Халыққа асқақ рух керек

Ел алдында тұрған ең өзекті мәселе – халықтық жақсы, озық салт-дәстүрлерімізді сақтау, сақтау ғана емес қазіргі заманның талабына сай дамыту. Бұл ретте Елбасы айтқандай, тозығы жеткен салт-дәстүрлерден арылу керектігі күн тәртібінде өткір тұр. Сондай-ақ халық, әсіресе ұлт келешегі – жастар жаңа заман талабына сай тың, сапалы мінез-құлықты бойына сіңіре алуы тиіс. 

Егемен Қазақстан
13.02.2018 3724
2

Бұл жөнінде Елбасы прагматизмге қатысты ойында көз­қа­расын ашық білдіреді. «Праг­матизм – өзіңнің ұлттық және жеке байлығыңды нақты білу, оны үнемді пайдаланып, соған сәйкес болашағыңды жоспарлай алу, ысырапшылдық пен астамшылдыққа, даңғойлық пен кердеңдікке жол бермеу деген сөз. Қазіргі қоғамда шынайы мә­де­­ниеттің белгісі – орынсыз сән-сал­танат емес. Керісінше, ұс­там­ды­лық, қанағатшылдық пен қа­ра­пайымдылық, үнемшілдік пен орын­ды пайдалану көргенділікті көрсетеді.

Нақты мақсатқа жетуге, бі­лім алуға, саламатты өмір салтын ұстануға, кәсіби тұрғыдан жетілу­­ге басымдық бере отырып, осы жол­да әр нәрсені ұтымды пайдала­ну – мінез-құлық прагматизмі деген осы».

Міне, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақа­ласында өзге көптеген мә­се­лелермен қатар, болашақта қа­зақ ұлты қандай болуы керек, не­ге ұмтылуымыз қажет деген сұрақ­тар­ға байыпты жауаптар айтылады.

Қазақ елі мықты мемлекет болу үшін – біртұтас ұлт болу­ға қадам басуы қажет. Бә­се­кеге қа­­бі­леттілік, ұлттық біре­гей­лікті сақ­тау, білімнің салтанат құруы, са­наның ашықтығы мә­се­­лелері ке­ңінен қозғалады. Осын­дай келелі жайларды айта ке­ліп, Ел­басы таяу жылдардағы мін­дет­тер дегенде, алдыңғы кезекте қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын жүргізу керектігін қояды.

Неге?

Мұның басты бір жауабы, біз­діңше, мынада. Тарихтың шын­дығын жасыруға болмайды. Анығында, біз отарланған, отар­шы­лдық езгіге түскен халықпыз. Кезінде кеңестік дәуірде «Қазақ­стан­ның Ресейге өз еркімен қо­сы­луының 250 жылдығы» деп ай­тылып, жазылып, үлкен ме­ре­келік іс-шаралар болды. Көп­те­ген ақындар өлеңдер жазды, көп­теген прозалық шығармалар дүниеге келді. Ал ақиқатына кел­генде, қазақ даласын Ресей им­периясының отарлауының 250 жылдығы еді. Әйгілі жазушы Мұхтар Әуезов кезінде «Зар за­ман» ақындары деп атаған ақын­­дардың тарих толқынына ке­луі бекер емес болатын. Отар­шыл­дықтың басты мақсаты – жерді, суды, бүкіл байлықты тартып алу. Халық атақонысынан, шұрайлы жерінен айырылып жатса, неге зарламасқа?! Неге «зар заман» ақындары тарих бетіне шықпасқа?!

Сол сияқты отаршылдық езгі халықтың сана-сезіміне өзгерістер әкелді. Ат үстіндегі батыр халық­тың мінез-құлқы өзгерді, май­далан­­ды, ұсақшылдыққа айналды. Абай айтқандай: «Елдің іші Тобықты, көп пысыққа молықты». «Пысық» деген кім десе, оған да Абай тамаша жауап береді. Біреу­ді біреуге жамандаса, қалаға арыз та­сыса, ар ойламай, пайда ойласа, ұлық алдында шыбындаған ат сияқты жағымпазданып басын үсті-үстіне шұлғыса, тағы бас­­қа болып жалғаса береді. «Өті­рік, өсек, мақтаншақ, Ерін­шек, бекер мал шашпақ». Мұның бә­рі заман туғызған жағым­сыз мінез-құлықтар бола­тын. Әсі­ресе, отаршылдық зама­нын­­­да өрістеп кетті. Билік жа­сау­­шыларға бұл керек болды. Мас­күнемдік, арақ деген пә­ле бұрынғы бабаларымыздың тұр­­­мыс-салтында болып па еді. Отар­шылдық заманында өз би­лі­гіміз өзімізде болмады. Бұл ба­ғыт кешегі кеңестік дәуірде де жалғасты. Ұлт деген атауды жойып, бәріміз «совет халқы» боламыз деген кездер де қылаң берген.

Міне, Тәуелсіздігімізді алдық. Өзімізге өзіміз келдік. Саяси-эко­номикалық жағдайымызды беке­м­дедік. Осы ретте біздің енді отарсыздануға бет алуымыз күн тәртібіне шықты. Отар­сыз­данудың ең бастысы – ой-са­на­ның отарсыздануы. Біреуге деген тәуелділік, құлдық мінез-құлық­тан арылу, ой-сананың азат­тығы. Бұл жөнінде Елбасының өз еңбектерінде жеткізе айтты.

«Рухы еркін халық қана ұлы істерді атқара алады», «Қазақтың ұлттық рухы оның ерлігінде жатыр», «Намыссыз азамат өзге­лер­дің түгілі өзінің көсегесін де көгерте алмайды», «Бүгінгі қазақ қауымына аса қажет нәр­се – өзіміздің намысшылдық дәс­тү­рімізді дамыту», «Кез келген халыққа бәрінен бұрын асқақ рух керек», «Бойымыз да, ойымыз да азат болсын», «Ел болу үшін ұлттық рух, ұлттық қасиет және ұлтқа деген сенім болуы керек» – деп келетін терең пайымды ой-толғаулар қазіргі әрбір азаматтың жан-жүрегінен берік орын алып жатса, қанеки.

Біздіңше, Елбасы айтып отыр­ған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мәселесі осындай қажеттіліктен – жаңа заман та­ла­бына сай өзгеруден, жаңа­ру­дан туындап отыр. Ол үшін тілінің тазалығын, дұрыс дыбысталуын, құнарын сақтаған, туған елінің тарихын, өлке тарихын жақсы білетін, жақсы дәс­түр-салтын дамытқан, білімді, бә­­се­кеге қабілетті ұлт болуымыз керек. Біз Тәуелсіздігіміз өз қолымызға тиген заманда ен­ді бір ұлттың көлеңкесінде қа­л­ған, көлеңкесінен шыға алмайтын дәрменсіз ұлт болуға тиісті емес­піз. Жапон халқы, ағылшын хал­қы, басқа да халықтар әлемде дараланып, өзіндік ұлттық кодымен, менталитетімен көрінетін болса, біз де өзіндік ұлттық дара­лы­ғымызбен танылуымыз қажет. Ол үшін ұлттық болмысымызды, рухымызды жаңаруға тиістіміз.

Ал жаңаруымыздың бір шарты – жазуымызды уақыт та­ла­бы­на сай өзгерту болып табы­ла­ды. Өзге ұлттың әсер-ық­па­лында, шылауында қал­май, қа­зақ тілінің дыбыстық ерек­ше­лік­терін сақтайтын латын әр­пі­не негізделген қазақ жазуын қа­лыптастыру – уақыт талабы. Лат­ын қарпі бір ұлттың мен­ші­­гіндегі қаріп емес. Латын тілі – өлі тіл. Бірақ оның таңбасы, қар­пі дүниежүзінің көптеген ха­лықтарының жазуына айналып отыр. Практикалық өрісі кең. Сон­дықтан алдымен қазақ жа­зуы­ның латын графикасына көшу қа­жеттілігін бажайлап түсі­нуі­міз ке­рек тәрізді. Оймызды түйін­десек, қажеттіліктің мәні неде?

Біріншіден, отарсыздану. Яғни отаршылдық кезеңде бат­пандап кірген өктемдіктен, жо­сық­сыздықтан бірте-бірте арылу. Бұл ретте қазіргі жазуымыз қазақ тілінің жазылу, дыбысталу ерекшеліктерін барынша дәл сақтап, қызмет жасап тұр дей алмаймыз.

Екіншіден, қазақ тілінің өзі­не тән дыбыстарын дәл бейнелеу, сол арқылы тіліміздің ай­тылу, ды­бысталу әуезділігін бір­те-бірте қалпына келтіру жайы. Шын­дығына келгенде, бұл өте күр­делі мәселе. Қазіргі уа­қыт­та қа­зақ тілі өзінің айтылу әуезд­ілі­гінен, көркемдігінен айырылып бара жатқаны сөзсіз.

Үшіншіден, әлемдік өрке­ни­ет­ке жолдың ашылуы. Бұл жө­нінде Елбасы: «Латыншаға көшу­дің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты» деп жазды.

Төртіншіден, қазақ тілін мең­геруді жеңілдетеді. Яғни шетел­дік­тер бұрын қазақ тілін үйренуге кирилица қарпі арқылы келетін болса, енді өздеріне жақын, көзде­ріне қанық латын графикасы арқылы тікелей келеді.

Бесіншіден, латын қарпіндегі қазақ жазуына көшуіміз әлде­кім­нің өктемдігімен, бұйры­ғымен жүзеге асып жатқан жоқ. Бұл Тәуелсіз Қазақстанның ширек ғасыр өткендегі тәуелсіз шешімі, халықтың таңдауы.

Қазақ жазуының латын гра­ф­икасына көшудің жауап­ты­лы­­ғы жөнінде филология ғылымдарының докторы, профессор, тілші ғалым Әлімхан Жүнісбек өте жақсы пікір білдіреді. Ол латын қарпіне көшудің қиыншылығы қазіргі біздің қолданып жүрген әліпбиіміз қазақтың төл әліпбиі емес, орыс тілімен араласып кеткенін айтады. Мұның өзі үлкен кедергілер туындатады. Қазақ жазуына тек таңба ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керек екенін, ол реформа үш мәселені дыбыс, әліпби және емле ережесін бірдей қамтитынын алға тартады.

Ғалымның сөзінде үлкен мән бар. Әліпби жасау – бұл әріптерді таңбалай салу ғана емес. Әліпби қазақ тілінің дыбыстарын дәл бейнелеу қажет. Мұның оңай еместігі қазіргі бүкілхалықтық тал­қылау кезінде айқын көрініп отыр. Елбасына ұсынылған бірін­ші нұсқада диграфтарға басымдық бе­рілсе, екінші нұсқада «бір ды­быс-бір әріп» принципіне басым­дық берілген.

Латын әліпбиіне көшу мәсе­ле­сі туралы әлі де тың, әрі батыл ұсыныстар айтылуда. Латын әліп­биіне көшу алдыңғы кезекте қазақ халқына қажет. Мұны халық жақ­сы білуі, сезінуі тиіс. Сон­дық­тан да көп қиындықтар мен кедергілердің болатынын, бірақ оны жеңіп шыға отырып, өзінің бағыт-бағдарын анықтайтынын халық жақсы білуі керек. Бұл айтар ауызға жеңіл болғанымен, тө­зімділік пен іскерлікті, жүректің батыл­дығын қажет ететін күрделі жұ­мыс. Сондықтан да Елбасы бұл жұмысты байыпты, рет-реті­мен, үлкен дайындықпен жүзеге асы­руды арнайы тапсырады. Қазақ ұлтын сыйлайтын, олармен өзін тағдырлас санайтын, ын­­ты­мақ, бірлікті көздейтін өзге ұлт өкілдері халықтың бұл батыл қа­дамына сыйластықпен, түсі­ніс­тікпен қарайды деп білеміз.

Менің басты тілектерімнің бірі – қазақ латын жазуында тіл дыбыстары айтылуда төл, бай­ырғы қалпын, әуезін сақ­та­са екен деймін. Соған мүм­кін­дік­тер ашылса екен деп қалай­мын. Әрине, бүгінгі жазуда біз­дің жет­кен жетістіктеріміз мол. Та­ри­хты, өткен жолымызды жоқ­қа шығармаймыз. Бірақ тіл ды­быстарының айтылуы мен жа­зылу түр­інде өзгешелік бол­ған­дықтан, едәу­ір мәселе туғы­зып, тіпті қазіргі жа­стардың сөй­леу тіліне кері әсе­рін тигізе бастағанын жоққа шығара алмаймыз. Қазақ тілінің әуезді, үнді сөздерін жазылу қал­пы­мен айтып қатаңдандырып жіберіп жүргендер қатары қазірде мол. Бұл ретте ұлы жазушы М.Әуезовтің бір кездері өзінің атақты «Қаракөз» пьесасының атау­ын айтылу қалпымен «Қара­гөз» деп жазғанын, солай деп жа­зу­ға ұсыныс білдіргенін айтып өтуіміз керек. Ұлы жазушы неден сақтанды? «Қаракөздің» «к» әрпімен жазылуымен байланысты кейінгі жастардың соған орай қатаң «к» дыбысымен айтуынан, соған дағдылануынан сақтанды. Жаңа әліпби оқылуда қазақ тілінің өзіне тән әуезін сақтаса дейміз.

Сәмен ҚҰЛБАРАҚ,
филология ғылымдарының докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

11.12.2018

Атырауда айқасатындар анықталды

11.12.2018

Қалдықсыз сән әлемі

11.12.2018

2018 жылғы Нобель сыйлығының марапаттау рәсімі өтті

11.12.2018

Үндістанның Гуджарат штатында Қазақстанның Құрметті консулдығы ашылды

11.12.2018

Геннадий Головкин ІВО рейтингінде көш бастап тұр

11.12.2018

ҚХЛ: «Амурға» әліміз жетпеді

11.12.2018

Жымпитыда атқа міну акциясы басталды

11.12.2018

«Елорда жұлдызы» сыйлығы табысталды

11.12.2018

Ақтөбе облысында Тәуелсіздік күніне орай 32 әлеуметтік нысан ашылады

11.12.2018

Тәуелсіздік – көктен түскен сый емес

11.12.2018

Петропавлда тарихи ғимарат өртке оранды

11.12.2018

Солтүстік Қазақстанда сыбайлас жемқорлықты еңсеруге бағытталған марафон қорытындыланды

11.12.2018

Қостанай облысында биыл 331 шақырым жол жөнделді

11.12.2018

Сыртқы істер министрлігінде Адам құқықтары күні аталып өтті

11.12.2018

Солтүстік Қазақстанда жаңа сүт-тауар фермасы іске қосылды

11.12.2018

«Салтанат» десе, салтанат!

11.12.2018

Солтүстік Қазақстанда ауданның жаңа әкімі тағайындалды

11.12.2018

Гран-при иегері Диснейлендке барады

11.12.2018

Сыртқы істер министрлігінде Қазақстанның Сингапурдағы Елшісінің брифингі өтті

11.12.2018

Көпті қуантқан «Balapan» қаһармандары

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Qazaqtyń jylqytaný ilimi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Uly da­­lanyń jeti qyry» atty maqalasynda, «Atqa miný mádenıeti men jylqy sharýashylyǵy jer júzine Uly daladan taraǵan» degen toqtamdy pikir aıtylypty. Rasynda da, Elbasy atap ótkendeı jylqy mádenıeti men atty miniske úıretýdiń dara tehnologıasy uly dalada qalyptasqany anyq. Iаǵnı, jylqy mádenıetiniń san ǵasyrlyq qalyptasý, damý kezeńderi bıologıalyq jolmen júrgizilgen. Qazirgi tilmen aıtsaq, jylqytaný kóshpeli qoǵamnyń álmısaqtan qanyna sińgen tól óneri hám genetıkalyq jadysynyń keremet týyndysy.

Жақсыбай САМРАТ, «Егемен Қазақстан»

Táýelsizdiktiń tańǵajaıyptary

О́tken joly jazǵan baǵanymyzda («EQ», 21.11.18) Táýelsizdiktiń arqasynda qazaq jastarynyń sporttyń elıtalyq túrlerinen álemdik dodalarda tek sońǵy jyldary ǵana top jaryp jatqan birneshe mysaldaryn keltirgen edik. Sonymen birge qazaq ánderimen, ulttyq áýenmen álemdi aýzyna qaratyp júrgen ánshilerimiz týraly da jazǵanbyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Jekemenshik teatrlar jaıy

Jalpy, kez kelgen halyqtyń mádenıeti men rýhanı damý deńgeıi teatr salasyndaǵy jetistikterimen ólshenetini tarıhtan málim. О́rkenıetti memleketterdegi bir ǵana qalanyń ózinde teatr sany 200-den asyp jyǵylatyndyǵy sonyń buljymas dáleli bolsa kerek-ti.

Сейфолла ШАЙЫНҒАЗЫ, «Егемен Қазақстан»

Aqparattar aýqymyndaǵy aqıqat

Taıaýda Almatyda ótken medıaquryltaıda Qazaqstandaǵy buqaralyq aqparat qural­darynyń qazirgi jaı-kúıi keńinen áńgime boldy. Mamandar tarapynan aıtylǵan pikirlerge qulaq qoıar bolsaq, sońǵy jyldary qazaqstandyq BAQ-tyń, ásire telearnalardyń reıtıngi aıtarlyqtaı túsip ketken. Máselen, 2013 jyldan bergi aralyqta bul kórsetkish 22 paıyzǵa tómendegen eken. Onyń sebebi nede?

Сайраш ӘБІШҚЫЗЫ, Қазақстанның білім беру ісінің құрметті қызметкері

Halyq sózinde birtutastyq, birlik bar

«Halyq» sóziniń mán-maǵynasy óte tereń ekeni barshaǵa málim. Másele – osyndaı saıası astary aıryqsha sózdi qalaı qoldanyp júrgenimizde. Merzimdi baspasóz betterindegi habarlardan,  teleradıo arnalardan, ózara áńgimeden «aýyl halqy», «qala halqy» degendi oqyp ta, estip te júrmiz. Máselen, telearnalardyń birinen «Arshaly aýdanynda 27 myń halyq bar» degendi estidim de, «halyq sózin durys qoldanaıyq» dep, ózimniń oı dápte­rime jazyp qoıdym. Sebebi orys tilinde «narod sela» nemese «narod derevnı», «na­rod raıona», «narod goroda» demeıdi, tipti jazbaı­dy. Bul tilde «naselenıe», «jıtelı», «gorojane», «selchane» deıtinin bilemiz. Biz qazaqsha «aýyl turǵyndary», «qalalyqtar» nemese «qala turǵyndary» desek, ekpini báseń bolyp, birdeńe joǵaltyp alatyndaı, «aýyl halqy», «qala halqy» dep qysqa qaıyramyz. Sonda deımin-aý, qazaǵymyzdy bólip, jiktep, birtutas halyq sanatyna qospaı turǵanymyzdy nege ańǵarmaımyz?!

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу