Кемпірбай сыйға кенде емес

Егемен Қазақстан
20.08.2018 1951
2

«Бөгембай – әкем аты, мен – Кемпірбай,

 Өзге ақын мен сөйлесем,

тұрар былай»,

– деп жырлаған қазақ ауыз әдебиетінде айрықша орны бар дүлдүл ақын, ХІХ ғасырда ерекше дамыған айтыс өнерінің ақтаңгері Кемпірбай Бөгенбайұлы 1834 жылы Қарқаралы ауданына қарасты Арқалық тауларының баурайында дүние есігін ашыпты. Таяуда ақынның туған жері Тәттімбет ауылдық округінің орта­лығы – Арқалық ауылында ақынға арнап мемориалды тақта орнатылды.

Қу, Балқантау, Қарқаралы өңірінен талай жақсы мен жайсаң шыққаны тарих-шежіреден белгілі. Олардан қалған саф алтындай маңызды мұралар ықылым заманнан бері уақыттың дегеніне шыдас беріп, өміршеңдігін жоймай, нешеме ұрпаққа рухани азық боларлықтай құндылығын жойған жоқ. Ел арасында «Нар Кемпірбай» атанып кеткен атақты дәулескер ақын Кемпірбай Бөгембайұлының да сол саңлақтар ішінде алар орны ерекше. Әйгілі жыр сүлейлері Шөже, Тезекбай, Әсет, Жәмшібай ақындар айтысымен танымал Кемпірбайдың есімі мен шығармашылығы кешегі кеңестік кезеңнің тұсында наси­хат­тал­май, есімі елеусіздеу қалып қойған бола­тын. Қоғам ішіне жік салып, байды датт­­ап, кедейді жақтаған кеңестік идеоло­гия­ның біржақты да тұрпайы саясатына ұлт­тық айтыстың қоржынына мол олжа сал­ған ақын мұрасының керек болмауы заңды да еді. Бірақ айтыс өнерінің жар­­қын ө­кілі, ел ақынының мол мұрасы жыл­­дар та­са­сында қалғанымен, халық жа­ды­­­нан бір­жола өшкен жоқ. Заман өзгеріп, уақыт­тың бет­алысы ұлт пайдасына қарай ойысқаннан кейін, өзгеше өріс тап­қан жаңа өмірде Кемпірбай ақын елімен қайта қауышты.

Соның бір дәлелі – баспасөз бен зерттеу еңбектеріндегі ескіні жаңғыртып, қайта жан бітірген құнды деректер десек, ендігі бір жарқын белгісі – өткен аптада ақын өзі дүниеге келген іргелі өңір – Арқалық ауылында ақынға арнап ескерткіш тақта орнатылды.

 Ауыл халқы мен алыс-жақыннан келген ағайынның басын қосқан шара ауыл­дық округтің әкімі Ербол Жоламан­ның алғысөзімен ашылды. Ел өміріне соны серпіліс әкелген шараның мән-маңы­зына тоқтала келіп осы іске мұрын­дық болып, мемориалды тақтаны дайын­дап әкелген, осы ауылдың тумасы, астана­лық, бір жылдары Егіндібұлақ, Қарқара­лы аудандарының әкімі болған ел азаматы, Қазыбек би мен Қарқаралы аудан­дары­ның құрметті азаматы Мұрат Нұра­қышевқа ауыл атынан алғысын білдірді.

 Іле-шала тақтаның лентасы қиылып, ақынның шыныдай бейнесі жарқ етті. Масат­­танып, мәртебесі көтерілген жұрт­шы­лықтың көзіне мынадай маржан жолдар оттай басылды:

«Атығай, Қарауыл мен өрдегі Үйсін,

Қараөткел таныс едім екі араға.

Семейде топырағым болар білем

Кемпірбай дұға қылсын бейшараға!»

Бұл шумақта ақынның мәшһүрлігі, төрге барғызбай, көрге оздырған тағ­ды­­ры­­ның соңғы сағаты, соған орай жан күйзе­­лісі айтылған. Бұдан әріде: «Арқа­лық тау­ларының баурайында туып-өс­кен даңқ­ты жерлесіміз, қазақ ауыз әде­бие­тінде айрықша орны бар дүл­дүл ақын, ХІХ ғасырда ерекше дамыған айтыс өнері­нің ақтаңгері Кемпір­бай Бөгем­­бай­ұлы­на! (1834-1895). Мемориал­дық тақта – ұрпақ­тарынан» деген жазу бар. «Өлге­нім жанып, өшкенім жанды» дегі­зетін ұрпақ парызы орындалуының «Рухани жаңғыру» бағдарламасы мен ата жо­лын дәріптеуге негізделген ізгі ниетпен сәй­кес өрілуін жұртшылық жақсы ырымға балады.

 Шара барысында осы жолдардың авторы Кемпірбай ақынның өмірі мен шығар­машылығына тоқтала келіп, өнер иесінің тағдыры мен тағылымына қатыс­ты көмескі тарта бастаған кейбір дерек­тердің маңызына мән берді.

 Осы шараның бастамашысы Мұрат Шәуенұлы ұлттық болмысты құрайтын генеологиялық код жайлы, адамның тегін құрайтын тіл, діл, дін сияқты белгілердің қасиетіне тоқталды. Кей заманда ел тарихын жеке тұлғалардың ерлігі, иә болмаса, өнері қалыптастыратынын тілге тиек етіп, бұған Жаныстың Сәтбайының асы осы Кемпірбай мен Шөженің айтысы арқылы белгілі болғандығын мысалға келтірді.

Ізгі лебіздер жалғасын тауып, ауыл арда­герлері Мұрат Өмірбаев, Совет Сма­ғұлов, Қанат Рахимов құттықтау сөз сөйледі. Арқалы ақынға ескерткіш белгі­ні қоюға мұрындық болған Мұрат Нұра­қышев­ке алғыстарын жеткізді.

Шырайлы шараның шашбауы осылай емен-жарқын кездесумен, әсем ән­мен кестеленіп, ғасырдан астам уақыт өт­кенде Кемпірбай ақын жұлдызы Қар­қаралы аспанында қайта жанғандай әсер қалдырды. Салтанатты рәсім соңында Тілек Жаппаров баба рухына бағыштап Құран оқыды.

 

Рымбек СМАҒҰЛОВ,

 «Қарқаралы» газетінің бас редакторы

Қарағанды облысы

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

15.11.2018

Асқар Шәкіров ұлттық құқық қорғау мекемесімен өзара іс-қимылын оң сипаттады

15.11.2018

Алматыда «Серікбол Қондыбай. Рух жауынгері»  атты деректі фильмнің көрсетілімі болды

15.11.2018

Алматы полициясы: ірі сатып алушының үйінен ұрланған заттар иелеріне қайтарылды

15.11.2018

ШҚО-да атқа мінген ауыл әкімі қасқырдан құтқарып қалды

15.11.2018

Қазақстан БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің Эритреяға қарсы санкцияларды жою туралы қарарын қолдады

15.11.2018

Қостанайда жол-көлік оқиғасы 5,9 процентке азайды

15.11.2018

Аягөзде зағип жандарға құрмет көрсетілді

15.11.2018

Алматы полициясы: өтінім беру 15 минутқа дейін қысқартылды

15.11.2018

Тараздық оқытушылар мен студенттер «Ашық диктант» акциясына қатысты

15.11.2018

Алматы полициясы азаматтарды мүліктік қауіпсіздік шараларын сақтауға шақырады

15.11.2018

Солтүстік Қазақстанда вандализм әрекеттері азаяр емес

15.11.2018

Халық ақынының халық алдындағы есебі

15.11.2018

Маңғыстаулық мемлекеттік қызметшілер айтыскер ақынмен кездесті

15.11.2018

Жамбыл облысының тариф мәселелері жөніндегі кеңес

15.11.2018

Жастар жылынан не күтесіз? (видео)

15.11.2018

Антиядролық қозғалыстың 30 жылдығына арналды

15.11.2018

Қостанай қанаттандырған қаламгер

15.11.2018

Жәния жаңа жұлдыздарды жақты

15.11.2018

Өнерінің бәсі жоғары өңір

15.11.2018

Инвесторларға тиімді ұсыныс

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Сұңғат ӘЛІПБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Qala jáne qazaq

Astana – jastar qalasy. Qala kóshelerinde kele jatyp aınalańa qarasań kóbinese jastardy kóresiń. Demek, Astana – bolashaqtyń qalasy. Osy Astana arqyly qazaqtardyń qala halqyna aınalyp kele jatqandyǵyn jáne aınala alatyndyǵyn anyq baıqaýǵa bolady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу