Халыққа асқақ рух керек

Ел алдында тұрған ең өзекті мәселе – халықтық жақсы, озық салт-дәстүрлерімізді сақтау, сақтау ғана емес қазіргі заманның талабына сай дамыту. Бұл ретте Елбасы айтқандай, тозығы жеткен салт-дәстүрлерден арылу керектігі күн тәртібінде өткір тұр. Сондай-ақ халық, әсіресе ұлт келешегі – жастар жаңа заман талабына сай тың, сапалы мінез-құлықты бойына сіңіре алуы тиіс. 

Егемен Қазақстан
13.02.2018 3670
2

Бұл жөнінде Елбасы прагматизмге қатысты ойында көз­қа­расын ашық білдіреді. «Праг­матизм – өзіңнің ұлттық және жеке байлығыңды нақты білу, оны үнемді пайдаланып, соған сәйкес болашағыңды жоспарлай алу, ысырапшылдық пен астамшылдыққа, даңғойлық пен кердеңдікке жол бермеу деген сөз. Қазіргі қоғамда шынайы мә­де­­ниеттің белгісі – орынсыз сән-сал­танат емес. Керісінше, ұс­там­ды­лық, қанағатшылдық пен қа­ра­пайымдылық, үнемшілдік пен орын­ды пайдалану көргенділікті көрсетеді.

Нақты мақсатқа жетуге, бі­лім алуға, саламатты өмір салтын ұстануға, кәсіби тұрғыдан жетілу­­ге басымдық бере отырып, осы жол­да әр нәрсені ұтымды пайдала­ну – мінез-құлық прагматизмі деген осы».

Міне, Елбасының «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты мақа­ласында өзге көптеген мә­се­лелермен қатар, болашақта қа­зақ ұлты қандай болуы керек, не­ге ұмтылуымыз қажет деген сұрақ­тар­ға байыпты жауаптар айтылады.

Қазақ елі мықты мемлекет болу үшін – біртұтас ұлт болу­ға қадам басуы қажет. Бә­се­кеге қа­­бі­леттілік, ұлттық біре­гей­лікті сақ­тау, білімнің салтанат құруы, са­наның ашықтығы мә­се­­лелері ке­ңінен қозғалады. Осын­дай келелі жайларды айта ке­ліп, Ел­басы таяу жылдардағы мін­дет­тер дегенде, алдыңғы кезекте қазақ тілін біртіндеп латын әліпбиіне көшіру жұмыстарын жүргізу керектігін қояды.

Неге?

Мұның басты бір жауабы, біз­діңше, мынада. Тарихтың шын­дығын жасыруға болмайды. Анығында, біз отарланған, отар­шы­лдық езгіге түскен халықпыз. Кезінде кеңестік дәуірде «Қазақ­стан­ның Ресейге өз еркімен қо­сы­луының 250 жылдығы» деп ай­тылып, жазылып, үлкен ме­ре­келік іс-шаралар болды. Көп­те­ген ақындар өлеңдер жазды, көп­теген прозалық шығармалар дүниеге келді. Ал ақиқатына кел­генде, қазақ даласын Ресей им­периясының отарлауының 250 жылдығы еді. Әйгілі жазушы Мұхтар Әуезов кезінде «Зар за­ман» ақындары деп атаған ақын­­дардың тарих толқынына ке­луі бекер емес болатын. Отар­шыл­дықтың басты мақсаты – жерді, суды, бүкіл байлықты тартып алу. Халық атақонысынан, шұрайлы жерінен айырылып жатса, неге зарламасқа?! Неге «зар заман» ақындары тарих бетіне шықпасқа?!

Сол сияқты отаршылдық езгі халықтың сана-сезіміне өзгерістер әкелді. Ат үстіндегі батыр халық­тың мінез-құлқы өзгерді, май­далан­­ды, ұсақшылдыққа айналды. Абай айтқандай: «Елдің іші Тобықты, көп пысыққа молықты». «Пысық» деген кім десе, оған да Абай тамаша жауап береді. Біреу­ді біреуге жамандаса, қалаға арыз та­сыса, ар ойламай, пайда ойласа, ұлық алдында шыбындаған ат сияқты жағымпазданып басын үсті-үстіне шұлғыса, тағы бас­­қа болып жалғаса береді. «Өті­рік, өсек, мақтаншақ, Ерін­шек, бекер мал шашпақ». Мұның бә­рі заман туғызған жағым­сыз мінез-құлықтар бола­тын. Әсі­ресе, отаршылдық зама­нын­­­да өрістеп кетті. Билік жа­сау­­шыларға бұл керек болды. Мас­күнемдік, арақ деген пә­ле бұрынғы бабаларымыздың тұр­­­мыс-салтында болып па еді. Отар­шылдық заманында өз би­лі­гіміз өзімізде болмады. Бұл ба­ғыт кешегі кеңестік дәуірде де жалғасты. Ұлт деген атауды жойып, бәріміз «совет халқы» боламыз деген кездер де қылаң берген.

Міне, Тәуелсіздігімізді алдық. Өзімізге өзіміз келдік. Саяси-эко­номикалық жағдайымызды беке­м­дедік. Осы ретте біздің енді отарсыздануға бет алуымыз күн тәртібіне шықты. Отар­сыз­данудың ең бастысы – ой-са­на­ның отарсыздануы. Біреуге деген тәуелділік, құлдық мінез-құлық­тан арылу, ой-сананың азат­тығы. Бұл жөнінде Елбасының өз еңбектерінде жеткізе айтты.

«Рухы еркін халық қана ұлы істерді атқара алады», «Қазақтың ұлттық рухы оның ерлігінде жатыр», «Намыссыз азамат өзге­лер­дің түгілі өзінің көсегесін де көгерте алмайды», «Бүгінгі қазақ қауымына аса қажет нәр­се – өзіміздің намысшылдық дәс­тү­рімізді дамыту», «Кез келген халыққа бәрінен бұрын асқақ рух керек», «Бойымыз да, ойымыз да азат болсын», «Ел болу үшін ұлттық рух, ұлттық қасиет және ұлтқа деген сенім болуы керек» – деп келетін терең пайымды ой-толғаулар қазіргі әрбір азаматтың жан-жүрегінен берік орын алып жатса, қанеки.

Біздіңше, Елбасы айтып отыр­ған «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мәселесі осындай қажеттіліктен – жаңа заман та­ла­бына сай өзгеруден, жаңа­ру­дан туындап отыр. Ол үшін тілінің тазалығын, дұрыс дыбысталуын, құнарын сақтаған, туған елінің тарихын, өлке тарихын жақсы білетін, жақсы дәс­түр-салтын дамытқан, білімді, бә­­се­кеге қабілетті ұлт болуымыз керек. Біз Тәуелсіздігіміз өз қолымызға тиген заманда ен­ді бір ұлттың көлеңкесінде қа­л­ған, көлеңкесінен шыға алмайтын дәрменсіз ұлт болуға тиісті емес­піз. Жапон халқы, ағылшын хал­қы, басқа да халықтар әлемде дараланып, өзіндік ұлттық кодымен, менталитетімен көрінетін болса, біз де өзіндік ұлттық дара­лы­ғымызбен танылуымыз қажет. Ол үшін ұлттық болмысымызды, рухымызды жаңаруға тиістіміз.

Ал жаңаруымыздың бір шарты – жазуымызды уақыт та­ла­бы­на сай өзгерту болып табы­ла­ды. Өзге ұлттың әсер-ық­па­лында, шылауында қал­май, қа­зақ тілінің дыбыстық ерек­ше­лік­терін сақтайтын латын әр­пі­не негізделген қазақ жазуын қа­лыптастыру – уақыт талабы. Лат­ын қарпі бір ұлттың мен­ші­­гіндегі қаріп емес. Латын тілі – өлі тіл. Бірақ оның таңбасы, қар­пі дүниежүзінің көптеген ха­лықтарының жазуына айналып отыр. Практикалық өрісі кең. Сон­дықтан алдымен қазақ жа­зуы­ның латын графикасына көшу қа­жеттілігін бажайлап түсі­нуі­міз ке­рек тәрізді. Оймызды түйін­десек, қажеттіліктің мәні неде?

Біріншіден, отарсыздану. Яғни отаршылдық кезеңде бат­пандап кірген өктемдіктен, жо­сық­сыздықтан бірте-бірте арылу. Бұл ретте қазіргі жазуымыз қазақ тілінің жазылу, дыбысталу ерекшеліктерін барынша дәл сақтап, қызмет жасап тұр дей алмаймыз.

Екіншіден, қазақ тілінің өзі­не тән дыбыстарын дәл бейнелеу, сол арқылы тіліміздің ай­тылу, ды­бысталу әуезділігін бір­те-бірте қалпына келтіру жайы. Шын­дығына келгенде, бұл өте күр­делі мәселе. Қазіргі уа­қыт­та қа­зақ тілі өзінің айтылу әуезд­ілі­гінен, көркемдігінен айырылып бара жатқаны сөзсіз.

Үшіншіден, әлемдік өрке­ни­ет­ке жолдың ашылуы. Бұл жө­нінде Елбасы: «Латыншаға көшу­дің терең логикасы бар. Бұл қазіргі заманғы технологиялық ортаның, коммуникацияның, сондай-ақ ХХІ ғасырдағы ғылыми және білім беру процесінің ерекшеліктеріне байланысты» деп жазды.

Төртіншіден, қазақ тілін мең­геруді жеңілдетеді. Яғни шетел­дік­тер бұрын қазақ тілін үйренуге кирилица қарпі арқылы келетін болса, енді өздеріне жақын, көзде­ріне қанық латын графикасы арқылы тікелей келеді.

Бесіншіден, латын қарпіндегі қазақ жазуына көшуіміз әлде­кім­нің өктемдігімен, бұйры­ғымен жүзеге асып жатқан жоқ. Бұл Тәуелсіз Қазақстанның ширек ғасыр өткендегі тәуелсіз шешімі, халықтың таңдауы.

Қазақ жазуының латын гра­ф­икасына көшудің жауап­ты­лы­­ғы жөнінде филология ғылымдарының докторы, профессор, тілші ғалым Әлімхан Жүнісбек өте жақсы пікір білдіреді. Ол латын қарпіне көшудің қиыншылығы қазіргі біздің қолданып жүрген әліпбиіміз қазақтың төл әліпбиі емес, орыс тілімен араласып кеткенін айтады. Мұның өзі үлкен кедергілер туындатады. Қазақ жазуына тек таңба ауыстыру ғана емес, түбегейлі реформа керек екенін, ол реформа үш мәселені дыбыс, әліпби және емле ережесін бірдей қамтитынын алға тартады.

Ғалымның сөзінде үлкен мән бар. Әліпби жасау – бұл әріптерді таңбалай салу ғана емес. Әліпби қазақ тілінің дыбыстарын дәл бейнелеу қажет. Мұның оңай еместігі қазіргі бүкілхалықтық тал­қылау кезінде айқын көрініп отыр. Елбасына ұсынылған бірін­ші нұсқада диграфтарға басымдық бе­рілсе, екінші нұсқада «бір ды­быс-бір әріп» принципіне басым­дық берілген.

Латын әліпбиіне көшу мәсе­ле­сі туралы әлі де тың, әрі батыл ұсыныстар айтылуда. Латын әліп­биіне көшу алдыңғы кезекте қазақ халқына қажет. Мұны халық жақ­сы білуі, сезінуі тиіс. Сон­дық­тан да көп қиындықтар мен кедергілердің болатынын, бірақ оны жеңіп шыға отырып, өзінің бағыт-бағдарын анықтайтынын халық жақсы білуі керек. Бұл айтар ауызға жеңіл болғанымен, тө­зімділік пен іскерлікті, жүректің батыл­дығын қажет ететін күрделі жұ­мыс. Сондықтан да Елбасы бұл жұмысты байыпты, рет-реті­мен, үлкен дайындықпен жүзеге асы­руды арнайы тапсырады. Қазақ ұлтын сыйлайтын, олармен өзін тағдырлас санайтын, ын­­ты­мақ, бірлікті көздейтін өзге ұлт өкілдері халықтың бұл батыл қа­дамына сыйластықпен, түсі­ніс­тікпен қарайды деп білеміз.

Менің басты тілектерімнің бірі – қазақ латын жазуында тіл дыбыстары айтылуда төл, бай­ырғы қалпын, әуезін сақ­та­са екен деймін. Соған мүм­кін­дік­тер ашылса екен деп қалай­мын. Әрине, бүгінгі жазуда біз­дің жет­кен жетістіктеріміз мол. Та­ри­хты, өткен жолымызды жоқ­қа шығармаймыз. Бірақ тіл ды­быстарының айтылуы мен жа­зылу түр­інде өзгешелік бол­ған­дықтан, едәу­ір мәселе туғы­зып, тіпті қазіргі жа­стардың сөй­леу тіліне кері әсе­рін тигізе бастағанын жоққа шығара алмаймыз. Қазақ тілінің әуезді, үнді сөздерін жазылу қал­пы­мен айтып қатаңдандырып жіберіп жүргендер қатары қазірде мол. Бұл ретте ұлы жазушы М.Әуезовтің бір кездері өзінің атақты «Қаракөз» пьесасының атау­ын айтылу қалпымен «Қара­гөз» деп жазғанын, солай деп жа­зу­ға ұсыныс білдіргенін айтып өтуіміз керек. Ұлы жазушы неден сақтанды? «Қаракөздің» «к» әрпімен жазылуымен байланысты кейінгі жастардың соған орай қатаң «к» дыбысымен айтуынан, соған дағдылануынан сақтанды. Жаңа әліпби оқылуда қазақ тілінің өзіне тән әуезін сақтаса дейміз.

Сәмен ҚҰЛБАРАҚ,
филология ғылымдарының докторы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.09.2018

FIFA-2018 марапаттау рәсімінде Роналду болмайды

24.09.2018

Ұлы Дала Еліне саяхат — «Жаңа Жібек жолы» бағыты бойынша экспедиция Таразға келді

24.09.2018

«Егемен академиясының» жаңа маусымына тіркелу басталды

24.09.2018

Мақтаарал құрылыс саласымен де танымал болмақ

24.09.2018

Атырауда «Тау тұлғалы Таумыш» республикалық ғылыми-тәжірибелік конференциясы өтті

24.09.2018

Ақмола облысында мемлекеттік қызмет мектебін ашылды

24.09.2018

Алматыда III Baikonyr Short Film Festivalдің жабылу салтанаты өтті

24.09.2018

Ақтөбелік полицейлер Агенттіктің «Пара алма!» үндеуіне құлақ асуда

24.09.2018

Қыздар Университетінің студенттері республикалық турнирдің жеңімпазы атанды

24.09.2018

Талдықорған қаласы әкімінің жаңа орынбасары тағайындалды

24.09.2018

25 қыркүйекте Үкімет үйінде Қазақстан Үкіметінің отырысы өтеді

24.09.2018

Ақтауға үлкен футбол оралды

24.09.2018

Үш дзюдошымыз да алғашқы айналымда ұтылды

24.09.2018

Оралда бокстан халықаралық турнирдің жеңімпаздары анықталды

24.09.2018

Қазақстанда ұшақ билеттері арзандауы мүмкін

24.09.2018

Қазақстанда 14 миллион тоннаға жуық астық жиналды

24.09.2018

«Түн құдайы» фильмі Парижде өткен ретроспектива барысында көрсетілді

24.09.2018

Универсиада алауы Алматы арқылы өтті

24.09.2018

Бүгін Бакуде үш дзюдошымыз белдесуде

24.09.2018

Бизнес салымдар үшін қай қаржы ұйымы тиімді?

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Асан Мирас,

Ulaǵat pen muraǵat

Qaıǵyly ólimi qalyń jurttyń qabyrǵasyn qaıystyryp, qyrshyn ǵumyry qıylǵan óner, mádenıet, sport sańlaqtary qaı ultta bolsyn az emes. Ondaı has talanttardy halyq eshqashan umytpaıdy. Talanttardyń fánıdegi taǵdyry kelte bolǵanymen, halyqtyń júregi men jadyndaǵy ǵumyryn myńjyldyqtarmen ólsheýge bolady. Aıtalyq, áıgili grek ańyzyndaǵy aıbyndy batyrlar Ahılles pen Gektordyń esimderi dáýirlerden dáýirlerge kóshe júrip, ult sanasynda jarqyrap ǵumyr keshýde. Ańyzdyń epıloginde aıtylǵandaı, keıingi urpaq tıtandardy máńgi eske tutatyn bolady. Tipti, grektiń búkil tarıhy áli kúnge deıin ataqty Gektor men Ahıll shaıqasyna baılanysty óriledi. Biz muny nege aıtyp otyrmyz? Qaı ult bolmasyn, esimi elge eleýli tulǵalaryn este qaldyrýdyń esti joldaryn ustanady. Qazaq tarıhyn aqtarsaq ta, ádebıet betterin paraqtasaq ta túrli klassıkalyq joqtaý úlgilerine jolyǵatynymyz sózsiz. Joǵarydaǵy dańqty grek batyry Ahıllestiń de atyn aqıqatqa bergisiz asqaqtatqan áıgili Gomer abyz. 

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qasiet pen qasiret

«Dánikkennen qunyqqan jaman» degen sózge mán bersek, munda úlken fılosofııalyq maǵyna bar. Táýba, bireý bireýden nan surap jeıtin zaman emes qazir. Toqshylyq zaman. О́zimizdi qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan barshylyqta, etek-jeńniń keń kezinde dúnıege kelgen, zárýlik kúıin sezinbeı ósken urpaqqa balaımyz. Dastarqannan nan, maı, qant, sút, qaımaq eshqashan úzilgen emes. Sonymyzben baı sanalmasaq ta, bardyń sanatynan bolatynbyz... Qudaı saqtaı gór, taǵamǵa talǵam-talabymyzdyń sharyqtap ósip ketkeni sonshalyq keıde dastarqannan búginde nan qoıylatyn bos oryn tappaı qınalatynymyz ras. Sóıte tura, toqshylyq zamanda ómir súrip jatqanymyzdy sezinbeıtinimiz jaman. Moıyndaǵymyz kelmeıtini qorqynyshty. 

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Minez adamnyń taǵdyry ma?

Qazir Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy týraly jıi áńgime qozǵalýda. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodyńdy saqtaı bilý, ıaǵnı zaman jańalyqtaryn qabyldaı, oǵan ún qosa otyryp, basqa ulttardan árdaıym erekshelendirip turatyn ózińniń ulttyq bolmysyńdy, qazaqy qalybyńdy damyta bilý ekendigi aıtylýda.

Жұмабай ШАШТАЙҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Esti men eski

Elektrondy aqparat quraldaryn qosa qalsań-aq jarq etip shyǵa keletin ánshilerdiń bitim-bolmystarynan syr aýlaı uzaq qadalatynyń bar. Qyz-jigitterdiń arasynda burynnan biletiniń ıa qatarǵa jańa-jańa ilingenderiniń oryndaǵan ánderine qulaı elikpeseń de – beker obaldary káne, beıjaı tyńdap otyrǵyzbaıtyn izdenisteriniń qýaty barshylyq. Bul salanyń jetik bilgiri sanalmasań da, tańdaǵan repertýaryna ózińshe kóńil aýdaryp, naqyshyn ishki tarazyńmen ólshep, órnek ıirimin oısha saraptaısyń ǵoı, baıaǵy. 

Ермухамед Мәулен, «Егемен Қазақстан»

Boljam aıtyp baıyǵandar

Sport bızneske aınalǵaly qashan. Árıne bul sózben qazir eshkim daýlasa almaıdy. Álemdegi eń baı adamdar sportshylar ekeni anyq. Alaıda osy sport bıznesi salasynda alaıaqtyq ta joq emes. Ásirese bás tigip aqsha tabatyndar men qandaı báske qoıý kerektigin usynatyndardan aıaq alyp júre almaısyz. Keńes beretin keń­seler men aqyl aıtyp otyratyn saıttar qap­tady. Aldaǵy ýaqytta alaıaqtardyń arbaýyna túspes úshin bul júıeniń qalaı áreket etetinin aıtyp óteıin. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу