Халыққа асқақ рух керек

Ел алдында тұрған ең өзекті мәселе – халықтық жақсы, озық салт-дәстүрлерімізді сақтау, сақтау ғана емес қазіргі заманның талабына сай дамыту. Бұл ретте Елбасы айтқандай, тозығы жеткен салт-дәстүрлерден арылу керектігі күн тәртібінде өткір тұр. Сондай-ақ халық, әсіресе ұлт келешегі – жастар жаңа заман талабына сай тың, сапалы мінез-құлықты бойына сіңіре алуы тиіс. 

Егемен Қазақстан
13.02.2018 3611

Бұл жөнінде Елбасы прагматизмге қатысты ойында көз­қа­расын ашық білдіреді. «Праг­матизм – өзіңнің ұлттық және жеке байлығыңды нақты білу, оны үнемді пайдаланып, соған сәйкес болашағыңды жоспарлай алу, ысырапшылдық пен астамшылдыққа, даңғойлық пен кердеңдікке жол бермеу деген сөз. Қазіргі қоғамда шынайы мә­де­­ниеттің белгісі – орынсыз сән-сал­танат емес. Керісінше, ұс­там­ды­лық, қанағатшылдық пен қа­ра­пайымдылық, үнемшілдік пен орын­ды пайдалану көргенділікті көрсетеді.

Нақты мақсатқа жетуге, бі­лім алуға, саламатты өмір салтын ұстануға, кәсіби тұрғыдан жетілу­­ге басымдық бере отырып, осы жол­да әр нәрсені ұтымды пайдала­ну – мінез-құлық прагматизмі деген осы».

Міне, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақа­ласында өзге көптеген мә­се­лелермен қатар, болашақта қа­зақ ұлты қандай болуы керек, не­ге ұмтылуымыз қажет деген сұрақ­тар­ға байыпты жауаптар айтылады.

Қазақ елі мықты мемлекет болу үшін – біртұтас ұлт болу­ға қадам басуы қажет. Бә­се­кеге қа­­бі­леттілік, ұлттық біре­гей­лікті сақ­тау, білімнің салтанат құруы, са­наның ашықтығы мә­се­­лелері ке­ңінен қозғалады. Осын­дай келелі жайларды айта ке­ліп, Ел­басы таяу жылдардағы мін­дет­тер дегенде, алдыңғы кезекте қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын жүргізу керектігін қояды.

Неге?

Мұның басты бір жауабы, біз­діңше, мынада. Тарихтың шын­дығын жасыруға болмайды. Анығында, біз отарланған, отар­шы­лдық езгіге түскен халықпыз. Кезінде кеңестік дәуірде «Қазақ­стан­ның Ресейге өз еркімен қо­сы­луының 250 жылдығы» деп ай­тылып, жазылып, үлкен ме­ре­келік іс-шаралар болды. Көп­те­ген ақындар өлеңдер жазды, көп­теген прозалық шығармалар дүниеге келді. Ал ақиқатына кел­генде, қазақ даласын Ресей им­периясының отарлауының 250 жылдығы еді. Әйгілі жазушы Мұхтар Әуезов кезінде «Зар за­ман» ақындары деп атаған ақын­­дардың тарих толқынына ке­луі бекер емес болатын. Отар­шыл­дықтың басты мақсаты – жерді, суды, бүкіл байлықты тартып алу. Халық атақонысынан, шұрайлы жерінен айырылып жатса, неге зарламасқа?! Неге «зар заман» ақындары тарих бетіне шықпасқа?!

Сол сияқты отаршылдық езгі халықтың сана-сезіміне өзгерістер әкелді. Ат үстіндегі батыр халық­тың мінез-құлқы өзгерді, май­далан­­ды, ұсақшылдыққа айналды. Абай айтқандай: «Елдің іші Тобықты, көп пысыққа молықты». «Пысық» деген кім десе, оған да Абай тамаша жауап береді. Біреу­ді біреуге жамандаса, қалаға арыз та­сыса, ар ойламай, пайда ойласа, ұлық алдында шыбындаған ат сияқты жағымпазданып басын үсті-үстіне шұлғыса, тағы бас­­қа болып жалғаса береді. «Өті­рік, өсек, мақтаншақ, Ерін­шек, бекер мал шашпақ». Мұның бә­рі заман туғызған жағым­сыз мінез-құлықтар бола­тын. Әсі­ресе, отаршылдық зама­нын­­­да өрістеп кетті. Билік жа­сау­­шыларға бұл керек болды. Мас­күнемдік, арақ деген пә­ле бұрынғы бабаларымыздың тұр­­­мыс-салтында болып па еді. Отар­шылдық заманында өз би­лі­гіміз өзімізде болмады. Бұл ба­ғыт кешегі кеңестік дәуірде де жалғасты. Ұлт деген атауды жойып, бәріміз «совет халқы» боламыз деген кездер де қылаң берген.

Міне, Тәуелсіздігімізді алдық. Өзімізге өзіміз келдік. Саяси-эко­номикалық жағдайымызды беке­м­дедік. Осы ретте біздің енді отарсыздануға бет алуымыз күн тәртібіне шықты. Отар­сыз­данудың ең бастысы – ой-са­на­ның отарсыздануы. Біреуге деген тәуелділік, құлдық мінез-құлық­тан арылу, ой-сананың азат­тығы. Бұл жөнінде Елбасының өз еңбектерінде жеткізе айтты.

«Рухы еркін халық қана ұлы істерді атқара алады», «Қазақтың ұлттық рухы оның ерлігінде жатыр», «Намыссыз азамат өзге­лер­дің түгілі өзінің көсегесін де көгерте алмайды», «Бүгінгі қазақ қауымына аса қажет нәр­се – өзіміздің намысшылдық дәс­тү­рімізді дамыту», «Кез келген халыққа бәрінен бұрын асқақ рух керек», «Бойымыз да, ойымыз да азат болсын», «Ел болу үшін ұлттық рух, ұлттық қасиет және ұлтқа деген сенім болуы керек» – деп келетін терең пайымды ой-толғаулар қазіргі әрбір азаматтың жан-жүрегінен берік орын алып жатса, қанеки.

Біздіңше, Елбасы айтып отыр­ған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мәселесі осындай қажеттіліктен – жаңа заман та­ла­бына сай өзгеруден, жаңа­ру­дан туындап отыр. Ол үшін тілінің тазалығын, дұрыс дыбысталуын, құнарын сақтаған, туған елінің тарихын, өлке тарихын жақсы білетін, жақсы дәс­түр-салтын дамытқан, білімді, бә­­се­кеге қабілетті ұлт болуымыз керек. Біз Тәуелсіздігіміз өз қолымызға тиген заманда ен­ді бір ұлттың көлеңкесінде қа­л­ған, көлеңкесінен шыға алмайтын дәрменсіз ұлт болуға тиісті емес­піз. Жапон халқы, ағылшын хал­қы, басқа да халықтар әлемде дараланып, өзіндік ұлттық кодымен, менталитетімен көрінетін болса, біз де өзіндік ұлттық дара­лы­ғымызбен танылуымыз қажет. Ол үшін ұлттық болмысымызды, рухымызды жаңаруға тиістіміз.

Ал жаңаруымыздың бір шарты – жазуымызды уақыт та­ла­бы­на сай өзгерту болып табы­ла­ды. Өзге ұлттың әсер-ық­па­лында, шылауында қал­май, қа­зақ тілінің дыбыстық ерек­ше­лік­терін сақтайтын латын әр­пі­не негізделген қазақ жазуын қа­лыптастыру – уақыт талабы. Лат­ын қарпі бір ұлттың мен­ші­­гіндегі қаріп емес. Латын тілі – өлі тіл. Бірақ оның таңбасы, қар­пі дүниежүзінің көптеген ха­лықтарының жазуына айналып отыр. Практикалық өрісі кең. Сон­дықтан алдымен қазақ жа­зуы­ның латын графикасына көшу қа­жеттілігін бажайлап түсі­нуі­міз ке­рек тәрізді. Оймызды түйін­десек, қажеттіліктің мәні неде?

Біріншіден, отарсыздану. Яғни отаршылдық кезеңде бат­пандап кірген өктемдіктен, жо­сық­сыздықтан бірте-бірте арылу. Бұл ретте қазіргі жазуымыз қазақ тілінің жазылу, дыбысталу ерекшеліктерін барынша дәл сақтап, қызмет жасап тұр дей алмаймыз.

Екіншіден, қазақ тілінің өзі­не тән дыбыстарын дәл бейнелеу, сол арқылы тіліміздің ай­тылу, ды­бысталу әуезділігін бір­те-бірте қалпына келтіру жайы. Шын­дығына келгенде, бұл өте күр­делі мәселе. Қазіргі уа­қыт­та қа­зақ тілі өзінің айтылу әуезд­ілі­гінен, көркемдігінен айырылып бара жатқаны сөзсіз.

Үшіншіден, әлемдік өрке­ни­ет­ке жолдың ашылуы. Бұл жө­нінде Елбасы: «Латыншаға көшу­дің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты» деп жазды.

Төртіншіден, қазақ тілін мең­геруді жеңілдетеді. Яғни шетел­дік­тер бұрын қазақ тілін үйренуге кирилица қарпі арқылы келетін болса, енді өздеріне жақын, көзде­ріне қанық латын графикасы арқылы тікелей келеді.

Бесіншіден, латын қарпіндегі қазақ жазуына көшуіміз әлде­кім­нің өктемдігімен, бұйры­ғымен жүзеге асып жатқан жоқ. Бұл Тәуелсіз Қазақстанның ширек ғасыр өткендегі тәуелсіз шешімі, халықтың таңдауы.

Қазақ жазуының латын гра­ф­икасына көшудің жауап­ты­лы­­ғы жөнінде филология ғылымдарының докторы, профессор, тілші ғалым Әлімхан Жүнісбек өте жақсы пікір білдіреді. Ол латын қарпіне көшудің қиыншылығы қазіргі біздің қолданып жүрген әліпбиіміз қазақтың төл әліпбиі емес, орыс тілімен араласып кеткенін айтады. Мұның өзі үлкен кедергілер туындатады. Қазақ жазуына тек таңба ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керек екенін, ол реформа үш мәселені дыбыс, әліпби және емле ережесін бірдей қамтитынын алға тартады.

Ғалымның сөзінде үлкен мән бар. Әліпби жасау – бұл әріптерді таңбалай салу ғана емес. Әліпби қазақ тілінің дыбыстарын дәл бейнелеу қажет. Мұның оңай еместігі қазіргі бүкілхалықтық тал­қылау кезінде айқын көрініп отыр. Елбасына ұсынылған бірін­ші нұсқада диграфтарға басымдық бе­рілсе, екінші нұсқада «бір ды­быс-бір әріп» принципіне басым­дық берілген.

Латын әліпбиіне көшу мәсе­ле­сі туралы әлі де тың, әрі батыл ұсыныстар айтылуда. Латын әліп­биіне көшу алдыңғы кезекте қазақ халқына қажет. Мұны халық жақ­сы білуі, сезінуі тиіс. Сон­дық­тан да көп қиындықтар мен кедергілердің болатынын, бірақ оны жеңіп шыға отырып, өзінің бағыт-бағдарын анықтайтынын халық жақсы білуі керек. Бұл айтар ауызға жеңіл болғанымен, тө­зімділік пен іскерлікті, жүректің батыл­дығын қажет ететін күрделі жұ­мыс. Сондықтан да Елбасы бұл жұмысты байыпты, рет-реті­мен, үлкен дайындықпен жүзеге асы­руды арнайы тапсырады. Қазақ ұлтын сыйлайтын, олармен өзін тағдырлас санайтын, ын­­ты­мақ, бірлікті көздейтін өзге ұлт өкілдері халықтың бұл батыл қа­дамына сыйластықпен, түсі­ніс­тікпен қарайды деп білеміз.

Менің басты тілектерімнің бірі – қазақ латын жазуында тіл дыбыстары айтылуда төл, бай­ырғы қалпын, әуезін сақ­та­са екен деймін. Соған мүм­кін­дік­тер ашылса екен деп қалай­мын. Әрине, бүгінгі жазуда біз­дің жет­кен жетістіктеріміз мол. Та­ри­хты, өткен жолымызды жоқ­қа шығармаймыз. Бірақ тіл ды­быстарының айтылуы мен жа­зылу түр­інде өзгешелік бол­ған­дықтан, едәу­ір мәселе туғы­зып, тіпті қазіргі жа­стардың сөй­леу тіліне кері әсе­рін тигізе бастағанын жоққа шығара алмаймыз. Қазақ тілінің әуезді, үнді сөздерін жазылу қал­пы­мен айтып қатаңдандырып жіберіп жүргендер қатары қазірде мол. Бұл ретте ұлы жазушы М.Әуезовтің бір кездері өзінің атақты «Қаракөз» пьесасының атау­ын айтылу қалпымен «Қара­гөз» деп жазғанын, солай деп жа­зу­ға ұсыныс білдіргенін айтып өтуіміз керек. Ұлы жазушы неден сақтанды? «Қаракөздің» «к» әрпімен жазылуымен байланысты кейінгі жастардың соған орай қатаң «к» дыбысымен айтуынан, соған дағдылануынан сақтанды. Жаңа әліпби оқылуда қазақ тілінің өзіне тән әуезін сақтаса дейміз.

Сәмен ҚҰЛБАРАҚ,
филология ғылымдарының докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

23.06.2018

Дипломаттар халықаралық күн тәртібінің өзекті мәселелерін талқылады

22.06.2018

«Нұр Отан» Маңғыстау облыстық филиалы мемлекеттік және полиция қызметкерлерін марапаттады

22.06.2018

Қазақстан мен Ресейдің парламентаралық ынтымақтастығы нығая түспек

22.06.2018

Қазақстанның Ауыр атлетика федерациясы 2020 жылы Азия чемпионатын өткізуге ниет білдіргенін растады

22.06.2018

Маңғыстау облысында «Нұрлы жер» және «Қолжетімді баспана» бойынша отырыс өтті

22.06.2018

Астанада медиабілімнің даму мәселелері талқыланды 

22.06.2018

Солтүстік Қазақстанда бұршақ жаууы мүмкін

22.06.2018

Астана қаласы маңындағы орман көлемі 100 мың га дейін кеңейтіледі

22.06.2018

«Ақтау Теңіз Порты» АЭА мен DP World инвестициялық жобаларды жүзеге асырмақ

22.06.2018

Қызылорда облысында «Жасыл» технологияларды енгізу бойынша меморандумға қол қойылды

22.06.2018

Сыртқы істер министрлігінде Қазақстанның Польшадағы Елшісінің брифингі өтті

22.06.2018

Кіші Аралда желкенді кемелер жүзе бастады

22.06.2018

Шымкентте «Миграциялық ХҚО» ашылды

22.06.2018

Астраханьда Астананың 20-жылдығына арналған фотокөрме өтті

22.06.2018

Қызылорда облысында жыл басынан бері 66 млрд теңге инвестиция тартылды

22.06.2018

Мамин Павлодар және ШҚО-ның инфрақұрылымдық жобаларын тексерді

22.06.2018

Жезқазғанның жаңа әкімі тағайындалды

22.06.2018

Гүлшара Әбдіқалықова бірқатар елшілерден сенім грамоталарын қабылдады

22.06.2018

1 шілдеден бастап Қазақстанда амбулаториялық карта жойылады

22.06.2018

Еліміздің батысында 43 градусқа дейін ыстық болады

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Жолдыбай БАЗАР, «Егемен Қазақстан»

Бас ауырып, балтыр сыздағанда...

Халықты әлеуметтік тұрғыда қолдау ісі мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі екені дау тудырмайды. Дегенмен қолға алынған әлеуметтік шаралардың ойдағыдай жүзеге асуына кейбір келеңсіз жағдаяттардың кедергі келтіріп, тұрғындардың көңіл-күйіне кері әсерін тигізіп жататыны жасырын емес.

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Ақты ақ, қараны қара деген ұтады -Александр ТАСБОЛАТ

Сотқа жүгінбейтін адам жоқ. Бірақ солардың дені «Мен сүттен ақ, судан тазамын» дейді. Яғни «Мен кінәлімін, мен ұры­мын, мен парақормын» деп ешкім айта қоймайды. Және тараптардың қай-қай­сының да сотта келтірген уәждері сенім­ді көрі­неді. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Астық шығымы неге артпайды?

Кейінгі жылдары еліміздің егін шаруашылығы саласына келіп жатқан жаңа технологиялардың нәтижесінде мұндағы еңбек өнімділігінің өсе бас­тағаны белгілі. 

Дархан ҚЫДЫРӘЛІ, «Егемен Қазақстан»

Түркістан – тамырластық тұғыры

Түркістан екі дүние есігі ғой, Түркістан ер түріктің бесігі ғой, Тамаша Түркістандай жерде туған, Түріктің Тәңірі берген несібі ғой!

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Әр қазаққа қажет ұстаным

Қазіргі өмір барысына ой жіберіп қараған кезде ақыл-ойымыздың тереңдігіне малданып, сезімтал аңғарғыштығымызды артықшылыққа балайтын жөніміз бар ма? Аға ұрпақ санатына қосылған ендігінің ақсақалы біздер қазақ сөзіне әкелген жаңалығымыз, яғни бейнелі тіркес­теріміз кәне дегенге кесімді жауап беру қиын-ау. Ұлғайыңқы тартқан осынау шағымызда қазақ қарияларының сөз саптау мәдениетін жиі-жиі еске алып, жадыда жаңғыртуға тырысатын дертке шалдықтық. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу