«Қара археологтардан» қалай қорғанамыз?

 «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді» дегендей, бүгінде қазақ жерінің әр түкпірінде орын алып отырған мына жағдай ойлантпай қоймайды. Ең бастысы, мұның ел мәдениетіне, тарихына келтіретін зардабы орасан, сондықтан алдын алатын кез келді.

Егемен Қазақстан
08.02.2018 2110

...Былтыр күз айында әрбір бұта мен жусаннан тарихтың көне белгісін іздеген ел мен жерге жанашыр азаматтармен бірге Маңғыстаудың бірнеше тарихи-мәдени орындарын аралап, алыс түкпірдегі аталар рухтарына зиярат ету мүмкіндігі туындаған болатын. Белгілі Шерқала тауынан өтіп, Ақмышқа маңдай тіреп, көңілімізді де, көзімізді де осы тұсты жанай жатқан Қызылқала қалашығының орнына аудара бергеніміз сол еді, елсіз жатқан далада жаяулатып келе жатқан жалғыз адамды аңғардық. «Қыстың көзі қырауда» демекші, құбылмалы күздің қара суығында жапан даланы жаяу аралаған жанды тосып, тілдесуге тырыстық. Сөйтсек бұл жоқ іздеген қазақ та, қойын қаптата жайған шопан да емес, Франциядан келген фран­цуз азаматы екен. Сапар мақсатын айт­қан жоқ, біз сопылық ілімнің сүрлеуі­мен 362 әулиелі Маңғыстаудағы аталар қауымын аралап, зиярат еткен мұсылман, әлде ескі орындардан әлдебір дүния – «айдаладан батпан құйрық» іздеген келімсек болар деп топшыладық.

Олай ойлауға негіз де жоқ емес. Маңғыстаудың өн бойын түрткілеп-тіміс­кілеп, қара жердің қойын-қоны­шын қопара қазып, тарихи ескерт­кіш­тер мен үйінділерді аударып-төң­керіп, тау қойындарына, үңгірлерге сүң­гіп, жыра-жықпылды қаққылап қазы­на іздеушілер көбейіп кеткен. Қол­дарына арнайы темір, қазына түр­лерін іздейтін бір-бір құрылғыны ұста­ған «қара археологтар» мотоцикл мен жол талғамайтын көліктерге мініп, ен да­ланы еркін кезіп жүр. Өздерін «жоқ­ты іздеуші, өткенді жаңғыртушы ел патриоттары» санайтын бұлардың көксегені расында ел мәдениеті мен тарихын түгендеу ме? Жоқ! Ескі орындардан табылған қымбат металдарды, асыл тастардан жасалған зергерлік бұйым­дар мен өзге де қазба байлық­тар­ды табыс көзіне айналдыру. Әйтпесе, тапқан мыс, күміс, алтын тиындары мен сақина, өзге де табыстарын саудаламас еді олар?! Сатып алады-ау деген жандарға телефон соғып, көненің көзін әспеттеген мекемелерге хабарласып, әлеуметтік желілерде жар салмас еді. Кімнің қай жерден не тауып, оны қайда жібергенін ешкім білмейді – есепсіз жүріс, аласапыран алыс-беріс. Тіпті ескі қолжазбалар, көне кітаптар, жазу-сызуы, белгі-бедері бар сақиналардағы қаншама сырлардың келімсектермен бірге келмеске кеткенін ойлағанда, өкінуден басқа амал жоқ.

Біздің даладағы бұл дүрбелең Ресейде металл іздеушіні немесе сол мақ­саттағы құрылғы ұстағанды әкім­шілік жауапқа тарту туралы заң қатай­ған соң күшейе түскен.

«Арқа жайлы болса, арқар ауып несі бар?» дегендей, жердің асты мен үстін, тіпті ауа мен суды қызғыштай қорыған көрші елдің екпіні көкейін жер қойнын ақтарып, қазба іздеу тескен ашкөздерді шекарадан бері шұбыртқан секілді. Күн жылынып, жераяғы кеңіген көктемде, жаймашуақ жазда Үстірт үстін, шың жиектерін аралап жүрген ресейлік «қонақтарды» көресіз, көресіз де үндемейсіз. Оған жергілікті жігіттердің қосылып, олар салып кеткен соқпақты одан әрі кең даланы кеулей созып, олар бастаған істі белсенділікпен жалғастырып жүргенін түсінесіз. Оған да үндемейсіз...

Бүгінде «қара археологтар» Маңғыстауда Шерқала тауының айналасын толық қазып, Есекеннің ойындағы үйікті де 3-4 метр тереңдікте қопара үңгіген. Бұлардың әрқайсысы тарихи дерекке бай, шежірелі орындар. Мысалы, «қара археологтардың» назарынан тыс қалмай, осы кепті киген Қызылтас бекінісін алайық. Ресей мен Хиуа арасындағы шиеленіске орай 1834 жылы Каспий теңізінің солтүстік-шығысында салынып, қазақ үшін қайғылы жылдардың белгісі болған Ново-Александров қамалы – Қызылтас бекінісі 500-ге тарта жауынгерден құралған әскер ұстап, Хиуаны жаулау үшін қамданған патшалық Ресейдің әскеріне әрі-бері өткенде жан-жақты қолдау көрсеткен маңызды нысан қызметін атқарған. Маңғыстау ауданының аумағындағы Сай-Өтес ауылынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан аталмыш бекініс орнында бүгінде Қызылтас мешіті, қорым және тұрғын үй құрылыстарының қалдықтары сақталған. Отаршылықтың қамытын кигізген тарих ащы болғанмен, ескерткіштің аты ескерткіш, ол сақталуы, зерттелуі, ұрпаққа насихатталуы, сонымен қатар өз құндылығымен, тарихилығымен уақытқа, қоғамға, ұрпаққа Отанды, ел мен жерді сүйіп, өткендерді құрметтеу үшін рухани тұрғыда қызмет етуі тиіс. Алайда, біз оларды лайықты қорғап, рухани тұрғыда пайдалана алмай келеміз. Қызылтас бекінісі де ойдым-ойдым қазылып, ойсырап жатыр.

Неге бұлай? Біз неге «қара археологтардан» қорғана алмаймыз? Олардың озбыр әрекетін көре тұра ләм дей алмайтынымыз қалай? Дей алмаймыз, өйткені оларға уәж айтуға заң аясында құқымыз жоқ екен. Бізде ауа, су, жердің асты-үсті емес, тек мемлекеттік қорғауға алынған жерлерге, нысандарға тиіспесе болғаны, қалған кең даланың, ол жерлердегі сансыз мұралардың сұрауы жоқ екен. Осыны жақсы білетін жоқ жерден тапқыштар кең даламызды алаңсыз кезіп жүр...

                                                                                                               

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

 Маңғыстау облысы

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

16.08.2018

Азиада-2018: су добынан Қазақстан қыздар командасы қытайлықтардан ұтылды

16.08.2018

Футболдан УЕФА суперкубогының финалы Ыстамбұлда өтеді

16.08.2018

Партия өкілдері «Ақтау теңіз портының» жұмысымен танысты

16.08.2018

Нұрлан Ноғаев: «Мектеп сауда орны емес»

16.08.2018

Мәулен Әшімбаев Астанада партиялық жобалардың жүзеге асырылу барысын тексерді

16.08.2018

Астанада «Таңғажайып Қытай» атты фотокөрме ашылды (ФОТО)

16.08.2018

АҚШ-тың әйгілі кәсіпқой боксшысы Рой Джонс Рудныйда рэп оқыды

16.08.2018

«II Абай оқулары» жеңімпаздарын марапаттау рәсімі өтеді

16.08.2018

4 қыркүйекте Пәкістанда президенттік сайлау өтеді

16.08.2018

Нұрғали ОРАЗ. «Соавтордың» соры

16.08.2018

Түркістан облысында «Бұ­л – біздің таулар!» фес­­тивалі өтті

16.08.2018

Илья Ильиннің бала күнінен естелік

16.08.2018

«Қызыл сызықтан» асқандар қадағалана ма?

16.08.2018

Футболдан Қазақстан құрамасы ФИФА рейтингінде бір сатыға жоғарылады

16.08.2018

Абай ауылы алған асулар

16.08.2018

Ажал аузынан аман қалған

16.08.2018

«Қазақфильмнің» жүзден астам кинокартинасы ТМД мен Шығыс Еуропаның ірі видеосервисіне шықты

16.08.2018

Үстел теннисшілерінің әлемдік рейтингі жаңартылды

16.08.2018

Қостанайда Қытай тракторлары құрастырылады

16.08.2018

Головкин мен «Канело» 26 тамыз күні Лос-Анджелесте ашық жаттығу өткізеді

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жылқыбай ЖАҒЫПАРҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Ертеңгі ұрпақтың да еншісі бар

Қойнауы құт қазақ жері тәуел­сіз­дігі­міздің ширек ғасырдан асқан шежіресінде ел экономикасын тұралап қалу қасіретінен сақтап келеді. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Мәдениетке мән берсек...

Үйіміздің жанындағы азық-түлік сататын дүңгіршекке соңғы кезде сатушы құтаймай-ақ қойды, жиі-жиі ауысады. Бұрын тіпті мұнда сатушы қыздардың Павлодардан қатынап істейтінін естіп-біліп жүретінбіз. «Екі апта Астанада сауда жасасақ, екі апта бала-шағамыздың қасында болғанға мәзбіз. Ауылдан қалаға қатынап істеудің азабы мен машақаты мұндайды бастан өткізген адамға ғана мәлім. 

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу