Тілді түлетудің тұғырнамасы

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың халыққа Жолдауы еліміздегі барлық негізгі салаға жаңа, қарқынды серпін беретіні тұрақты үдеріске айналды. Ұлт­тық руханиятқа жанашыр қауым­ның Жолдаудан ең басты күтетіні – Президенттің  қазақ тілі туралы пікірлері. Бұл Жолдауда Президент жалпы тіл тақырыбын адами капитал ауқымында ұсынып, оны жаңғырудың негізімен байланыс­тырды. Себебі Қазақстан сияқты жас мемлекеттің жасампаздық мін­деттері жаһандану дәуірінде халық­тың әлеуметтік жағдайын жақ­сартумен бірге, оның рухани бол­мысын да жаңғыртуға бастайды.

Егемен Қазақстан
12.02.2018 7750

Сондықтан да Елбасы өзінің «Болашаққа бағдар: рухани жаң­ғыру» бағдарламалық мақа­ла­сын жариялап, бағзы мен бүгінді сабақтастыратын һәм бо­ла­шаққа бағдар сілтейтін тұтас тұжырым­дамалық еңбекті ұсынды. Прези­денттің осы бағдарламалық ма­қа­­ласы қоғамда қордаланған бірқатар маңызды мәселелерді шешуге, кейбір тұстарымызды қайтадан бажайлай қарауға және танымымызды толықтыруға мін­деттейді. Әсіресе қазақ қоға­мында қазір жиі айтылатын ұлт­тық идеология ж­өнін­дегі мәсе­ле­лердің көбіне толық жауап берерлік еңбек болды деп санаймыз. Жалпы адамзат немесе қоғамдық ортаның дамуында кезеңдік даму болатынын білсек, онда Қазақстан үшін ширек ғасыр уақыт біздің жаңа сапалық кезең қарсаңында тұрғанымыз­ды аңғартады. Елбасының руха­ни жаңғыру бастамасы осы жаңа дәуір­дің платформасы іспетті. Сон­­­­дықтан да біз Президенттің биыл­­­­ғы Жолдауын жаңа кезеңнің құ­жаты ретінде қабылдаймыз.

Жалпы рухани тұрғыдан, оның ішінде тілдік-мәдени тұрғы­дан алғанда Елбасының «Бо­ла­шақ­қа бағдар: рухани жаңғыру» ең­бегі мен Жолдаудың арасында сабақ­тас­тық бар екенін көреміз. Мы­са­лы алғашқы е­ң­бегінде: «Латын­­шаға көшудің терең логи­ка­сы бар. Бұл қазіргі заманғы тех­­­но­логиялық ортаның, ком­му­­ни­­ка­цияның, сондай-ақ ХХІ ға­­сыр­­дағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшеліктеріне бай­­­л­анысты» десе, биылғы Жол­дауында: «2025 жылға дейін білім берудің барлық деңгейінде латын әліпбиіне көшудің нақты кестесін жасау қажет» делінді. Оған қоса, терминология, аудар­ма мәселелерін сөз ете келіп, Нұрсұлтан Назарбаев: «Латын әліп­­биіне көшу бұл мәселені рет­теуге мүмкіндік береді» деп жа­ңа графикаға көшудің жүгі мен мақсатын айқындап берді.

Елбасының қазақ тілін латын графикасына көшіру идеясы сонау тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен басталып, бұл тақырыпты ол 2006, 2012 жылдары мейлінше тере­ң­ірек көтеріп, қоғамның ойын дайындады. Енді кезеңі кел­генд­е, 2017 жылы бетбұрысты ше­ші­мін қабылдап, қазан айында Жар­лық  жарияланды. Бұл – қазақ хал­қы­ның, Қазақстан қоғамының жаңа кезеңі іспетті оқиға. Әсіресе бү­гін­­гідей адамзат баласы дүние­ні көр­некі ақпарат арқылы танитын қоғамда, әлеуметтік, психо­ло­гия­лық, мәдени ықпалы күшейген дәуір­де, дүние білім мен таным тұр­­­ғы­сынан әбден араласқан ке­зе­ң­де  әліпбидің маңызы да, ық­­па­лы да айрықша артатыны айдан анық. Ал енді бұл бастамаға қазақ­стандықтардың дайындығы жөнінде айтар болсақ, қазіргі дү­ние­нің дидары оны біздің отан­дас­тарымыздың қабылдауы әлбет­те осыдан ширек ғасыр бұрынғы жағ­дайдан әлдеқайда артық. Біз­дің ойымызша, оның бірнеше себептері бар.

Біріншіден, сол тоқсаныншы жылдардың басында көршілес, туыстас түркі халықтары латын таңбасына көшкенде әлемде дәл қазіргідей жаһандану қарқыны өрістеді деп айта алмаймыз. Яғни олар үшін әлеуметтік жағынан болсын, психологиялық тұрғыдан болсын белгілі бір тосындық болды.

Екіншіден, бұдан 25 жыл бұрынғы технологиялық жағдай мен қазіргі жетістіктерді салысты­ру­дың өзі жөнсіз. Үй телефонымен сөйлесіп жүрген қоғам бүгін жаппай қалта телефонына және оның алуан функцияларына көшкен заманда латын әліпбиі бәріміздің көздағдымызды қолданбасақ та, қанықтырды деуге болады.

Үшіншіден, ол кездегі пост­ке­ңестік елдердің әлемдік қауым­дастыққа ену қарқынымен бүгінгі жылдамдықты салыстыру және мүмкін емес. Бұл негізгі себептер ғана. Оның бер жағында ба­ла­­­­лары­мыздың ағылшын тілін мең­­геру деңгейінің артуы, жас­тар­­­дың шетелдерде оқуы, өз елі­мізде мыңдаған, тіпті он мыңдаған адам­дардың әртүр­лі халық­аралық бірле­скен кәсіп­орын­дарда жұмыс істеуі, қаншама іскер азаматтардың халықаралық бизнеспен байланысы, оған қоса, қалаларымыз­дағы көр­некі ақпарат, жарнама, тіпті тұр­мыстық тұтыну заттарымыз, осы­лар­дың барлығының атауы латын таңбасымен бізге келгелі, тіпті  тез үйреншікті болғанын да білеміз. Бұған қоса, қалтамыз­да жүр­ген құжатымыздағы, мінген көлі­­гі­міздегі нөмір, темір жол, ұшақ би­лет­теріндегі әйтеуір, маңа­йы­­мыз­дың бәріндегі латынша жазулар қазақ тілінің жаңа әліпбиін соншама жат етпейтініне сенім береді. Сон­дықтан да Елбасының тарихи ше­шімі жалпыхалықтық қолдауға ие болды. Әлбетте бұл ара­да оның бастапқы нұсқаларына бай­ланысты айта кету әділеттілік болар деп ойлаймыз.

Латын әліпбиі – әу баста роман тілдері үшін, одан бері келе, герман тілдері үшін қолданыл­ған әліпби. Сондықтан бұл әліп­бидің таңбаларын қазақ тілінің дыбыстық жүйесіне икемдеу белгілі бір уақытты қажет етті. Ол да көп емес, 4-5 айдың ғана мөл­шері. Енді қазір Президент Жар­­лы­ғына сәйкес, Үкімет жаны­нан Ұлттық комиссия құры­лып, оның жұмыс топтары өз мін­дет­теріне кірісті. Дәл қазір әліп­би­д­ің апробациялық жұмыстары Мәдениет және спорт, Білім және ғылым министрліктері тараптарынан ұйымдастырылуда. Бұл аса маңызды мемлекеттік жұмысты еліміздегі тіл саясатының өкілет­ті органы – Мәдениет және спорт ми­нистрлігі үйлестіріп, Арыс­танбек Мұхамедиұлының басшылығымен басқа да қажетті жұмыстар өз орнымен, уақытымен атқарылуда. Ендігі мақсат әліпбиді жетілдіру, оның емлесін жасау жұмысын тек кәсіби мамандарға беру және солардың сараптамасынан кейін барып әрі қарай ғылыми негізде ғана ілгерілеп отыру қажет. Сон­дықтан қазір талқылау кезеңі аяқ­талып, нақты ғылыми жұмыс кезе­ңінің басталғанын көпшілікке жет­кізгіміз келеді. Дәл біздің елі­міз­дегідей әліпби мәселесі осын­шама кең түрде ешбір мемлекетте талқыланған емес. Оны Елбасы да арнайы айтқан болатын.

Қоғамда, әсіресе, кейбір көпке танымал азаматтар тарапынан егер латын әліпбиіне қазақ мектеп­тері ғана өтсе, біраз қандастары­­­мыз балаларын орыстілді мек­теп­ке береді деген қауіп айтыла­ды. Бұл арада екі мәселенің басын ашып алуымыз керек деп ойлаймыз. Біріншіден, әліпби мемлекетке емес, сол мемлекеттегі жетекші тілге жасалады. Біздің жағдайымызда ол әлбетте, қазақ тілі болмақ. Сондықтан да қазақ тіліне лайықталған әліпби арқы­лы орыс немесе басқа тілдерді оқы­ту мүмкін болмайтыны айтпаса да түсінікті. Бұл – бүгін емес, сонау ілгері тарихтан қа­лып­тас­қан жағдай. Онымен санасу – өрке­ниетті мемлекеттің міндеті. Кейбір ағайын осыны шатастырмауы тиіс.

Қысқасы, ерте ме, кеш пе, латын әліпбиіне көшетін тілдердің саны арта беретіні байқалады. Бұл – енді ғаламдық үдеріс: айналып келіп, орта ғасырларға барып, тезек теріп, от жағып, қыстау қонып, жаз жайлап отырмайтынымыз сияқты, бүгінгі өміріміз­ге орай, әлемдік жетістіктерден аларымыз әлі де көп. Бүкіл әлем мемлекеттер пайда болғалы осылай дамыған. Бүгін қазақтікіндей болып кеткен күнделікті ішіп жүрген шайымыз, неше түрлі пошымды киімдеріміздің тарихы сыртпен байланысты. Қазақты өрге сүйреймін деген азамат, қай кезеңдегі қай тұлға да жақсыны жат көрмеген. Оны кемеңгер Абай да, ұлттық мемлекет құра­мыз деген Алаш көсемдері де сан мәрте айтқан. Латын әліпбиі – бұл тамырдан ажырау немесе біреуге еліктеу емес. Бұл – қажеттілік. Қазақ үшін тағдырлы қажеттілік. Бүгінгі өзектілік – ертеңгі өрлеудің қайнары.

Елбасы Нұрсұлтан Назарбаевтың Жолдауындағы келелі тақырыптың бірі – қазақ тілін «қазіргі заманға лайықтауымыз қажет» деген қағида. Бұл – тілдің ішкі лексикалық әлеуетін, стильдік өрісін барынша пайдаланып, жаңа заманға лайықты қатынас құралы болсын деген аса игі пікір. Тарих тілдік реформа жасаған талай ұлы тұлғаларды біледі. Ол тілдің тек лингвистикалық қана емес, үлкен саяси, әлеуметтік, мәдени маңызын айғақтайды. Осы тұрғыдан келгенде, Президентіміздің дәл осы Жолдаудан бұрын да тіл туралы айтқан ойларынан оны заман­ға сай жаңғырту мақсатын көре­міз. Әлбетте, бүгінгі тілдік дамудың қай-қайсысы да атаулар мен терминдерден тыс тұра алмайды. Қазір ғана емес, оны қазақ тілінің тарихында өткен ғасырлар да дәлелдеген. Ислам діні араб, парсы мәдениетінің келуі біздің тілімізде осы тілдердің қалың қаба­тын қалыптастырды. Тіпті күн­делікті жиі қолданылатын сөз­деріміздің бірқатарының түп­тамыры сол тілде десек, кейбір аға­­йын­дар таңғалысын білдіріп жа­тады. Мысалы қазақ тілін­дегі ә, ғ, п, р, һ дыбыстарынан басталатын сөздердің барлығы түркілік, қазақтық түбірден емес десек, баз­бір ағайын таңғалып, тіпті кейбір ағайын қарсы шығуы да ғажап емес. Мұндай мысал көп. Тіпті, қолданысы көп, қоры мол деген орыс тілінде а-дан басталатын бірде-бір сөз жоқ дегенге сенесіз бе, сенбесеңіз де ақиқат – сол. Мұны неге айтып отырмыз, яғни әр тіл белгілі бір әлемдік араласу, тоғысу кезеңінде бір-бірінен ұғымдарды, атауларды алады. Демек, тілдік ауыс-түйістер жүреді. Елбасының айтып отырғаны – осындай үдерістің табиғи тұрғыдан жүргені. Ол үшін ғылыми мекемелер, сала мамандары халықара­лық терминдердің қазақ тіліне ену үдерісінің бастапқы қағидаттарын дайындауы керек. Бұл – орасан жұмыс. Қазіргі кезеңде, біздің ойымызша, біз бар терминдерге сипаттама беру төңірегінде ғана жүрміз. Мәселе оның алғышарттарын дайындауда. Латын әліпбиіне көшу жалпы тілдік реформаға айналып, оның ішінде терминжасам мәселесі де алдыңғы қатарда тұруы тиіс. Елбасы бұл жөнінде: «Латын әліпбиіне көшу бұл мәселені реттеуге мүмкіндік береді», деді. Ендігі міндет Елбасы Жолдауы­ның терең стратегиялық мазмұнын зерделеп, оны орындаудың тиімді тәсілдерін, өміршең үлгілерін қалыптастыру. Өйткені Президент Жолдауы – жарияланған жылдың ғана тапсырмасы емес, баянды болашақтың баспалдағы болар маңызды тұғырнама.

Ербол ТІЛЕШОВ,

Ш.Шаяхметов атындағы Тілдерді дамытудың республикалық үйлестіру-әдістемелік орталығының директоры

 

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.08.2018

Дзюдошы қыздар үш жүлде алуды көздеуде

14.08.2018

Делдалшылар көмір бағасын қолдан жасап отыр

14.08.2018

Астанада «Сергек» камераларының көмегімен 2 мыңға жуық әкімшілік құқық бұзушылық анықталған

14.08.2018

Құқықтық талапты сақтаса шетел телеарналарына шектеу жоқ - Дәурен Абаев

14.08.2018

БҰҰ Бас хатшысы Каспий теңізінің құқықтық мәртебесі туралы конвенцияға қол қоюын құптайды

14.08.2018

Қорытынды көрсеткіштер көңілге қонымды

14.08.2018

Қара жолдың қасиеті

14.08.2018

Бұқар жырау Қалқаманұлының 350 жылдығына арналған көрме-байқауы өтті

14.08.2018

Қажымұқан көтерген тас

14.08.2018

Арал аумағында атқарылар шаруа көп

14.08.2018

«Хрущевкалардан» құтылудың тиімді тетігі

14.08.2018

Оқулық шығаруда олқылықтарға жол берілмеуі қажет

14.08.2018

Байзақ батыр кесенесі

14.08.2018

Жеті айдың қорытындысы бойынша экономикалық өсім 4% құрады — ҚР ҰЭМ

14.08.2018

Ұлы Абайдың туған күні тұңғыш рет Ташкентте тойланды

14.08.2018

Шәкәрімнің үш анығы

14.08.2018

Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар саны өсуде

14.08.2018

Цифрлы қаржы: тез, арзан, тиімді

14.08.2018

Дулат Исабековтің кітапханасы ашылды

14.08.2018

Бекболат Әдетов шыққан белестер

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Арбамен қоянға жетер» күн қайда?

1998 жылы Kodak фирмасында 170 мың адам жұмыс істеген екен және әлем бойынша саудаланған фотоқағаздың 85 проценті дәл осы фирманың үлесіне тиген. Небәрі бірнеше жылдың ішінде олардың бизнес-моделі жойылып, фирма банкрот болған. Бұл нені білдіреді?

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Аграрлық саладағы болашақ мамандықтар

Сарапшылардың болжамдарына қарағанда, әлемдік аграрлық салада 15-20 жылдың ішінде революциялық өз­герістер жүзеге асырылады. Жаңа тех­нологиялардың шапшаң қарқынмен дамуы, ғарыш кеңістігін игеруге көптеген елдердің құлшыныс танытуы, гендік инженерия ықпалының күшеюі, азық-түлікке сұраныстың артуы, бос жатқан жерлердің азаюы секілді факторлар әлем бойынша жаңа технологиялармен қаруланған жаңа тұрпатты ауыл ша­руашылығын қалыптастырады. Сөйтіп ауыл шаруашылығы өзгерістерге барынша баяу бейімделетін ең консервативті сала деген бұрынғы түсініктің көбесі сөгіледі.

Әлисұлтан ҚҰЛАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Бесінші саммит және Каспий «бестігі»

Кеше Ақтау қаласында Каспий маңы мем­лекеттері басшыларының Бесінші саммиті өтті. Аса маңызды халықаралық жиынға Қазақ­станның, Ресейдің, Әзербайжанның, Иранның және Түрікменстанның президенттері қатыс­ты. Тараптар Каспий теңізінің құқықтық мәрте­бесі, теңізде экономика, көлік-транзит, эколо­гия, қауіпсіздік және басқа да салалар бойын­ша ынтымақтастық орнату мәселелерін талқылады. 

Қорғанбек АМАНЖОЛ, «Егемен Қазақстан»

Шалдың баласы

Қазақ менталитетінің өзіне тән тағы бір ерекшелігін айқындап, бекзат болмысын ажарлап әмбе сақтап келе жатқан әдет-ғұрыптарының бірі отбасындағы үлкен баланы, әсіресе ұлдың тұңғышын ата-әжесінің бауырына салу дер едік. Ол атасының баласы болып өседі. Шалдың баласы құдайдың еркесі, оны ешкім бетінен қақпайды. 

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Халық санының артуы – елге құт

Халық санының артуы Қазақстан сияқты жер көлемі үлкен, халық саны аз мем­лекеттерге ежелден маңызды мәселе­лердің бірі болып келеді. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу