Тұлға • 02 Қаңтар, 2024

Әкемтеатрдың анасы

872 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Сәбира Майқанова – мәңгі өлмес өнер иесі. Театрдың анасы атанған талантты тұлға. Талайды тамсантқан Толғанайымен-ақ өнерге қалтқысыз қызмет етудің жарқын үлгісін көрсеткен әлемдік деңгейдегі алып актриса. Ұлт мақтанышы. 1936 және 1958 жылдары Мәскеуде өткен қазақ өнері мен әдебиетінің он­күндігіне, М.Әуезов театры труппасының құрамында бір­неше халықаралық театр фестивальдеріне қатысып өнер құдіретін ел аймағында ғана емес, дүниежүзілік шеңберде мойындатқан сахна саңлағының ерен еңбегінің бүгінде театр шежіресінен алар орны айрықша.

Әкемтеатрдың анасы

Бұл турасында театр сыншысы Әшірбек Сығай өзінің «Ой төрінде – театр» атты зерттеу еңбегінде бы­лай деп жазады: «Алымды сах­нагердің қай қапталынан көз сал­саңыз да, өркешті бейнелер легі, құдіретті кесек кейіпкерлер тобы жадыңызға оралып, дәл бір ежелгі ертегілер елінен қуана қол бұлғап тұрған ескі таныстарың­дай жылы ұшырар еді. Ұлты, рухы, түр-түсі, тұрмыс-салты, мінез-құл­қы әрқилы әйелдер кескіні, өз­де­рі шыққан түп тамырларын ту­ған төл топырақтарынан нақ бір қа­зақтың ұлы қызы, ұлтымыздың өрелі өнерпазы Сәбира арқылы ғана тапқандай. Көбінше, көпке танымал бояулары қалыңырақ бе­лең алып жататын сәттерде, есіл Сәкең ұрпағын аялап аһ ұрған ана­ларды толғап бір кеткенде, бей­не бір ботасын іздеп боздаған аруанадай аңырар еді. Ұлжан, Зейнеп, Толғанай, Мақпал, Салиха, Мөржан, Кесария, Люси, Тхань, Евдокия Ивановна... Санай берсең, ұзын тізім жалғаса бермек, ұласа түспек. Құп, қазақ әйелдерінің психологиясына, тұрмыс-тіршілігіне жасынан қанық болып өсті делік. Ал өз репертуарындағы грузин, вьетнам, эстон, испан, фин, түрік, өзбек, орыс, қырғыз әйелдерінің жан дүниелеріндегі нәзік нюанс­тарды сахна сырын оқымаған өнер иесі қалай ғана сәтті иегере алған? Гәп ұлы актрисаның өмір мектебінен өрнек, өнеге табуында. Оның табиғи дарыны ен даланың, сайын сахараның ерке самалын еске түсірер еді. Жан дархандығы, талант молдығы, мінез кеңдігі тұла бойында «айғай салып», айғайлап емес-ау, үнсіз «шыңғырып» жатар еді. Сәбира Майқанқызы өнерінің де өзгеден ерекшелігі осында».

Актрисаның күллі болмысына, талант табиғатына сыншы­­ның жоғарыда берген бағасы толық та­разы болатындай. Шынымен де, Сәбира Майқанованың сахна­да тудырған кесек рөлдері – бү­гінде аналар бейнесінің этало­нын­дай қабылданады, баға­ла­на­ды. Театрдағы алғашқы ады­мын Бейімбет Майлиннің «Май­да­нындағы» Алтынай рөлімен ат­таған саңлақ сан алуан кейіпкер­лерді кемеліне келтіре кейіптеді. Әсі­ресе актрисаның сом­­да­уындағы қыр­ғыз жа­зу­шысы Шың­ғыс Айтма­товтың «Ана – Жер-Ана» қойы­лы­мындағы Тол­ғанай рөлі айрықша тоқ­талып өту­ге тұрарлық бейнелер санатынан. Сәбира Май­қанова­ның айтулы рөлін театр мамандары өнер­дегі үлкен оқиғаға балайды.

Аз-маз тарихқа шегініс жасап көрсек, М.Әуезов атындағы ака­демиялық драма театрындағы аналар бейнесі жайлы сөз болғанда, айтулы тізімнің көшін қазақ сахна өнерінің шебері, КСРО және Қазақстанның халық әртісі, Мем­лекеттік сыйлықтың лауреаты Сәбира Майқанова бастайды. Ойы­мызды Еңбек ері, КСРО және Қа­зақстанның халық әртісі, Сәбира Май­қанованың өнердегі ізбаса­ры Асанәлі Әшімовтің: «Қаллеки – қазақ театрының әкесі болса, Сә­бира – біздің театрларымыздың ана­сы» деген пікірі бекіте түседі.

Тағдыр тауқыметін көп көріп, бес жасында анасынан айырылған болашақ актриса мейірім уызына жарымай бой жетеді. Сондықтан болса керек, Сәбираның сомдаған әр рөлі сағынышпен, Анаға деген мәңгілік махаббатпен астасып жататын. Сол себепті де шығар, актриса кейіптеген әрбір әйел, ана бейнесі ішкі қуат күшімен, алапат энергетикасымен көрерменін бірден өзіне байлап тастайтын.

Әйгілі актер Серке Қожам­құ­ловтың сынынан сүрінбей өтіп, 1932 жылы алғаш театр табал­дырығын аттаған актриса 65 жыл ғұмырын киелі сахнаға қызмет етуге арнады. Бір адамның өміріне пара-пар өнердегі өрелі жолын өнегелі етіп өрген саңлақ өле-өлгенше театр­ға табынып өтті. Актрисаны көзі көрген замандас-әріптестерінің айтуынша, Сәбира Майқанова ойнайтын спектаклі жақындаған сайын тыпыршып, тіпті екі күн ешкіммен сөйлеспей, өзгенің үйіне бармай, өзі де қонақ шақырмай кейіпкерімен іштей сырласып, ұзақ дайындалады екен. Әсіресе «Ана – Жер Ана» қойылымындағы Толғанайды ойнайтын күні сахна саңлағымен тіл­десу мүлде мүмкін болмапты. Бұл – өнерді тұтас өміріне ай­налдыр­ған театр тарланының ке­йінгі буын актерлерге тағылым болар тамаша қасиеті. Өкінішке қарай, бүгінде сахнаның салмағын дәл Сәбира Майқановалар сынды бағалап, әр қойылым сайын кейіпкерін өбек­тей аялайтындар сирек. Кейде ертерек келіп театрдың қызметтік кіреберісін­де тұрып бақылайтын болсаң, спектакль басталуға жарты сағаттан аз уақыт қалғанда адымын асыға басып, ентіге есікке еніп келе жат­қан әртістерді көріп осындай ойға еріксіз бекіне түсесің. Сон­дайда көзкөргендері аңыз қылып айтатын Майқановалардың ел есі­нен өшпейтін мәңгілік өнер ту­дыруының сырын ұға түскендей боласың.

Осы­дан 110 жыл бұрын Қы­зыл­орда өңірінде өмірге келген актриса 65 жылын тұтасымен театр­ға бағыштады. Кинодағы рөлдері және бір төбе. Өле-өлгенше өнерге қалтқысыз қызмет етті. Алаштың айтулы актрисасына айналды. Жан-тәнімен беріле кесек бейнелерді кескіндеді. Қазақ сахнасы мен экранында әйел, ана бейнесінің тұтас галереясын жасады.

Ал тақыр жерден театр ашып, тұңғыш кәсіби қазақ театрының туын көтерген тұлғалардың ізінен еріп, өлмес өнер тудырған сол «самородок» Сәбираның сахнадағы сәу­лелі жолын, театрдағы тағы­лым­­ды еңбегін бүгінде лайықты дең­­гейде бағалай алып жатырмыз ба? Баға­ласақ еліміздің ең­селі бір театры­на есімін беріп, маң­­дайына жар­қыратып жазып қой­мас па едік? Бұл туралы ұс­та­зы­мыз, белгілі ­театр білгірі Әшір­бек Сығай актриса­­ның ғасыр тойы қарсаңында өзекті мәселе қоз­ғаған болатын. Бірақ ­арада 10 жыл өтіпті. Жабулы қазан сол күйінде. Сахна саңлағына қатыс­ты сең әлі қозғалмады. Әйтпесе, КСРО және Қазақстанның халық әртісі Сәбира Майқанованың өнерге сі­ңір­ген еңбегін кейінгі ұрпақ қа­лай ұлық­таса да жарасар еді... Ести­тін құ­лақ, ниетті жан табылса, қанеки?