Өнер • 25 Қаңтар, 2018

Қысымет. Перуайым. Уа, дәриға...

210 реткөрсетілді

Қазақ көрген қорлықты қазақтың әні де көрді, қазақтың тарихын, салт-санасын жұлым-жұлым еткен кеңестік идеология қазақ әндерімен қоса күйінің де жұлым-жұлымын шығарды. Қой бөтенси ме, қозыда бөлек иіс бар ма, Құдай білсін, қазақ сол адасып тапқан егіз қозы – ән мен күйіне әлі де мекірене мейірі төгіліп, тұла бойы тұлыптай кеңіп, қорғасындай балқып иій алмай келеді. Кейде тіпті, әннің ішіндегі мәтінді қойып атының өзі не деп тұрғанын түсіне алмай жататын жағдайға түстік. Оның бір себебі тақырыпта аталған үш сөзге байланысты сөзімізді аяқтағанда өзінен өзі түсінікті болатын шығар дейміз. 

Қысымет. Әйгілі Әсеттің атақты «Қысыметі» ғой бұл. «Арғынмын атым Әсет арындаған» деп өзінің тегінен бастап, әрі қарай өзгеден бөлек әнінің табиғатына тоқталып және сол әнді өзі қалай салатынын дауылды жаңбырдай сіркіретіп айтып өте шығатын осы әніне неге «Қысымет» деп ат қойды екен?

Кездескен сөздіктерден іздес­тіріп, сөз ұстағандардан сұрастырып мар­дымды жауап таба алмай жүр­генімізде Қытайда тұратын белгілі сөз зергері, қарымды қаламгер Се­рік Қауымбайдың сол елде шы­ғатын «Үйрену және ғылым» жур­налының 2014 жылғы бірнеше нөмір­лерінде жарияланған «Тіл та­залығы – рух тазалығы» деген сериялы мақаласының бірінде осы «Қы­сыметке» тоқталғанын оқып қал­дық. Онда қысыметтің көне тү­рік сөзі екендігі айтылыпты. «Ма­ғынасы: «тағдыр, жазмыш» дегенді білдіреді. Арғы тегі арабтың «қысы мат» тұлғасында келетін «пешенеге біткені, кешірме, бастан кешкені, бөлістенген нәрсе, Алланың жазғаны, тағдыр» деген мағыналар беретін сөз. Парсыдағы мағынасы: «тағдыр, бөліс, болым» болып, шағатайға көшкен тұста «бөліс, үлес» мағынасын алған. Мысалы: «Алланың бөлгені, Құдайдың бұйырғаны» деген оларда «қысымет Раззак» делінеді» дей келе, қалам ұстап жүрген кейбір әріптестерінің бұл сөзді «қысымшылық, қыспақ» деп түсіндіргеніне реніш білдіреді.

Шындығында осы мағына әннің табиғатын да онан сайын ашып тұрған секілді. Әсет десе алдымен еске түсетін, қазіргі тілмен айтқанда әншінің паспортына айналған «Қы­сымет» расымен Әсеттің өзіне ғана тән өрнекпен өшпестей болып ел жадында қала берді емес пе?! Таң­дайына қонған өнер – маңдайына жазыл­ған жазмыш... 

Перуайым. Біресе халықтікі делініп, бірде Әміре, Ақан серіге телініп, ақыры мол дәлел, дәйекпен авторы ретінде атақты Әсет, Әріп, Көкбайлармен тұрғылас әйгілі Уәйіс Шондыбайұлына тұрақтаған тағы бір ғажап ән – «Перуайым». Әннің аты да болған, («Үш дос« деп те аталған) ішкі мәтінде де кездесетін бұл сөздің мағынасы жайында да кезінде біраз ізденістер болған екен. «Жұлдыз» журналының 1987 жылы №7 санында жарияланған С.Жақыповтың «Уәйіс ақын» атты мақаласында: «Жан дүниесінің кәу­сарынан жаралып, жүрегінен жарып шыққан ең алғашқы адал махаббатқа арналған «Перуайым» әні ел арасына тез тарап кетеді. «Перуайым деп Уәйіс орыстың «первый» деген сөзіне балап жұмбақтағаны» деп жазылыпты. 

Ал бертінде белгілі әнші Еркін Шү­кімән бұл сөздің мағынасы туралы журналист Жұлдыз Әбділдаға берген сұхбатында басқаша байламға кел­генін айтқан болатын. Онда Н.Оңдасынов құрастырған «арабша-қазақ­ша сөздігінен» «перуайым» пар­сы сөзі екенін біліп, көңіліне түйіп жүрген әнші сол сөздің ауызекі айтылғанын естігенін баяндайды. «Бір күні тойға бардым. Қытайдан келген қазақтар екен. Тойда бір кісі сөйлей келіп: «Айналайын аға­йын, перуайым пейілдеріңе рахмет», деді. Мына сөзді естігеннен кейін ел тарқағанша кете алмай, той соңында ақсақалды әңгімеге тартып, әлгі сөздің мағынасын сұрадым. «Тілекші, қамқор пейіл деген мағына ғой» деді. Расында да, сөздікте парсы тілінен аударғанда «қамқор» деген мағынаны білдіреді. Қытайға барғанымда сол «перуайым» алдымнан тағы да шықты. Онда да сол тілекші, қамқор деген мағынада. Ал енді әннің сөзіне қарасақ:

Дегенге перуайым, перуайым,
Түседі сізді ойласам сар уайым.
Өзіңмен қосыла алмай 
армандамын,
Аман бол, қайда жүрсең, қалқа­тайым, – дейді. Тілекші болып тұр ғой? Бұл біз жақта ұмытылған сөз сияқ­ты. Біз, осындай нәрселерді орнына қоюымыз керек» депті. Міне, бұл сөз біздің санамызды өз мағынасын енді тапқан сияқты.

Дәриға. Бір естігенде өтпелі дү­ние­нің өкініші мен қоса жан сусатар самалын да еске салып өтетін осынау бір ғажайып сөздің төркіні жайлы әртүрлі айтылым бар. «Дәриға – парсы тілінен енген «шіркін-ай, ойпыр-ай» дегендей көңіл күйді білдіретін сөз» дейді бір нұсқа. Ал зерттеуші С.Қауымбайұлы бұл сөзге де тоқталып, «бұл парсының «әт­тең, қап» деген мағынадағы сөзі. Түркі тілдері қойынына кір­ген­де осы мағыналарына қоса «қай­ран, шіркін» деген мағыналарды үсте­ген. Дегенмен, бұл сөз, «қайран» мағы­насында келгенде қынжылу, назалану сынды психикалық күйді өзіне сіңіре «ардақтым, сүйіктім, қымбаттым» деген мазмұнды біл­діреді. Ал «Дәриға – қайран» болып қосарлана келгенде өткенге өкініш, аяныш ретінде істейді» деп сөздің санамызда қалай қабылдау жайын да қамти кетеді. «Дәриға» сөзін біздің де қабылдауымыз осы төңіректе екені анық, дегенмен дәл мағынасы және төркіні туралы ойымызды ортаға сала кеткенді артық көрмедік. Арысын айтпағанда «Дәриға-дәурен» деп Рамазан салатын Тұрсынжан Шапайдың сол бір әнінің сазының да, сөзінің де тамыры сонау тау түбінен солқылдап сезілетіні де тегін емес-ау сірә!..

Қазақтың классикалық әндерінде бұл сипаттағы сөздер көптеп саналады. Біразы жайында жазылды да. Алайда Кеңес өкіметі кезінде қаншама ән мәтіндеріндегі осындай сөздер дінге байланысты деп өзгертілгені де көпке аян. Олардың мағынасын және әндегі атқарып тұрған қызметін жеке-жеке тамсана талдауға жағдайдың жар бермеуі де түсінікті жайт болса керек. Алайда әртүрлі түсіндірме сөздіктерде мұн­дай сөздердің мағыналары һәм төркіндері жайлы айтылғанына да шүкір!

Ұларбек НҰРҒАЛЫМҰЛЫ,
«Егемен Қазақстан»

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Карнегиде ән салады

Руханият • Бүгін, 10:21

«Хат қоржын» (27.06.2019)

Қоғам • Бүгін, 10:18

Арыс, біз біргеміз!

Аймақтар • Бүгін, 09:53

Апатта босанған ана

Аймақтар • Бүгін, 09:36

Газ құбыры құрылысы ойдағыдай

Қазақстан • Бүгін, 09:33

Салық жүйесі жетілдіріледі

Экономика • Бүгін, 09:28

Зардап шеккендермен кездесті

Аймақтар • Бүгін, 09:27

Кемеңгерлік келбеті

Қазақстан • Бүгін, 09:23

Агросектордың әлеуеті қандай?

Қазақстан • Бүгін, 09:15

Апаттың алдын алу мүмкін бе еді?

Аймақтар • Бүгін, 09:13

«Егеменнің» еңбегі еленген күн

Қазақстан • Бүгін, 09:03

Әрі ақын, әрі жазушы

Руханият • Бүгін, 00:18

Ұқсас жаңалықтар