Жауынгер қыпшақтың бүгінгі ұрпақтары

Венгрияның елордадағы мәдениет күндерінің нақыштары алуан кестелілігімен кеңістікке жетелейді Венгрия дегеннен гөрі «Хунгария» деген атау бауырлас қос халық­тың ежелден бір-бірімен тамырлас, түбір­лес халықтар екенін нақтылай­тын тарихи деректерге бастайды. Белгілі венгр ғалымы Бенко Михай «Торғай мадьярлары» деп аталатын моногра­фия­сында «Хунгария» деп өзінің түбір аты айғақтап тұрғандай, бұл атау «ғұн­нан» шыққан сөз десе, қос халықтың әпсана-аңыздарында да олардың бауыр­ластығына бұл­тарт­пас негіздер жеткілікті көрінеді. Солардың бірі – күні бүгінге дейін ел арасында жиі айтылатын Мадияр мен Ходияр ту­ралы аңыз. Л.Н.Гу­милев атындағы Еуразия Ұлттық университетінде қазақ-венгр ғалым­дарының қатысуымен өтетін «дөңге­лек үстел­де» осындай тарихи-мәде­ни тамыр­лас­тыққа қатыс­ты тың ойлар ортаға салынады деп кү­тілуде. Бір қызығы – венгрдің төрт та­рих­шы-ғалымының екеуі өз сөз­дерін қазақ тілінде баяндауға бел байлап келгендігі. Әйгілі түркітанушы Мандоки Қо­ңыр Иштван 1977 жылы Қазақ да­ла­сы­на табан тірегенде, өзінен бұрын қазақтар мен венгрлердің генетика­лық байланысына тереңдеп енген ғалым Тибор Тоттың ізін жалғас­ты­рып, түркі халықтарының тарихын, олардың венгрлермен туыстық тұсын зерттейді. Қазақ, қырғыз, татар тілдерін жақсы білген ғалымның сүйген жары қазақ қызы болғандығы Иштван рухына сү­йіс­пеншілікті арттырса, оның денесі­нің Қазақ даласында мәң­гі дамылдап жатуы ғалым аруағына ерекше сезім тудырады. Тағы бір антрополог-ғалым қазақтың мадияр­лары мен Дунай мажарларына гене­ти­калық жағынан зерттеу жүргіз­ген­де олардың өте жа­қын болып шық­қанын біліп жатыр­мыз. Венгрияның Астанадағы күндері Қазақстанның халық әртісі Айман Мұсақожаева мен венгрдің белгілі скрипкашысы Граф Муржаның бірлесіп өткізген өнер кешінен бастау алып, әлем классикасының жауһар­лары жаң­ғырды. Ел Тәуелсіздігінің 20 жылды­ғы мен әйгілі венгр ком­позиторы, пианисші, дирижер, қоғам қайраткері Ференц Листің 200 жыл­дық мерекесіне арналған шаралар алуан сипатта өрі­ліп, Астана, Алматы мен Орал қала­ларында композитор шығармалары­нан концерттік бағдар­ла­ма­лар ұсы­нылған, венгр фильм­дері­нің көрсетілі­мі өткен. Енді, міне, бауырлас қос ха­лықтың рухани жа­қын­дастығын те­рең­дететін мәдени көпір қайта жаң­ғырып, халықаралық байқаулардың лау­реаты Граф Муржа­ның Астана қа­ласы симфониялық ор­кестрінің сүйе­мел­деуімен орын­даған Эрне Дохна­ни­дің концерті көпшілік тарапынан жы­лы қабылданды. Екінші бөлімде Ай­ман Мұсақожаева Брамс­тың «Венгр биін»  шабыттана ойнап, үшінші бө­лім қос скрип­ка­шының шеберлік өнерін әйгілеген әсерлі тұсқа айналды. Мажар ағайындардың мәдениет күндері аясында мұнан өзге венгр асханасының фестивалі ұйымдас­ты­­рыл­мақ. Мұны  жұрт жадында қалар оюлы өрнектермен әспеттеуді Вен­г­рия­­ның Қазақстандағы елшілігі қол­ға алып отыр. Бұл үшін венгрдің белгілі аспазшысы, бүгін­де Мәскеудегі мей­рам­ханалардың бірінде жұмыс істейтін Ласло Дори шақырылған. Ма­мыр­дың 24-29 аралығындағы Венгрия мә­дениет күндерінің айшықты беттерін мажарлар туралы фото-сурет көрме­лері толықтыра түспек. Өнер университетінде өтетін Граф Мур­жа­ның шеберлік-сыныбы студенттер үшін баға жетпес азық бо­ла­ры­на күмәнсіз­біз. Оқу шаңыра­ғының «Ша­быт» за­лында Граф Муржа (скрипка) мен Наталья Гусь (фортепиано) венгр компо­зиторы Б.Бар­ток­тың сонаттарын орын­­дамақ. Бауыр­лас халық байлығы­нан қазақ рухына жақын дала сары­нын сезгендей ғажап бір күй кешесіз. Қарашаш ТОҚСАНБАЙ. Суретте: белгілі венгр скрип­кашысы Граф Муржа. Суретті түсірген Орынбай БАЛМҰРАТ.