«Мәңгілік Ел» мұратына адалдық немесе тұлғалар сабақтастығы туралы толғау

Бір кезде, орта ғасырларда қазақ мемлекеттілігінің бастауын қалаған, сол кездегі Византия, Тан империясы, сасанидтік Иран сияқты алып мемлекеттермен иық тірескен Түрік қағанаты Күлтегін бітіктасына «Мәңгілік Ел» құндылықтарын халқына үндеу ретінде жариялаған еді. «Осы құндылықтарға адалдық біздің Мәңгілік Ел – ғасырларға ұласатын күшті де тиімді мемлекет құру туралы арманымызды жүзеге асыруға мүмкіндік береді» деп атап өтті Елбасы өзінің бесінші президенттік сайлаудағы жеңісіне арналған ұлықтауда сөйлеген сөзінде. 

Егемен Қазақстан
16.12.2017 457
2

Ал осы егемен мемлекеттің бас­­тапқы қиын-қыстау кезеңінен бастап әлем өркениетінің кеңіс­тігіне кіруге мүмкіндік берген тарихи жолды салған да көшбасшы тұлға. Біздің ойымызша тарих тұл­ғаны сомдайды, кейін тұлға тарихты жасайды. Бұл қайталанып отыратын үрдіс. Тарихта әр кезең өз заманының тұлғасын тудыра-ды және қалыптастырады, кейін сол тұлға тығырыққа тірелген өз заманының дағдарысынан елін аман алып шығады және қоғамды сапалық тұрғыдан анағұрлым жоғары дәрежеге көтеріп, өзі де­ көшбасшы тұлғаға айналады.­ Міне, ХХІ ғасырдың бірінші ширегінде қазақ елі осындай өркениетті құбылыстың куәсі болып отыр. Мұн­дай құбылыс бір кезде түркі дәуірінде де Түрік қағанаты – ба­баларымыз құрған мемлекет тари­хында болған еді. Түркі елі Күл­тегін, Тоныкөк абыз сияқты тұл­ғаларын тудырды, кейін осы тұлғалар өз кезеңіндегі империя­лармен иық түйістіре алатын, Сары теңізден Қара теңізге дейінгі аралықты билеген Ұлы Түркі қағанатының салтанатын әлемге паш етті.

*  *  *

Түнде ұйықтамадым,

Күндіз отырмадым

Қызыл қанымды төктім,

Қара терімді ағыздым.                                        (Тоныкөк жазуы, XXXXII жол).

Ұлы Түркі қағанаты өз тарихын тайға таңба басқандай, бітіктаста осылай бастап жазған еді. Белгілі бір ұқсастығы бар осындай қайталау, әрине, басқа заманда және басқа дәрежеде XX-XXI ғасырлар тоғысында да қайталанды.Бұл қайталану сол бабалар ізін жалғастырған қазақ елінің еншісіне тиді. Ал көшбасшылық елдің Тұңғыш Президенті Н.Назарбаевқа бұйыр­ды. «Дағда­рыс­тар мен жанжалдар дүниенің төрт бұрышын біздің көз алдымызда тітіркендіріп отыр. Азаматтары қайыршылықта өмір сүріп немесе әскери жанжалдарда қаза тауып жатқан жолы болмаған мемлекеттер саны ұлғая түсуде. Тұрақсыздық Орталық Азияның шекараларына да тым жақын келіп тұр. Соңғы 2-3 жылда, жаһандық проблемалардың өсе түскенін көре отырып, мен Қазақстанымызды қалай нығайту мен қауіпсіздендіру және аса табыс­ты 30 елдің қатарына ену жолынан адастырмау туралы ойладым. Мен жағдайды басқа мемлекеттердің көшбасшыларымен талқыладым. Барлық жауапкершілікпен ұлтқа мына жайды ескерткім келеді. Біз­дің әрі қарайғы дамуымызға әлі 5 жаңа сыртқы сын-қатерлер қауіп төндіруін жалғастыруда», дей келіп, Елбасы оларды атап өтіп қа­на қоймай, одан сүрінбей өтудің тетік­терін де айшықтады.

Шынында да алғашқы қо­ғам­дық құры­лыстан кейінгі заман­дардың қай-қайсысы да болсын адамзат қоғамы мемлекет құру жолынан өтті. Өйткені адамдар қоғамының өмір сүруінің басты шарты – мемлекет болды. Онсыз ол қоғамның тұрақ­ты ғұмыр сүруі мүмкін емес еді. Сол даму сатысында тұрған қоғам­ның талап-тілегіне сай мем­лекет­тік институттар түрлі формаларда қалыптасты және оның өзі сол қоғамды реттеп отырды. Бірақ олар­ды құру өздігінен жасалған жоқ. Қоғамның өз ішінен ерекше тұлға­лар шығып, мемлекет құруға ба­р­лық күш-жігерін жұмсады.

Ғұн-сақ заманында Еділ патша шығысы Тынық мұхиты, ал батысы Атлант мұхитының жағалауларына дейінгі аралықта қуатты империя құру жолында күрессе, Бумын, Есте­ми, Күлтегіндер батысы – Қара теңіз, шығысы Сары теңіз ара­лы­ғын­да қуатты қағандық құра алды. Сондықтан да Күлтегін тас жазуындағы «Ілгері – күн шы­ғысында, оң жақта – күн ортасында, кейін – күн батысында, сол жақта, түн ортасында осының ішіндегі ха­лық­тың бәрі маған қарайды, ха­лықты осыншама көп еттім» – деген жазулар бабалар аманатына айналды. Қазақ хандығы да заманында «Қасым ханның қасқа жолы», «Есім ханның ескі жолы» арқылы Деш­ті Қыпшақ жерінде мемлекет құрып, Еуразия кеңістігінде өзін мо­йын­датты.

Тәуелсіз мемлекеттілік­тің негі­зін құруды жү­зеге асыра отырып, Елбасы оның теориялық не­гіздемесін жасау үшін де көп еңбек етті. Елі­міздің тәуел­сіздік алып, дербес мем­леке­тін құру жолына түсуінен бас­тап, бүгінгі өркендеген шағына дейін­гі кезеңде жанқиярлықпен ше­шуге тура келген әрқилы мә­се­­лелеріне қатысты Ел­басы ғы­лыми негізделген еңбектер жазып қана қоймай, оның жүзеге асуын да қамтамасыз ет­ті. Сөйтіп әлемде «қазақстандық экономикалық ғажайып» термині қазірдің өзінде пайда болса, ол Елбасының теория мен практиканы, саясат пен экономиканы тиімді ұштастыра отырып жүргізудегі өлшеусіз еңбегінің нәтижесі еді.

*  *  *

«...Бай халыққа отырмадым,

Іші ассыз, сырты тонсыз

...халыққа отырдым.

Жалаңаш халықты – тонды,

Кедей халықты бай қылдым.

(Күлтегіннің үлкен жазуы, XXVI, XXVII, XXVIII жолдар).

Бабалар тарихындағы қай қо­ғам болмасын ондағы билік­тің тұ­рақтылығы сол елдің шаруа­шылық жай-күйіне тікелей байланысты. Жоғарыда келтірілген жыр жолдары Түркі қағанының көздеген мақсаты елін, халқын молшылыққа кенелту екендігі кө­рініп тұр. Бұл тұрғыда әлемге әйгілі Ұлы Жібек жолының гүлдену кезеңі осы Түркі қағанатымен тұспа-тұс келуі де кездейсоқ емес еді. Өкінішке орай, біз  ата-бабалар құрған қағандықтар мен мем­лекеттердің күнделікті бейбіт өмір тәжірбиесіне жете кө­ңіл аудармай келеміз. Әдетте шаруашылығын айт­қанда,оның тек түрлері ғана атап өтіледі. Ал оның даму эволюциясы және оның саяси тарихқа ықпалы на­зардан тыс қалады. Сондықтан да болар, өткен замандардағы Қа­зақ­стан же­рінде болған мемлекеттер тарихи сырт көзге көбінесе саяси оқи­ғалардан, жаугершілік пен шапқыншылықтар тізбегінен ғана тұратын сияқты. Ал шын мәнінде саяси оқиғалардан гөрі ата-баба тарихы өркениеттің эволюциялық үрдістері мен күнделікті өмір арқы­лы қолы жеткізген дәстүрлі ша­руа­шылық пен мәдениеттің бай тәжі­рибесіне толы.

Кейінгі кезде посткеңестік кей­бір елдердегі саяси дағдарыстар қа­зір­гі Елбасымыздың ұстанған саясатының дұрыс екендігін айқын көрсетті. Қай қоғамда болмасын саяси өзгерістер экономиканың дамуымен негізделгенде ғана өз мақсатына жете алады. Елбасының «Алдымен – экономика,  содан кейін саясат» формуласы жаңадан тәуел­сіздік алған ұлт үшін алдағы қиындықтардан сүріндірмей өт­кі­зетін сара жол – «Назарбаев моделі» болып қалыптасты. Бұл модельдің өміршең екендігін тарих өзі дәлелдеп отыр.

Бүгінгі таңда «Ұлт жоспары­ның» үшінші шешуші міндеті ретін­де «Қазақ­стандықтардың тұр­­мыс жағдайын жақсарту. Бұл кең көлемде орта тапты құру үшін қағидатты түрде маңызды. Ин­дус­­трияландыруға негізделген эко­номикалық өсімді қамтамасыз ету үшін біз түбегейлі құрылымдық реформаларды жүзеге асырамыз. Білім беру мен денсаулық сақтау – Экономикалық ынтымақтастық жә­не даму ұйымына мүше елдер­дің стандарттарына бағдар ұстана­­­тын болады. Экономиканы әр­та­­рап­тандыру үшін біз өңдеу өнер­­кәсібіне трансұлттық компа­нияларды тартамыз, ол Қазақ­стан­ның әлемдік нарыққа шығуын қамтамасыз етеді», деп нық се­німмен айтты.

*  *  *

Қарулы жау келтірмедім,

Атты әскер жолатпадым.

(Тоныкөк жазуы).

Түрік қағанатының саяси тарихы сол кездегі алпауыт көрші елдермен (Қытай, Иран, Византия және т.б.) жүргізген қарым-қатынас­тары мен сыртқы саясаттың небір же­місті іс-шараларына толы екен­­дігі мәлім. Сол заманнан басталып, Қазақ хандығы және оның жалғасы болып табылатын Қазақ­стан Республикасының кең байтақ жері мен елін сақтап қалуы белгі­лі дәрежеде әр заманның бас­шы тұл­ғаларының іскерлік, сая­си кө­ре­ген­дік, «шығысқа тән сабыр­лы­лық пен даналық» қасиет­теріне байланысты болды.

Елбасы Н.Назарбаевтың ұзақ жылдар бойы жүргізген сыртқы саяса­ты нәтижесінде ұзындығы 7 591 км шекара мәселесі сәтті ше­­шілді. Өз сөзімен айтқанда, «Та­ри­­хымызда тұңғыш рет біз өзі­міздің стратегиялық әріптесіміз Ре­сеймен заң жүзінде ресімделген мем­лекеттік шекараға ие болдық». Бұл – қазақ жері үшін қажымай талмай күрескен ата-бабаларымыздың аруағы бір аунап түскен кез болды.

«Біз өзіміздің стратегиялық әріптес­теріміз – Ресеймен, Қытай Халық Республикасымен, АҚШ-пен, Еуропалық одақ елдерімен, Ислам әлемімен ынтымақтастықты жалғастырамыз. Біз халықаралық ұйымдарда белсенді жұмыс істей­тін боламыз. Орталық Азиядағы көш­бас­шы ретінде Қазақстан біздің өңіріміздегі қауіпсіздік пен эконо­микалық дамудың ор­тақ архитек­турасына қолдау көр­сетеді. Қа­зақ­стандық диплома­тия ислам әле­міндегі және пост­кеңестік кеңіс­тіктегі өткір өңірлік дау-жанжалдарды бейбіт жолмен реттеу жөніндегі күш-жігерін ұл­ғайта түсетін болады», деп, Ел­басы «Ұлт жоспарын» табыс­ты орын­даудың кепілі ретінде қо­лай­лы халықаралық ахуал қа­лып­тастыру шарттарын да ай­қын­дап берді. Тек сөз жүзінде ға­на емес, оның іс жүзінде жүзеге асы­рылып жатқанын Елбасының Тау­лы Қарабах мәселесіндегі Ар­­мения мен Әзербайжан ара­сын­дағы, Түркия мен Ресей ара­сындағы кикілжіңдерді реттеуде, Сириядағы соғыс қимылдарын тоқтатуда белсенді де нәтижелі атсалысуынан көруге болады.

*  *  *

Өтүкен жерінде отырып

керуен жіберсең

еш мұңың жоқ,

Өтүкен қойнауында отырсаң,

Мәңгі елдігіңді сақтайсың сен.

( Күлтегіннің жазуы, IV,VIII жолдар).

Түрік қағанаты екінші рет бой­ көтеріп, мемлекетін күшей­ту кезінде елорданы орнын­ дұ­рыс шешудің маңызы зор болды. Әсіресе қағанаттың оңтүс­тігін­дегі қуатты империядан қа­уіп­сіз болу үшін, стратегиялық жа­ғы­­нан Монғолия, Таулы Алтай өлке­лерінің солтүстігіндегі  Өтүкен қой­науы өте қолайлы болды. Ұлы Жібек жолының бір тармағы баратын ол жер түркі жұртының шаруа­­шылығына да, керуен жібе­ріп, сауда жасауына да жайлы еді. Түркі бабаларымыз «Мәңгі ел» мұратын да осы Елордамен бай­ланыстырғанын жоғарыдағы жыр жолдарынан көруге болады. Сон­дықтан халықтың тоқтығын да, қауіп­сіздігін де армандаған Түрік қағаны осы Өтүкен қойнауын Елорда ретінде белгілеген болатын.

Елорданы жан-жақты ойлас­тырып барып, белгілеу тікелей Ел­басы ісінің жемісі. «Сын-қа­тер­лерге қарамастан, біз жаңа ел­ордамыз – Астананы, барлық қазақстандықтардың мақтанышын салуды бастадық», деп Елбасы тебірене толғанды. Шынында да Елбасының Ақмоланы таңдауы көрегендіктің, саяси батылдықтың үлгісі ретінде тарихта қалатыны сөзсіз.

Елбасы тұрған мақсатты ай­шық­тай келе: «Тәуелсіз­дік алған алғашқы жылдары біз егемен мемлекеттің негізін қаладық. Бұл біздің мемлекеттік құрылыстың бірінші сатысы болатын. Одан кейін нығайып алған соң, біз қалыптасқан мемлекетке қарай қадам жасадық. Бұл екінші саты болатын. Енді ұлы реформаларды бастай отырып, біз Мәңгілік Елге жол саламыз. Бұл біздің мемлекеттік құрылыстың үшінші сатысы болмақ», деп атап көрсет­кен болатын.

Президенттің «Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік» атты Жол­дауы мен «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты бағдарламалық мақаласы да өткенге үңіліп, бабалар аманатын орындап, бүгін­ді бүтіндеп, ел болашағын ойлаған­дықтың куәсі.        

Сатай СЫЗДЫҚОВ,
профессор, Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ жанындағы Этносаралық қатынастар және ҚХА толеранттығы орталығының директоры

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ардақ Әшімбекұлы Мемлекеттік күзет қызметінің бастығы қызметіне тағайындалды

14.11.2018

Б.Сағынтаев Жамбыл облысының білім беру саласының мамандарымен кездесті

14.11.2018

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл мәселелері жөніндегі комиссия отырысы өтті

14.11.2018

Елбасы «Астана Бас жоспары» ғылыми-зерттеу жобалық институтында болды

14.11.2018

Үкімет басшысы Жамбыл облысында болды

14.11.2018

Атыраулықтар жалпыұлттық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Қазақстанның бірқатар өңірлерінде Азаматтарға арналған қоғамдық қабылдаулар өтті

14.11.2018

Қ.Тоқаев: Бюджетті қарау кезінде тек мемлекеттік мүдде үстем болуы тиіс

14.11.2018

Африканың Батыс Сахарасында күрделі тапсырмаларды орындады

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысында тағы бірнеше кәсіпорын жалақы өсірді

14.11.2018

Халықаралық балалар шығармашылығы Фестивалінің жеңімпаздары марапатталды

14.11.2018

Батыс Қазақстан облысының Жәнібек ауылында 40 пәтер пайдалануға берілді

14.11.2018

Елбасы кітапханасы ақтөбелік жоғары оқу орнына 350-ден аса кітап тарту етті

14.11.2018

Алматыда мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру мәселесі талқыланды

14.11.2018

Алматы жұртшылығы жалпыхалықтық диктант жазуға қатысты

14.11.2018

Алматыда «Көшпенділер әуені» атты дәстүрлі орындаушылардың ІІ Республикалық байқауы өтті

14.11.2018

Алматыда дәстүрлі «Болат Тұрлыханов кубогі» өтеді

14.11.2018

Бақытжан Сағынтаев Таразда Халықты жұмыспен қамту орталығына барды

14.11.2018

Асқар Мамин өңіраралық семинар-кеңеске қатысты

14.11.2018

Премьер-Министрге «Смарт-Тараз» және Тараз-Хаб жобалары таныстырылды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу