Ғылымға негізделген стартаптарды дамыту қажеттілігі енді мемлекеттік деңгейде нақты күн тәртібіне шықты. Үкімет отырысында Ғылым және жоғары білім министрі Саясат Нұрбек бұл бағытты дамытудың негізгі тетіктеріне тоқталды.
«Біз «DeepTech», яғни іргелі ғылымға негізделген стартаптарды, технологиялық бастамаларды және күрделі өндірістерді дамытудың жүйелі моделіне көшеміз. Бұл механизм өңірлік форсайттарды жүргізуді, кәсіпорындардың проблемаларын анықтауды, перспективалы бағыттарды іздеуді, технологиялық міндеттерді қоюды, өнеркәсіптік үлгілерді жасауды және өндірістерді іске қосуды қамтиды. Негізгі қағидат – технологиялық тізбектерді тереңдету», деді Саясат Нұрбек.
«DeepTech» бағытындағы мұндай жүйелі тәсіл ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты нығайта түспек. Осылайша, зертханалық деңгейдегі жобалардың нақты өнімге айналуына жол ашылады. Соның нәтижесінде жоғары технологиялық шешімдер экономикаға біртіндеп енгізіле бастайды.
Елімізде «DeepTech» стартаптар аз болғанымен, осы бағытта алғашқы қадамдар жасалып жатыр. Мәселен, жақында Шымкентте өткен «Digital Qazaqstan 2026» форумында елдің үздік стартаптары бас қосып, технологиялық шешімдерін ұсынған еді. Финалға шыққан 20 жобаның қатарында жасанды интеллект, білім және денсаулық сақтау бағытындағы бастамалар болды. Солардың ішінде ерекше көзге түскен «DeepTech» жобаның бірі – жас зерттеуші Асылжан Абдуллаев әзірлеген «CortexAI». Аталған жүйе донор мен науқастың генетикалық және медициналық деректерін жинап, оларды талдайды және сол арқылы трансплантацияның сәтті өтетінін немесе қауіпті екенін алдын ала болжайды. Дәрігер осы ақпаратты пайдаланып, ең дұрыс шешімді қабылдай алады. Осындай күрделі міндетті шешу мақсатында стартап жетекшілері биостатистика, иммунология және жасанды интеллект салаларындағы ғылыми зерттеулерге сүйенген.
«CortexAI» жобасының авторы Асылжан Абдуллаевтың айтуынша, осы бастама нақты мәселені шешу қажеттілігінен туған.
«Әлемде жыл сайын мыңдаған трансплантация жасалғанымен, олардың шамамен 30%-ға жуығы сәтсіз аяқталады. Бұл көбіне донор мен реципиент арасындағы сәйкестікті дәл анықтай алмаудан туындайды. Біз осы үдерісті деректер мен жасанды интеллект арқылы жақсартуды мақсат еттік», дейді жоба жетекшісі.
«DeepTech» жобалардың ең басты ерекшелігі – олардың негізінде ғылыми дәлел жатады. Аталған жүйе осы талапқа толық сай. Мұндай стартаптарды дамытуда экожүйенің де рөлі маңызды. Бұл ретте «Astana Hub» алаңы жас стартаптарға қолдау көрсетіп келеді.
«Astana Hub» бізге менторлық қолдау, сарапшылармен жұмыс істеу және халықаралық нарыққа шығу мүмкіндігін берді. Бұл жобаны идеядан нақты өнімге айналдыруда үлкен рөл атқарды. «CortexAI» – жай IT өнім емес, бұл «DeepTech» шешім. Біз генетика, медицина және жасанды интеллектіні біріктірдік. Мұндай өнім адамның өміріне тікелей әсер етеді», дейді Асылжан Абдуллаев.
Қазіргі таңда «CortexAI» қанатқақты кезеңде. Дегенмен алғашқы нәтижелердің өзі жаман емес. Жоба болашақта трансплантацияның сәтті өту ықтималдығын арттырып, асқыну қаупін азайтуға көмектесуі мүмкін.
Алдағы жоспар да ауқымды. «Біздің мақсат – «CortexAI»-ды халықаралық деңгейдегі медициналық стандартқа айналдыру. Елімізден бастап, кейін АҚШ пен Еуропа нарығына шығуды көздеп отырмыз», дейді жоба жетекшісі.
Осындай «DeepTech» бағытындағы жобалардың қатарын отандық биотехнология саласындағы бастамалар да толықтырып келеді. Солардың бірі – жас ғалым Азамат Арманұлы әзірлеген «Foldexa.bio» платформасы. Жоба терапиялық антиденелерді жасанды интеллект көмегімен жобалауға бағытталған. Әдетте мұндай зерттеулер бірнеше жылға созылып, қомақты қаржыны талап етеді. Ал «Foldexa» бұл үдерісті компьютерлік модельдеу арқылы бірнеше аптаға дейін қысқартады.
«Бұл идея менің магистратурада оқып жүрген кезімде пайда болды. Сол кезде антиденелерді әзірлеу үдерісінің тым ұзақ әрі қымбат екенін көріп, оны қалай жылдамдатуға болатынын ойладым. Кейін осы мәселені технология арқылы шешуге талпынып, «Foldexa» жобасы дүниеге келді», дейді стартап негізін қалаушы Азамат Арманұлы.
Платформа «цифрлық зертхана» қағидатымен жұмыс істейді. Яғни жүйе алдымен мыңдаған ықтимал молекуланы ЖИ арқылы модельдеп, кейін олардың құрылымдық сапасы мен тиімділігін компьютер ішінде тексереді. Соның нәтижесінде ең тиімді нұсқалар ғана зертханаға жіберіледі. Жоба авторының айтуынша, бұл тәсіл онкология және басқа да күрделі ауруларды емдеуде жаңа мүмкіндіктерге жол ашуы мүмкін. «Foldexa» қызметі онлайн жүйе арқылы қолжетімді. Ғалымдар мен зерттеушілер осы платформа арқылы антиденелерді компьютерлік модельдеу мүмкіндігіне ие болады.
Жалпы, мұндай үрдіс жоғары оқу орындары базасында да байқалады. Былтыр Астанада тұңғыш рет өткен «Deeptech бәйге» байқауы соның айқын көрінісі. Nazarbayev University-де ұйымдастырылған бұл сайыста ғылыми зерттеулерге негізделген ондаған жоба ұсынылып, олардың қатарында медицина, өндіріс, агротехнология бағытындағы күрделі шешімдер болды.
Мұндай жобалардың пайда болуы елдегі ғылыми әлеуеттің біртіндеп нақты өнімге айналып келе жатқанын көрсетеді. Бұрын зертханалық деңгейде қалып қоятын көптеген идея енді нарыққа бағыт алып, қолданбалы сипатқа ие бола бастады. Бұл үрдіс жоғары оқу орындары мен ғылыми орталықтардың бизнеспен байланысының күшейгенін аңғартады. Яғни ғылым енді тек теориямен шектелмей, қоғамға тікелей қызмет ететін шешімдер ұсынуға бет бұрды. «DeepTech» бағытындағы бастамалар дәл осы өзгерістің айқын көрінісі болып отыр.
