Масылдық әу басқы тәрбиеден

Қазақтың басты дәмі – ет. Бүгінде ет культі жүріп тұр.

Егемен Қазақстан
12.01.2018 3431
2

Теледидардан түймесін басып қал­саңыз Тұрсынбек Қабатов сайрап тұрады.

– Ет дегенде бет бар ма? – деп.

Әншілеріміз де қалыспауда. Роза қа­рындасымыз бешбармақ деп әуе­ле­тіп, қыздырманың қызыл тілін қыз­ды­рып жүр...

Қазір той-томалақ көп. Бара қалсаң аса­бамыз той ортасында бәрін тоқ­та­тып қойып, ет деп жарапазандай­ды. Оның салтанаты жанында ел­ұра­нымыз жіп есе алмайды. Дая­шы­ла­рымыз елді бес-алты рет айналып еттабақтарды орнына әзер қояды-ау...Еттабаққа үңілсең мүше тұрсын, сы­нық сүйек таппайсыз.

Бұл қалай дейсіз еріксіз. Мүше болу­шы еді ғой дейсіз іштен.

Бас табақта ғана бас жүреді. Қалға­ны мақұрым.

Сол басты ұстайтын адам жоқ. Кө­пей шалы бар, қаба шалы бар бір-бі­ріне сырғытады. Ұстаса құйқасынан бір тіліп жейді де жанындағысына жыл­жыта салады.

Бастың мәселесі тәрбиесінде. Оны етінен, құйқасынан, миынан ажырату керек. Ажыратып қоймай оны мүшелеу керек.
Бас ұстаған бата қайырған.

Басқа өкпе жүрмеген.

Ертеде Арқа елінде атақты Қара­кес­ек Жарылғап батырдың баласы Қырбас батыр Тобықтыдағы бір асқа барады. Сол аста бата қайыру жолы Қырбастікі бола тұра еттабақта бас болмапты. Жылдардың жылында, күндердің күнінде тағы да Тобықты елінде үлкен ас болыпты. Оған Қырбастың би баласы Бәйсейіт те барыпты. Сонда жолы келіп тұрмаса да Бәй­сейіт бас ұстапты. Сонда Бәйсейіт:

– Шап Қырекеңе! Батасын алып келіңдер! – депті.

Бас үшін бас шабыспағанымызды осыдан-ақ көруге болады.

Ал Бәшекеңнің істеп отырғаны бастың қадірін тағы бір мәрте ел есіне салғандық.

Мүшенің жөні атымен бөлек. Қазақтың еті мүшесіз болмайды. Мү­ше­сі келіспесе ол ет емес. Онда ол – дәм. Қазақ дәмге қараңыз десе «ба­ры­на қанағат қылыңыз» дегені. Дәм­нің өлі ет болуы мүмкін. Дәмде бас болмауы мүмкін.

Ет турамай тұрып мүше таратады. Мүшенің қадірлісі жамбас. 

Сол таратыста мүлт кетсеңіз болды өкпе басталып кетеді. Өйткені дұрыс таратылмаған мүше сүйекке түскен таңба деп қарастырылған.
Бұрындары бүгінгідей өзімен бірге ет орап алып кету деген болмаған. Ал бұй­ырған мүшесін алып кету сөкет есеп­телмеген. Өйткені мүше ұстаған адам­ның сүйекті әбден ақсөңке қылып мү­жуі үй иесіне деген құрметі деп тү­сі­­нілген.

Ауылдың көпей шалдары қайда барса да немерелерін тастамайды.

Сол мұрынбоқтарын алдына алып:

– Тұқылына дейін мүжіңдер, әйелдерің әдемі болады – дейді.

Мұндайда балаларда жан қала ма, әпіл-тәпіл ақсөңке қылып шығарады.

Сөйтіп немерелеріне сіңір жегізеді. Ал сіңірде фосфор мен кальций көп болады.

Табиғат нәрлісін, құнарлысын қашанда тасада ұстаған ғой. Соны біздің шалдар білген. Білгені сол енді олар сүйекті шағып, майын жегізеді.
Баяғының серілері қызға сөз салғанда:

– Сені жілік майымен асыраймын, – демеуші ме еді.

Ұрпағының ертеңгісін ойлағаннан солай деп отыр.

Ет желінген, сорпа ішілген. Сүйек мүжілген. Жоқ, шалдар тарамайды. Енді шағылған сүйектерді алып кеміре бастайды. Жіліктің майлы басы сөйтіп жұтылып жатады.

Ең соңында сүйектен дым да қалмайды.

Есесіне ұрпағы аман. 

Ой жағынан да.

Дене жағынан да.

Есесіне ұрпағы масыл емес.

Ой жағынан да.

Дене жағынан да.

Төрехан МАЙБАС,
этнограф-жазушы

ҚАРАҒАНДЫ

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

22.10.2018

Ақпараттық кеңістік артықшылығы

22.10.2018

Қаржы саласы қарқын береді

22.10.2018

Данияр Елеусіновтің әлемдік рейтингтегі орны жоғарылады

22.10.2018

Өмірұзақ Кенжебеков: Блокчейн алыс болашақ емес, осы шақ

22.10.2018

Райымбек бұлағы

22.10.2018

«Қызыл трактор» Нью-Йоркте жүр

22.10.2018

«Әз-аға, қазағымның күй абызы...»

22.10.2018

Елеусіновтің кезекті жеңісі

22.10.2018

Ерлан Серікжанов: Токиоға нағыз мықты балуан барғаны дұрыс

22.10.2018

19 жыл бойы алтынды аңсап келеміз...

22.10.2018

Жатақхана құрылысы жанданады

22.10.2018

Жастарды қолдау – басым бағыттардың бірі

22.10.2018

Бүгін - Халықаралық мектеп кітапханаларының күні

22.10.2018

Баспанасы бар жандар бақуатты

22.10.2018

Депутаттар ел ішінде

22.10.2018

Арыстанбек Мұхамедиұлы Алматы облысына арнайы сапармен келді

22.10.2018

Жолдау міндеттеріне сай Астанада ауқымды шаралар басталды

22.10.2018

Сенат Төрағасы Қасым-Жомарт Тоқаев Қарағандыға жұмыс сапарымен барды

22.10.2018

Нұрлан Нығматулин Жапония делегациясымен кездесті

22.10.2018

Павлодарда орманшылар жануарлардың азығын дайындауда

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Дидар Амантай,

Kınoádebıet

Teginde, ult ádebıeti men qazaq kıno­sy arasynda, sonaý Sháken Aımanov, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev zamanynan beri qalyptasqan ónegeli dástúr, jaqsy qarym-qatynas, tyǵyz baılanys búginde óz jalǵasyn taýyp otyr.

Мирас Асан, «Егемен Қазақстан»

Ádep pen ádet

Jýyrda Almaty qalasyna jolymyz túsip, taǵylymy mol tamasha toıǵa qatystyq. Taý shatqalyna aqshańqan shatyr tigip, qudalaryn taǵatsyzdana kútip turǵan almatylyqtardyń ónegeli isine kóz toıyp, kóńil marqaıady. Biz toıly aýylǵa qudalar kelmeı turyp barǵan edik. Qyzyq ıelerimen burynnan tanyspyz. Arǵy túbi Arqanyń qazaqtary. Ultymyzdyń qadym zamandardan beri kele jatqan salt-dástúri, tartý-taralǵysy, jón-joralǵysy yqylym josynymen úılestirilgen toıdyń erekshe bolatyny sezilip tur.

Құрманәлі Қалмахан,

О́zge elde sultan bolǵansha...

Áı, qaıdam... О́zge elde sultan bolý qazir qıyn-aý. Sebebi óz eliniń Sultandary turǵanda shetten kelgen «bótenderdi» kim jaqtyra qoıar dersiz?! Soǵan qaramastan túrli sebeptermen shetel aýyp, «jumaq» araldaryn izdeýge bel býǵandar qarasy azaımaı tur.

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Urpaq azsa – ultqa qater

J.Aımaýytov pen M.Áýezov keıbir qazaq mineziniń minin, sol mindi kórip ósken balanyń jamandyqqa salynatynyn 1917 jyly «Alash» gazetinde jarıalaǵan maqalasynda: «Ultym», – dep oqyp shyqqandar halyq arasyna kelse, qaraıa bastaıdy» dep, artynan: «Saıyp kelgende, qazaqta qalyp turǵan ózgeshe minezder: tili aıtqandy qoly qylmaıtyn – turaqsyzdyq, uıymsyzdyq, basynan aspaıtyn – ózimshildik, ezdik» depti. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Megapolıster múmkindigi

Elbasy «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty jańa Joldaýynda elimizdiń aýmaqtyq damýyna jańa tásilder engizýdi qamtamasyz etý qajet ekendigin aıta kele: «Búginde jetekshi elderdiń ekonomıkasy kóbine jahandyq qalalar nemese megapolıster arqyly tanylady.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу