Мәселе • 23 Сәуір, 2024

Шекаралық аудандар қамқорлыққа зәру

136 рет
көрсетілді
6 мин
оқу үшін

Әр елдің шекарасының беріктігі мен тұтастығы ұлттық стра­те­гия­сы­ның басым бағытына жатады. Еліміздің 14 өңірінде 65 аудан 5 мемлекетпен шектескен. Шекара маңындағы елді мекендердегі әлеуметтік нысандар, шағын және орта бизнес, туризм, сауда, жұмыс орындарын құру, халықты тұрақтандыру тетіктерін әрдайым назарда ұстап, ұдайы жетілдіріп отыру – уақыт пен қоғам талабы.

Шекаралық аудандар қамқорлыққа зәру

Жүргізілген экономикалық зерттеу­лер егемендік алған 33 жылда ауыл халқының саны 1991 жылы 42,4% болса, 2024 жылы 20 млн халықтың 62,1%-ы (12,4 млн адам) қалада, 37,9%-ы (7,5 млн адам) ауылдық жерлерде тұратынын көрсеткен. Бүгінде 17 облыстың 166 ауданындағы 6 295 елді мекеннің тұрғыны, әсіресе жастар қалаға қоныс аударып жатыр. Соның ішінде шекара маңындағы 65 (3,4 млн адам) аудан тұрғынының басқа елдерге қоныс аударуы алаңдатады. Шекара маңындағы облыстарды географиялық орналасуы мен экономикалық әлеуетін ескере отырып, шартты түрде 5 топқа бөлуге болады. Ресеймен шектесетін облыс­тар: Ақтөбе, Атырау, БҚО, Қостанай, СҚО, Павлодар, Абай, ШҚО; Қытаймен шектесетін облыстар: Алматы, Жетісу, Абай, ШҚО; Қырғызстанмен шектесетін өңірлер: Алматы, Жам­был; Өзбекстанмен шектесетін облыс­тар: Түркістан, Қызылорда; Түрік­мен­стан­мен шектесетін өңірлер: Ақтөбе, Маңғыстау.

Шекара маңында орналасқан аудан­дар халқының қазіргі жағдайына жүр­гізілген талдаулар 2000-2023 жылдар аралығында Ресеймен шекара­лас солтүстік және шығыс облыстарда тұр­ғындар: Ақмолада – 85 479 (19,8%), Қостанайда – 13 9670 (30,6%), Павлодарда – 67 654 (19,8%), СҚО-да – 168 194 (28,5%), ШҚО-да – 141 161 (22,5%) адамға азайғанын көрсеткен. Кейінгі 23 жылда аталған облыстардан 602 158 адам басқа елдерге қоныс аударған. Сонымен қатар шекара аймақтарындағы 9 шағын қалада: Жаркент (Жетісу); Жетісай, Сарыағаш, Шардара (Түркістан); Зайсан, Шемонаиха (ШҚО); Булаев, Мамлютка (СҚО); Жітіқара (Қостанай) 220,7 мың тұрғын бар. Шекара маңындағы аумақтардың демографиялық жағдайы халық санының қысқаруымен, оның ішінде көші-қон бойынша теріс көрсеткіштердің есебімен сипатталады. Ал халықтың қоныс аударуының негізгі себептері – ауылдағы табыстың төмендігі, тұрмыс сапасының қана­ғат­танарлықсыз деңгейі, көлік қаты­насының нашарлығы, сондай-ақ әлеуметтік және инженерлік жол инфра­құрылымымен жеткілікті деңгей­де қамтамасыз етілмеуі.

Бұл факторлар шекара маңындағы аумақтарды дамыту мәселесінің өзек­ті­лігін, өткірлігін тағы бір айғақ­тай­ды. Яғни шекара маңындағы ауыл-аймақтардағы жергілікті әкім­шілік басқаруды жетілдіру мәселесіне ерекше назар аудару керек. Бұл төңіректегі тұрғындарды жұмыспен қамту, ден­саулық сақтау, білім беру, әлеуметтік қам­сыздандыру, мәдениет, спорт, агро­өнеркәсіптік кешен, автомобиль жолдарының жай-күйі, әлеуметтік және тұрғын үй-коммуналдық инфра­құ­ры­лым мәселелері толық шешіл­меген.

Еліміз дамудың жаңа кезеңіне бет алған кезеңде Мемлекеттік қызмет істер агенттігі жергілікті атқарушы және орталық орындаушы органдарына мемлекеттік қызмет жүйесін жетілдірудің жаңа тетіктерін енгізіп жатыр. Өйткені мемлекеттік басқаруды дамытудың 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында ұзақмерзімдік басым­дық­тардың бірі кәсіби мемлекет құру болып белгіленген. Мемлекеттік қызмет – халықтың әлеуметтік-экономикалық әлеуетін арттыруға, яғни жергілікті жерде тұрғындардың өмір сүру дең­гейін жақсартуға, олардың талабы мен мақсаттарының орындалуына мүм­кін­дік жасауға міндетті мемлекеттік жүйе.

Бүгінде жергілікті әкімдіктер на­рық­тық экономиканың заманауи әдіс-тәсілдерін меңгерген, бәсекеге қабілетті және шекара маңындағы 1 283  елді мекенді дамытудың әлеуметтік-экономикалық бағдарламаларының инновациялық тиімділігін анықтай біле­тін білікті мамандарға зәру болып отыр. Елді мекендерді дамытудың стратегиялық жобаларын жасау мен жүзеге асыруға озық ойлы жас маман­дар­дың білімін тиімді пайдалану керек. Сонда ғана шекара маңындағы елді мекендердің әлеуметтік деңгейін көтере аламыз.

Бүгінде «мемлекеттік және жергілікті бас­қару» мамандықтарының мәрте­бесі оқытушы ғалымдардың еңбегі, түлектерінің сапасымен өлшенеді. Бәсекеге қабілетті, сұранысқа ие мамандарды білікті оқытушы-ғалымдар даярлайды. Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті халықаралық QS рейтингінде 230-орында, ал QS Asia университеттері рейтингінде 29-орынды иеленіп отыр. Демек «мемлекеттік және жергілікті басқару» мамандықтарының түлектері сапалы деңгейде даярланып жатыр деуге толық негіз бар, сол себепті де сұранысқа ие болып отыр.

Осыған орай оқу ордасын «мемле­кет­тік және жергілікті басқару» маман­дық­тарымен бітіруші магистранттар мен докторанттарды шекара маңында орналасқан елді мекендердің әкімшіліктеріне конкурссыз, арнайы келісімшартпен 5-10 жылға жұмысқа қабылдау тетіктерін енгізу қажет деп санаймыз. Даярланып жатқан мамандардың кәсібилігі, ұзақ­мер­зімді әлеуметтік-экономикалық стратегиялық міндеттерді белгілей білуі, инновациялық әдістер мен тәсілдердің тиімділігін анықтай алуы, нарық үдерістеріне түзетулер мен толықтырулар енгізуге қабілетін ұтқыр пайдалана отырып, ұлттық мүд­делеріміз бен мемлекеттің саясатын жүзеге асыра алатын жергілікті басқару жүйесін қалыптастыруымыз керек. Ең бастысы, шекарадағы 65 аудандағы 1 283 елді мекеннің әлеуметтік-экономикалық деңгейін, халықтың тұрақтануы мен демографиялық деңгейін реттеуге күш салу. Ол үшін барлық ресурстарды іске қосу маңызды.

 

Оңалбек АБРАЛИЕВ,

Әл-Фараби атындағы Қазақ ҰУ профессоры, экономика ғылымдарының докторы