«Қара археологтардан» қалай қорғанамыз?

 «Қазаннан қақпақ кетсе, иттен ұят кетеді» дегендей, бүгінде қазақ жерінің әр түкпірінде орын алып отырған мына жағдай ойлантпай қоймайды. Ең бастысы, мұның ел мәдениетіне, тарихына келтіретін зардабы орасан, сондықтан алдын алатын кез келді.

Егемен Қазақстан
08.02.2018 1979

...Былтыр күз айында әрбір бұта мен жусаннан тарихтың көне белгісін іздеген ел мен жерге жанашыр азаматтармен бірге Маңғыстаудың бірнеше тарихи-мәдени орындарын аралап, алыс түкпірдегі аталар рухтарына зиярат ету мүмкіндігі туындаған болатын. Белгілі Шерқала тауынан өтіп, Ақмышқа маңдай тіреп, көңілімізді де, көзімізді де осы тұсты жанай жатқан Қызылқала қалашығының орнына аудара бергеніміз сол еді, елсіз жатқан далада жаяулатып келе жатқан жалғыз адамды аңғардық. «Қыстың көзі қырауда» демекші, құбылмалы күздің қара суығында жапан даланы жаяу аралаған жанды тосып, тілдесуге тырыстық. Сөйтсек бұл жоқ іздеген қазақ та, қойын қаптата жайған шопан да емес, Франциядан келген фран­цуз азаматы екен. Сапар мақсатын айт­қан жоқ, біз сопылық ілімнің сүрлеуі­мен 362 әулиелі Маңғыстаудағы аталар қауымын аралап, зиярат еткен мұсылман, әлде ескі орындардан әлдебір дүния – «айдаладан батпан құйрық» іздеген келімсек болар деп топшыладық.

Олай ойлауға негіз де жоқ емес. Маңғыстаудың өн бойын түрткілеп-тіміс­кілеп, қара жердің қойын-қоны­шын қопара қазып, тарихи ескерт­кіш­тер мен үйінділерді аударып-төң­керіп, тау қойындарына, үңгірлерге сүң­гіп, жыра-жықпылды қаққылап қазы­на іздеушілер көбейіп кеткен. Қол­дарына арнайы темір, қазына түр­лерін іздейтін бір-бір құрылғыны ұста­ған «қара археологтар» мотоцикл мен жол талғамайтын көліктерге мініп, ен да­ланы еркін кезіп жүр. Өздерін «жоқ­ты іздеуші, өткенді жаңғыртушы ел патриоттары» санайтын бұлардың көксегені расында ел мәдениеті мен тарихын түгендеу ме? Жоқ! Ескі орындардан табылған қымбат металдарды, асыл тастардан жасалған зергерлік бұйым­дар мен өзге де қазба байлық­тар­ды табыс көзіне айналдыру. Әйтпесе, тапқан мыс, күміс, алтын тиындары мен сақина, өзге де табыстарын саудаламас еді олар?! Сатып алады-ау деген жандарға телефон соғып, көненің көзін әспеттеген мекемелерге хабарласып, әлеуметтік желілерде жар салмас еді. Кімнің қай жерден не тауып, оны қайда жібергенін ешкім білмейді – есепсіз жүріс, аласапыран алыс-беріс. Тіпті ескі қолжазбалар, көне кітаптар, жазу-сызуы, белгі-бедері бар сақиналардағы қаншама сырлардың келімсектермен бірге келмеске кеткенін ойлағанда, өкінуден басқа амал жоқ.

Біздің даладағы бұл дүрбелең Ресейде металл іздеушіні немесе сол мақ­саттағы құрылғы ұстағанды әкім­шілік жауапқа тарту туралы заң қатай­ған соң күшейе түскен.

«Арқа жайлы болса, арқар ауып несі бар?» дегендей, жердің асты мен үстін, тіпті ауа мен суды қызғыштай қорыған көрші елдің екпіні көкейін жер қойнын ақтарып, қазба іздеу тескен ашкөздерді шекарадан бері шұбыртқан секілді. Күн жылынып, жераяғы кеңіген көктемде, жаймашуақ жазда Үстірт үстін, шың жиектерін аралап жүрген ресейлік «қонақтарды» көресіз, көресіз де үндемейсіз. Оған жергілікті жігіттердің қосылып, олар салып кеткен соқпақты одан әрі кең даланы кеулей созып, олар бастаған істі белсенділікпен жалғастырып жүргенін түсінесіз. Оған да үндемейсіз...

Бүгінде «қара археологтар» Маңғыстауда Шерқала тауының айналасын толық қазып, Есекеннің ойындағы үйікті де 3-4 метр тереңдікте қопара үңгіген. Бұлардың әрқайсысы тарихи дерекке бай, шежірелі орындар. Мысалы, «қара археологтардың» назарынан тыс қалмай, осы кепті киген Қызылтас бекінісін алайық. Ресей мен Хиуа арасындағы шиеленіске орай 1834 жылы Каспий теңізінің солтүстік-шығысында салынып, қазақ үшін қайғылы жылдардың белгісі болған Ново-Александров қамалы – Қызылтас бекінісі 500-ге тарта жауынгерден құралған әскер ұстап, Хиуаны жаулау үшін қамданған патшалық Ресейдің әскеріне әрі-бері өткенде жан-жақты қолдау көрсеткен маңызды нысан қызметін атқарған. Маңғыстау ауданының аумағындағы Сай-Өтес ауылынан 50 шақырым қашықтықта орналасқан аталмыш бекініс орнында бүгінде Қызылтас мешіті, қорым және тұрғын үй құрылыстарының қалдықтары сақталған. Отаршылықтың қамытын кигізген тарих ащы болғанмен, ескерткіштің аты ескерткіш, ол сақталуы, зерттелуі, ұрпаққа насихатталуы, сонымен қатар өз құндылығымен, тарихилығымен уақытқа, қоғамға, ұрпаққа Отанды, ел мен жерді сүйіп, өткендерді құрметтеу үшін рухани тұрғыда қызмет етуі тиіс. Алайда, біз оларды лайықты қорғап, рухани тұрғыда пайдалана алмай келеміз. Қызылтас бекінісі де ойдым-ойдым қазылып, ойсырап жатыр.

Неге бұлай? Біз неге «қара археологтардан» қорғана алмаймыз? Олардың озбыр әрекетін көре тұра ләм дей алмайтынымыз қалай? Дей алмаймыз, өйткені оларға уәж айтуға заң аясында құқымыз жоқ екен. Бізде ауа, су, жердің асты-үсті емес, тек мемлекеттік қорғауға алынған жерлерге, нысандарға тиіспесе болғаны, қалған кең даланың, ол жерлердегі сансыз мұралардың сұрауы жоқ екен. Осыны жақсы білетін жоқ жерден тапқыштар кең даламызды алаңсыз кезіп жүр...

                                                                                                               

Гүлайым ШЫНТЕМІРҚЫЗЫ,

«Егемен Қазақстан»

 Маңғыстау облысы

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

20.05.2018

Қостанай қаласы «мерейлі отбасын» таңдады

20.05.2018

Батыс Қазақстан мен Астана әріптестік туралы меморандумға қол қойды

20.05.2018

Каспий жағалауында суға шомылу маусымына байланысты үгіт-насихат жұмыстары жүргізілді

20.05.2018

Ақтөбе және Орынбор облыстары ресми делегацияларының кездесуі өтті

20.05.2018

Павлодарда партиялық жоба аясында IT-орталық ашылады

20.05.2018

Екібастұздағы «Шығыс» кенішіне «Liebherr R-976 Litronic» экскаваторы әкелінді

20.05.2018

Павлодарда Медиаторлардың республикалық форумы өтті

20.05.2018

Павлодарда ауыл шаруашылық жерлері электронды картаға түсіріледі

20.05.2018

Павлодарда жүргізушілердің төленбеген көлік салығы 670 миллион теңгеге жеткен

20.05.2018

Хорватия Астанада дипломатиялық өкілдік ашпақ

20.05.2018

Самал Еслямова Канн кинофестивалінде үздік актриса атанды

20.05.2018

20 мамырға арналған ауа райы

20.05.2018

ҚарМУ-да «Рухани жаңғыру» бағдарламасын жүзеге асыру барысын талқылады

19.05.2018

АЭФ-2018 аясында жаһандық трансформация жағдайындағы азаматтық қоғам институттарының рөлі талқыланды

19.05.2018

Қазақстандық сарапшылар ғаламдық дамудың басты бес мегатренді туралы пікір білдірді

19.05.2018

Н. Назарбаев атап өткен бес мегатренд АЭФ-2018 алаңдарында кеңінен талқылануда

19.05.2018

QazaqGeography «Қазақстандық ұлттық географиялық қоғамының» кезектен тыс съезі өз жұмысын бастады

19.05.2018

Қазақстан СІМ басшысы ИЫҰ-ның Ыстанбұлдағы саммитінде сөз сөйледі

19.05.2018

Елбасы Куба халқына көңіл айту жеделхатын жолдады

19.05.2018

Кубада ұшақ апатына байланысты ұлттық аза тұту күні жарияланды

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Кешегінің жұрнағы, бүгінгінің көнесі 

Әдебиетке әркімнің-ақ таласы бар заман өтіп кеткенін мойындау қалай болған күнде ауыр. Нарық зама­нының елең-алаңында қолына қалам ұста­ған жігіттердің арасынан адамдар кітап­қа оралады әлі дегенді сеніммен айт­қандарына қарағанда әдебиеттің өмірдегі артықшылығына үміттері күшті болған-ау, шамасы. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Қолдан жасалған қасірет

Жылда мамырдың соңындағы Аза тұту күні жақындаған сайын мен қазақпын деген әрбір адамның жүрегі қарс айрылмауы, 30-шы жылдардағы саяси қуғын-сүргіннің, ғаламат ашаршылықтың құрбандарын еске алып күңіренбеуі мүмкін емес дер едік. 

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Оразаның нығметі

«Зор сүйінші айтайын, Мұсылман болып туғанға. Ислам дінін қуғанға...» деп Майлықожа бабамыз жырлағандай, исламды дінім, Мұхаммедті пайғамбарым деп таныған мүміндер үшін қасиетті рамазан айы туды. Аллаға бойұсынушы қауым бұл айды «Айлардың сұлтаны» деп ерекше әспет­тесе, үлкен сахаба Абдулла Аббас «күн­­дердің қайырлысы – жұма, айлардың қайыр­лысы – рамазан» деген екен.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Жол апатын азайту жүргізуші мәдениетіне байланысты

Өткенде екі көлік соқтығысып қал­ды. Олар көшенің бағдаршамы жоқ қиылысында бір-біріне жол бермеген. Содан екі жүргізуші бірін-бірі кінәлап жатыр. 

Серік НЕГИМОВ, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

Қазақ қызы осындай

Ұлттық дүниетаным ілімінде халық­тың гүлі қазақ қызының болмысына, әдеп-ілтипатына, сұлулық, ізеттілік қасиеттеріне қатысты «Қызда оттай ыстық мейір бар», «Қызда 40 періште бар», «Қызда 40 көліктік бақыт бар», «Қыздың қабағында құт бар», «Қыз назы 40 кісіні мас қылады», «Қыз 40 істің қисынын біледі», «Бұрынғының қыздары бармағының шұңқырындағы асқа тояды» дейтін сұлулықтың тұңғиық сырларын мәлімдейтін інжу-маржан ойлар, толғамдар, лала лебіздер бар.

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу