Коллажды жасаған – Зәуреш Смағұл, «ЕQ»
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың фермерлер мен кәсіпкерлердің мәселесіне үн қосып, алаңдауының жөні бар. Бұл мәселені өткен жылғы халыққа Жолдауында да айқын жеткізген. Кейінгі жылдары экспорт пен импорт мәселесіндегі таразы басы отандық өндірушілердің пайдасына түсе бермейді. Көршілес елдерден келетін арзан өнімнің сапасы онша дұрыс болмаса да кейбір жеткізушілер мен ірі сауда желілері басымдықты соларға жасайды. Ал шаруаларымыз өздері өндірген тамақ өнімдерін, картоп пен көкөніс түрлерін сыртқа шығару тұрмақ, ішкі нарықта өткізу барысында кедергілерге ұрынып, шырылдап жатады.
«Тағы бір өзекті мәселе – халықаралық ахуал шиеленісіп тұрған заманда стратегиялық экономикалық серіктестерімізбен тиімді байланыс орнату. Біздің ұстанымымыз айқын: Қазақстан экономикалық интеграцияны қолдайды, осы үдеріске белсене атсалысады. Бірақ бұл ықпалдастық біздің мүддеміз тұрғысынан қарағанда әділ болуы керек. Мәселен, еліміздің ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу саласы орынсыз қысымға ұшырап отырғанын қалыпты жағдай деуге болмайды. Еуразиялық экономикалық одақ құрамындағы мемлекеттердің субсидия берілетін өнімдері көбейіп кеткендіктен отандық тағам өнеркәсібінің өкілдері өнім өндіруді азайтуға мәжбүр. Ал бұл – біз үшін азық-түлік қауіпсіздігінің мәселесі. Сондықтан интеграцияның әділ жүргізілуі қажет екенін айтып отырмын», деді Ұлттық құрылтайда Мемлекет басшысы.
Бұл мәселе тек коммерциялық қатынастар аясынан шығып, мемлекеттің азық-түлік қауіпсіздігімен тікелей байланысты екені анық.
Осы орайда отандық тауар өндірушілердің, соның ішінде өңірлердегі фермерлердің кейінгі жылдары тап болған мәселелерін айтсақ та жеткілікті. Былтыр Павлодардан Өзбекстанға өткелі тұрған қыруар картоп шекарада бөгеліп, аязда үсіп кетті. Содан соң Ертіс-Баян өңірінде 200 мың тоннадай сәбіз жиналып, ол қыс аяғында сатылмай текке бүліне бастады. Бұл көлем еліміздің барлық өңірін қамтуға жеткілікті болғанымен, отандық ірі жеткізушілер әлі күнге көрші елдерден сәбіз тасиды. Картоп бойынша да жағдай солай. Былтыр Сауда және интеграция министрлігі картоп экспортын тоқтатып тастамақ болып еді, қоймалары картоп түйнегіне толып тұрған көкөніс өсірушілер шу ете қалды. Одан соң жауапты министрлік сәбізге «ауыз салды». Бір ғана Павлодар облысындағы қоймаларда 64 мың тонна сәбіз сақталып тұрғанына қарамастан, экспортты шектеп тастамақ оймен Үкімет басшылығына жүгінді. Абырой болғанда бұл мәселеге Мәжіліс депутаттары араласып, үлкен дүмпу туындаған. Осындай себепті жағдайлар әсер етті ме, Үкіметте өткен ведомствоаралық кеңесте министрліктің әлгі тиімсіз шешімі қабылданбағаны мәлім болды.
– Отандық көкөніс өсірушілерге, соның ішінде Ертіс-Баян өңірінің фермерлеріне қуанышты жаңалығымыз бар. Сәбіз экспортына шектеу қойылмайтын болды. Сауда және интеграция министрлігі бұған дейін ел ішінде сәбіз тапшылығы туындап, баға көтеріліп кетуі мүмкін деген болжам жасаған. Бірақ біз шынайы цифрларды дәйекті түрде келтіріп, шаруалардың құқығын қорғап қалдық. Қоймаларда тонналаған сәбіз үйіліп жатыр. Енді фермерлер өз өнімдерін еш алаңсыз сыртқа экспорттай береді. Бұл мәселенің оң шешілуіне Мемлекет басшысының тапсырмалары да түрткі болып отыр, – дейді Мәжіліс депутаты Нұржан Әшімбетов.
Негізі отандық азық өнеркәсібіндегі кәсіпкерлердің ахуалы мәз емес екенін ашық айтуымыз керек. Әсіресе қайта өңдеу саласының кәсіпорындары кейінгі жылдары көрсеткіштерінің құлдырап бара жатқанына алаңдап, мәселені биік мінберлерден көтере бастады. Сарапшы мамандардың сөзіне сүйенсек, еліміздің ішкі нарығында отандық өнімді сөреден ысырып тастау деректері көбейген. Азық-түлік өндірісі өкілдері ірі сауда желілеріне қойылатын азық-түлік тауарларының 70 пайызы – өзге елдердікі, ал 30 пайызы ғана өзіміздің өнім екенін алға тартады.
Нұржан Әшімбетовтің айтуынша, отандық өндірушілердің жанайқайы нақты деректерге негізделген. Сауда және интеграция министрлігі ұсынатын статистикалық деректер, әсіресе, отандық өнімнің үлесіне қатысты цифрлар сәйкес келе бермейді. Сондықтан нарықтағы адал бәсекелестікті құру үшін елімізге халықаралық сараптамалық компанияларды тартуымыз керек.
«Отандық өндірушілер импортпен әділетсіз бәсекелестік жағдайына тап болып отыр, әрі мәселе ушыға түсуде. Сондықтан біз «Бәсекелестік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасына салалық одақтармен пысықталған түзетулер блогін қосу мүмкіндігін таптық. Қазір бұл ұсыныстар пакеті мемлекеттік органдармен белсенді талқыланып жатыр. Заң жобасы біздің түзетулерімізбен бірге жақын арада Мәжілісте бірінші оқылымға шығарылады деп сенеміз. Онда елдегі тамақ секторының салалық одақтары әзірлеген, отандық тамақ өнімдерін өндірушілерді қолдауға бағытталған бірқатар ұсыныс бар. Бұл ұсыныстар ішкі нарыққа импорттың күшейіп келе жатқан қысымы жағдайында әділ бәсекелестік ортаны қалыптастырудың маңызды құралы болуға тиіс. Өндірушілеріміз ЕАЭО елдерінен, ең алдымен Ресей мен Беларусь елдерінен жеткізілетін өнімдердің импортымен тең емес жағдайда тұр. Мұның себептері толып жатыр. Аталған мемлекеттердегі тамақ өнеркәсібі тарихи тұрғыдан кеңестік кезеңде, дамыған шикізат базасы, логистика және қуатты қайта өңдеу кәсіпорындары бар ауқымды жүйе ретінде қалыптасты. Бұл экономикалық мұра әлі күнге дейін ауқымды үнемдеуді және жоғары рентабельділікті қамтамасыз етеді. Сондай-ақ ресейлік және белоруссиялық өндірушілер өз елдерінде ауқымды мемлекеттік қолдау мен субсидияларға, преференцияларға ие, шығындары өтеледі. Біздің ұсыныстарымыздың қатарында ірі сауда желілеріндегі «ретробонустарға» толық тыйым салу, отандық өнімдер үшін басым сөре кеңістігін ұсыну, сондай-ақ отандық өнімдерді ұлттық бөлшек саудада өткізуді қиындататын кедергілерді жою жөніндегі шаралар бар», деп жалғастырды сөзін депутат.
Түсініктірек болуы үшін айтып өтейік, «ретробонус» дегеніміз – ірі алыпсатарлар ойлап тапқан, өндірушілерді өз еңбегінің жемісін елеусіз ақыға беруге мәжбүрлейтін амал. Яғни сауда желісіне өнімін әкелгендер жарнама, қоймалау, аумақты жинау, тауарды жинау, оны қаптарға салу сияқты толып жатқан қосымша қызметтер үшін төлейді. Ондай шығын өнімнің бастапқы құнынан асып түсуі ықтимал. Бір қызығы, сауда желілері ретробонусты ресейлік және белоруссиялық азық өнімдеріне қолданбайтыны белгілі болып отыр. Салдарынан сөредегі өзге елдің өнімі арзан, ал өзіміздікі анағұрлым қымбат болып шыға келеді. Мұндай қитұрқы әрекеттер отандық азық өнеркәсібінің дамуына тұсау болып отырғанын айтуымыз керек.
Елімізде өндірілетін азық-түліктің қымбат болуының екінші себебі – шекарамыздан бері өтетін азық-түлік өнімдерінің дұрыс бақыланбайтыны. Импорт азық өнімдері шекарада тексерілгенімен, оның түрлері, құрамы көрсетілмейді. Мұндай бақылаусыздық салдарынан отандық нарыққа сапасыз, модификацияланған өнімдер тонналап келіп жатыр. Әрі табиғи өнім болмаған соң оның бағасы да арзан. Мәселен, іргеміздегі Ресейде тұтынушылардың құқығын қорғауға арналған «Роспотребсоюз» ұйымдары жұмыс істейді. Олардың мөрі соғылмаған кез келген тауарды ішкі нарықта сатуға рұқсат жоқ. Мұндай сапа бақылау жүйесін бізде де құрудың уақыты жетті.
Сұр импорттың салдарынан өзіміздің өнім өтпей, қоймаларда жатады. Оның үстіне қазір көрші елден теміржол арқылы елімізге өтісімен қапталып, автокөліктерге тиелетін картоп көбейіп кеткен. Ол картоп Өзбекстанға экспортталады. Экономист мамандардың сөзіне сүйенсек, теріскейдегі көршіміз егер картопты теміржол арқылы бірден Өзбекстанға жеткізетін болса, жеткізу шығыны 3 есе қымбатқа түседі екен. Сондықтан жеткізушілер әлгіндей айлаға барып отыр. Оған Қазақстанда өніп шыққан деген анықтама беріледі.
Салалық одақтар альянсының өкілдері осы орайда ЕАЭО елдеріне мүше өзге мемлекеттермен салыстырғанда біздің елде өндірушілерімізді қорғау жүйесі дұрыс жұмыс істемей отырғанына назар аудартқысы келеді. Альянстың дерегінше, Белоруссияда сауда кәсіпорындары өз өндірушілерінің өнімдері үшін орындардың 85%-ына дейін қамтамасыз етуге міндетті. Ресей кейінгі жылдары ішкі нарықты импорттық өнімдерден, оның ішінде ЕАЭО елдерінен қорғау жүйесін дәйекті түрде құрып отыр. Бұл ретте негізгі басымдық шетелдік тауарлардың бөлшек сауда желілеріне қолжетімділігін іс жүзінде шектейтін тікелей реттеуші кедергілер мен жанама әкімшілік тетіктердің үйлесіміне беріледі.
«Еуропа елдері өздерінің ішкі нарығын импорттық өнімдерден реттеу, субсидиялар мен стандарттар жүйесі арқылы қорғайды. Сондай-ақ онда азық-түлік патриотизмі мен оны насихаттау дамыған. Ал Германия өзін 80 пайызға отандық өніммен қамтамасыз етеді. Айталық, Мажарстанда 10 ірі желісінің сөрелерінде өнімнің шамамен 70 пайызы отандық компаниялар арқылы қамтылған. Еліміздің сауда сөрелерінде отандық өнімнің тұрақты болуын қамтамасыз ететін осындай құралдар қажет», дейді салалық одақтар альянсының өкілдері.
Отандық азық-түлік нарығындағы теңгерімсіздік бүгінде әбден шегіне жетіп отырғанын мойындауымыз керек. Көптеген сауда желілерінің құрылтайшылары – өзге елдің компаниялары. Олардың бір бүйрегі сыртқа тартып тұруы содан болар. Бірақ бұл қитұрқылықтың барлығын заңды түрде реттеп, шешуге болады. Қазір бәсекелестік мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы заң жобасына берілген ұсыныстарды Сауда және интеграция министрлігі зерделеп жатыр. Егер олар шешуші ұсыныстарға келіспейтін болса, Мәжіліс депутаттары оны дауысқа салып, қабылдауға шешім жасаған.
«Біздің мемлекеттегі тамақ өнеркәсібіне, түптеп келгенде азық-түлік қауіпсіздігіне нұқсан жасап отырған факторларға тосқауыл құрылуы міндетті. Бір мысал, Ертіс бойында «Павлодармолоко» деген сүт зауыты бар. Кәсіпорын басшылығы қуатының небәрі 70 пайызын пайдалануға мәжбүр екенін айтады. Сауда желілерінде самсап тұрған импорт өнім әрі қарай дамуына ерік бермейді. Құрғақ сүт шығару, балаларға арналған сүт өнімдерін шығару нарығында да сондай жағдай. Отандық нарықтағы құрғақ сүттің 5 пайызы ғана жергілікті өндірушілердікі. Жоғарыда атаған министрлік бұған дейін «ірі сауда орындары логистикалық жүйелер салады, соған төмен пайызбен несие береміз» деп бюджеттен 100 млрд теңгедей қаражат бөлгізген. Өкінішке қарай, қазір министрлік ол қаражатты шын мәнінде кімдер алды, ол қандай нәтиже берді деген сауалдарымызға жауап қатпай отыр. Бұл жерде де шикілік бар деп ойлаймыз», деп қосты Мәжіліс депутаты Н.Әшімбетов.
Түйіндей айтқанда, еліміз үшін азық-түлік қауіпсіздігі мемлекет саясатының басым бағыттарының бірі. Азық-түлік қауіпсіздігінің жаһандық индексі бойынша еліміз 113 мемлекеттің ішінде 32-орында тұр. Ендігі мәселе өзіміздің өнімді өгейсітпей, өз нарығымызды қорғап, отандық өндірушілердің тұрақты дамуына мүмкіндік беру үшін дұрыс шешімдер қабылдау маңызды.
Павлодар облысы
