Дүбірге толы дүние

Сұғанақтық журналистерге де жараспайды

168 жыл бойы шығып келе жатқан ағылшынның таралымы үш миллиондай «News of the World» газетінің жабылуының өзі назар аударарлық оқиға. Ал оған бұл газет қызметкерлерінің сұға­нақтығы, біреулердің телефонмен сөйлескенін тыңдап, элек­трондық пош­таларын ашқаны себеп болуы тек ағылшын­дарды ғана емес, ақпа­рат құралдарына қатысы бар әлемдік жұрт­шылықты дүрліктірді. Дүрліктір­ген­де,  бұған ағыл­шын билік орын­дарының, ел по­ли­циясының, біршама белгілі қай­рат­керлердің қатысы бо­лып отыр. Тала­йына таяқ тиді. Мә­селе Ұлы­бри­тания парламентінде тал­қы­лан­ды. Африкаға бес күндік іссапармен кеткен ағылшын премьер-министрі Дэ­вид Кэмерон біраз елге жоспарланған сапарын қысқартып, жедел еліне оралды. Лондон по­лициясының басшысы Пол Сти­венсонның, оның орын­басары Джон Йейтстің орнынан түсуіне соқтырды. Жалпы кеткендер көп, әлі де кетулері мүмкін. Ал алдымен жабылған «News of the World» газеті, оның қо­жайыны туралы айтқан жөн болар. Әкелі-балалы Руперт және Джеймс Мердоктардың бірнеше құрлыққа тамыр жайған медиа­кон­цернін әдетте «Мердок импе­риясы» деп атайды. Олар бүкіл ағылшын билігіне, оның құры­лым­­дарына ықпал етеді. Сол үшін олардың тарапынан да қолдау көреді. Аталған газет қаншама үлкен болғанымен, Мердоктардың оны құрбандыққа шала салғанынан мұрттары қисая қоймайды. Олар үшін ең ауыр жаза – олардың құдіретті империясы басқалардың сөзін тыңдады, электрондық пош­таларын ашты деген айып. Бұл мәселенің парламентте қаралуын Руперт Мердок өз өміріндегі ең қорлық күн деп мәлімдеді. Сөйтсе де, бұл қылмыстан олар өздерінің ақтығын, бұл олардың сенген адам­дарының ісі болғанын айтудан жалықпайды. Мердоктардың медиаим­пе­рия­сы адам құқын аяқ-асты етіп, түрлі әре­кеттерге барып жатса, оған билік орын­дары жағдай жа­са­ған. Өз кезегінде олар­дың қыз­метін де, қоғамға ықпал ету пәрмендерін де пай­даланған. Олар­дың адам­дары мидай ара­ласып, сол ар­қылы өзара бір-бірінің жұ­мыс­та­рына ықпал етіп отырған. Содан да олардың бірі­нің қыл­мысы екіншісіне ортақ са­налады. Айталық, бүгін жабы­лып отырған даулы газеттің бас редак­торы Энди Коулсон қазіргі премьер-министрдің көмекшісі болған. Ал сол Коулсон басқалар­дың сөзін тыңда деп нұсқау берген репортер Шон Хоардың кенеттен қайтыс болуы үлкен шу тудырды. Мұны жұрт куәгердің көзін жою деп қабылдады. Қоғамда «сарыжағал баспа­сөз» деген ұғым бар. Он­дай­ларға әдепті аяқ-асты ететін, біреулерге саты­латын, біреулерді сатып ала­тын, «қажетті» ақпарат алу үшін ұр­лыққа да баратын, ұят-аяттан жұр­дай сұғанақ басылым­дарды, олар­дың қыз­меткерлерін жатқы­зады. Ондай ақпарат құрал­дарына жақын болу – үлкен айып. Мердок ме­диаимперия­сына сондай айып тағылып, ал ағылшын үкі­ме­тінің олармен байланысы бар­лығы үлкен шу туғызғаны да содан. Британия ақпарат кеңіс­ті­гінде туған дау-дамай ақпарат құралда­рына, жалпы журналист қа­уымдарына жауапкершілікті, олар­­дың билік құрылымымен бай­ланысында әдептілік талап­та­рын күшейтетін болар.   Іздеудегі соңғы әскери қылмыскер ұсталды Бұрынғы Югославияның күйреуі кезіндегі соғыста жасаған әскери қылмысына байланысты халықаралық соттан қашып жүр­ген басшылардың соңғысы – бұрынғы Сербская Краина респуб­ликасының прездиенті болған Горан Хаджич қолға түсті. Сірә осымен бір­ге көптен бері сөз болып келе жат­қан және әлем­дік ауқымда әр­түрлі бағаланып жүр­ген жағдайға нүкте қойылатын шы­ғар. Бұрынғы Юго­славия жө­нін­дегі халық­аралық трибунал (БЮХТ) шешімімен 1990 жыл­дар­дың басында Югославия ода­ғына кірген біраз респуб­ликалардың тәуелсіздік алуы­на қарсылық көрсетіп, олардың жерлерінің біразын өз қара­мағында алып қалуға тырысқан Сербияның ұлтшыл басшылары жазаланатын болған. Олардың біразы бірден ұсталып, біразы бас сауғалап қашып жүрген. Соңғы бір жыл әлетінде қаш­қындардың бәрі қолға түсті. Алдымен Босния және Герцеговинада құрылған Серб респуб­ликасы дейтінге президент бол­ған Радован Караджич, содан кейін оның армиясына қолбас­шылық еткен генерал Ратко Младич ұсталса, енді Хорватия жерінде Сербская Краина дегенді құрған Горан Хаджич те құ­рықталды. Осыдан жиырма жылдай бұрын­ғы оқиғаға халықаралық қауымдастықтың мұншалықты мән беруінің басты себебі – оның тарихи тағылымы. Бір ха­лықтың өз мүддесін екінші ха­лықтың мүд­десінен жоғары қоюына, осыған орай оларды қырып-жойып, жерінен аласта­уына жол берілмеуі тиіс. Сондай сорақы қылмысқа барған, басқа этносты қырып-жою сияқ­ты фашистік идеяны тікелей жүзеге асырған Сербия басшы­лы­ғын жазалау барынша әді­летті шешім еді. Соған орай Сербияның бұ­рын­ғы президенті Слободан Ми­лошевич тұтқындалып, ха­лық­аралық три­буналға жөнелтілді. Ол үкім шыға­ры­лып үлгерілмей, сол сот түрмесінде қай­тыс болды. Ал бұл елдегі фашистік идея­ның ұран­шысы болған Сербия ра­дикалдық партия­сы­ның көсемі Шешель сот түрмесінде үкімін күтіп жатыр. Енді басты қылмыскерлер тү­гел­денген­нен кейін оған да үкім шыға­рылатын болар. Осы жерде ха­лықаралық қауым­дастықтың, оның ұйғары­мы­мен құ­рылған бұрынғы Югославия жө­нін­дегі халық­аралық трибуналдың сербиялық әскери қылмыскерлерді жазалау жөніндегі қадамдарын құпта­ғандар да, ұнатпағандар да бол­ды. Құптайтыны жөніне жоға­рыда тоқталдық, ал ұнатпай­тындардың мақсат-мүддесін тү­сін­­діру қиын. Ұнатпайтындар де­генде, олар ең алдымен Мәс­кеу. Сонау Югославияның күй­реуінің басында-ақ ол Сер­бияның өктем саясатын ба­рын­ша қолдап бақ-ты. Сербтердің мұсылмандарға қарсы соғысы кезінде оған орыс еріктілерінің қатыс­қаны, оны ресми Мәскеудің қол­дағаны да белгілі. Не үшін? Православиелік сербтерге қаны бұрғаны ма? Жоқ, серб фашистерін Батыс­тың айыптаға­нына қарсылық па? Дөп басып айту қиын. Бірақ БЮХТ-ның жұмысын айыптау, оған қалай да кінә тағу ресейлік ақпарат құралдарының парыз ісіндей көрінеді. Тіпті Батыстың айтқанына көніп, өзіңнің қай­рат­­керлеріңді ұстап бересіңдер деп, Сербияның бүгінгі бас­шыларына кінә да артады. Қанға тарту айып емес қой. Сөйтсе де одан жоғарырақ тұра­тын, әділдік, парасаттылық деген ұғым бар. Мамадияр ЖАҚЫП.