды. Осын­дай жағдайда Орталық Азия елдері және Қытай өз тауар­ла­рын Ресейден тыс Еуро­паға экспорттаудың жаңа мүмкін­діктерін іздестіріп жатыр. Бүгінге дейін Солтүстік сауда дәлізінде Ресей басым рөлге ие болды, ал Орталық Азиядан Еуропаға тауар жеткізу үшін құрылған Орта дәліз немесе Транскаспий халық­аралық көлік бағыты да алдыңғы дәліздің баламалы жолына айналып келеді. Біз сөз қылып отырған Орта дә­ліз­дің Әзербайжан, Қытай, Гру­зия, Қазақстан және Түркия ар­қылы Еуропаға жететін тасымал уақытын әлі де қысқарту мүмкін болғандықтан, оған қызығушылық ерекше болып отыр. Нақтырақ айтқанда, ол небәрі он екі күнді құрауы ықтимал. Мәселен, халық­аралық геосаяси конфигурация Орта дәлізге қосымша импульс беріп, 2022 жылы ондағы кон­тей­нерлік тасымал көлемі 2021 жыл­мен салыстырғанда 33 пайызға өсті.

Аталған зерттеу екі негізгі ас­пек­тіні, яғни Орта дәлізде мақ­сат­ты саяси шешімдер арқылы сауданы кеңейту үшін модельдеу және болжау нәтижесін пайдалана отырып, сауда деңгейін жан-жақты бағалау, екіншіден инфрақұрылымды да­мы­тудың басым бағыттарын, тиім­ділікті арттыру және қолда бар мүм­­кін­дікті пайдалану жақтарын қамтиды.

Зерттеу нәтижесінде бірқа­тар тұжырым жасалған. Бірінші­ден, халықаралық саяси ахуал­дың ушығуы Орта дәліздегі Әзер­байжан, Грузия, Қазақстан, Түркия елдері үшін тиімді еке­нін көрсетіп, халықаралық қауым­дастықтың қолдауына ие болды. Екіншіден, Орта дәліз өз бойын­да орналасқан елдердің дамуына айтарлықтай әсер етеді. Үшіншіден, дәліз жұмысын же­тіл­­дірудегі қосымша шаралар жүк айналымын арттыруға жол ашады. Төртіншіден, дәліз әсі­ресе Қазақстан, Әзербайжан, Гру­­зияның сауда маршруттарын әртараптандыруда үлкен рөл атқа­рады. Сонымен қатар тиіс­ті саяси шешім арқылы Қа­зақ­стан, Әзербайжан және Гру­зия өз өндірістік қызметінде экс­порт кө­лемін және өнімнің қо­сымша құнын арттыра алады. Бесіншіден, Орта дәліздің бойын­дағы тасымал­дың қазіргі шығындары жоғары әрі тұрақсыз деп бағаланған.

Осы зерттеуде әзірленген сауда моделі 2030 жылға қарай Қытай мен ЕО арасындағы сауданың жалпы көлемін шамамен 30 пайызға арттыруды болжайды. Болжамға сәйкес, 2030 жылға қарай Солтүстік теңіз бағытына Каспий теңізі арқылы тасымалдау көлемі үш есе артып, 11 мил­лион тоннаны құрайды.

Зерттеуде дәл осындай артық­шылықтармен қатар келе­сідей проб­лемалар да көрсетілген: дәлізді үйлестіру мен басқарудың болмауы; Каспий және Қара теңіздегі порттардың, сондай-ақ Каспий теңізі бойынша тасымалын пайдалану деңгейінің төмендігі; әртүр­лі елдердің теміржол көлігі опе­ра­тор­лары өзара әрекеттесетін шекаралық өткелдегі барьерлер; Орта дәлізде мүдделі тараптар ақ­параттық технологияны пайдаланады, алайда жүйені қолдануда бірыңғай және өзара тығыз интеграция орнамаған. Осындай проблемаларды шешу үшін қажетті стратегиялық шешімдер мен инвестиция бағыттары айқындалған. Оған мыналар жатады: жұмыстың үздіксіз жүруі үшін дәліз бойында тиісті логистикалық шешімдерді ұсыну; көлік қозғалысының ке­дергісіз болуы және мультимодальді инфрақұрылым деректерімен алмасу үшін процедураларды реформалау, олардың әсіресе шекарадан өту кезеңінде жеңілдету; жол бойындағы жүк ағындарын бақылау, шекарадағы кідірісті азайту мақсатында цифрлық шешім­дерді синхронизациялау; ке­ме­лердің қозғалысын, порттардың өнімділігіне назар аудара отырып, Каспий және Қара теңіз арқылы тасымалдың операциялық тиімділі­гін арттыру; инвестициялық басым­дықтың бірыңғай жүйесін анықтау.

Осындай іс-қимылдың арқа­сында 2030 жылға қарай Орта дәліз бойындағы тасымал көлемі 2021 жылмен салыстырғанда үш есе өсіп, жол жүру уақыты екі есе қыс­қаруы ықтимал. Инвестиция мен операциялық қызметті сауат­ты үйлестіру арқасында Орта дә­ліз трансқұрлықтық сауданың эко­­номикалық және саяси тұрақ­ты­лығына үлес қоса алады. Теңіз порттары арқылы бұл Қытайға, Еуропаға сенімді маршрутты орната отырып, Орталық Азия мен Оңтүстік Кавказдың әлеуетін дамы­туға мүмкіндік береді деген болжам бар.

Орта дәліз Қазақстанға не бере­ді? Ол ең алдымен теміржол жүйесін жаңарту және еуропалық нарыққа кеңінен қосылуға серпіліс береді. Қазақстанның көлік жүйесі оның экономикалық дамуының әлсіз тұсы ретінде көрсетіледі, сондықтан бұл фактор Қазақстан үшін маңызды болып саналады. Қазақстан өз тауарын экспорттау үшін көп жағдайда Ресей арқылы өтетін Солтүстік теміржол бағытына тәуелді болып отыр. Қытай теміржол желісіне қосылу, Орта дәліздегі теміржол желісімен интеграциялану арқылы Қазақстан бір бағытқа деген тәуелділіктен құтылып, өз тауарын еуропалық нарыққа шығару жолымен экспорт көлемін арттыра алады. Екіншіден, Орта дәлізге қосылу дегеніміз логис­тиканың жақсаруын білдіреді.

2023 жылы наурызда «Қаз­пошта», «WEA-Transport GmbH» (ЕО уәкілетті теміржол операторы) және «Huapengfei Company of China» (Қытайдың ұлттық логистикалық операторы) арасында меморандумға қол қойылды. Қазақстанға Ресейге тәуелділікті төмендете отырып, өзінің экспорттық және транзиттік әлеуетін дамытқаны маңызды болмақ. Болжам бойынша Орта дәліздегі жүк тасымалының әлеуеті 2030 жылға қарай жылына 20 млн тоннаға дейін деп бағаланады. Яғни ол тек көлік жүйесін дамы­туды емес, Қытай және Еуро­па елдерімен, соның ішінде техноло­гиялық ынтымақтастық, терең экономикалық интеграцияны да біл­діреді. Осы салаға инвестиция тарту және инфрақұрылымды жаңғырту қадамы сыртқы сауда байланыс­тарын кеңейтіп, Қазақстанның жаһандық тасымал тізбегіне қосу үшін орта мерзімдік мемлекет сая­саты басымдығының бірі болуға тиіс.

 

Зарина ӘСКЕРБЕК,

Қазақстан қоғамдық даму институтының сарапшысы