Тарих • 09 Мамыр, 2020

Қараңғы дүниенің жарық бір сәулесі (Ғұмырының 60 жылын суқараңғылықта өткізген жауынгер)

156 реткөрсетілді

Бүгінде менің тағдырымда үлкен із қалдырған әкем, Ұлы Отан соғысының І топтағы мүгедегі, І және ІІ дәрежелі «Отан соғысы» ордендері мен «Ерлігі үшін» медалінің иегері Есмұхан Өмірбаев жайлы терең бір тебіреніс пен толғанысқа түсемін. Ол 2006 жылы 16 желтоқсан күні 82 жасында дүниеден озды. Осы ғұмырының 60 жылын екі көзі де бірдей көрмей, суқараңғы жағдайда өткізді. 1944 жылдың 30 қаңтарындағы қырғынды және жан алысып, жан беріскен бір шайқасында әкем екі көзінен айырылған екен.

Бұл ұрыс жайында және қалай ауыр жараланғаны туралы ол:

– Воронеж бағытында генерал Вату­тин басқаратын І Украин майданы жауды өкшелей қуып, күн сайын кеңес қалаларын азат ете бастады. Ново-Нико­лаев­ка қаласының түбінде сұрапыл шай­қас болды. Әбден титықтаған жау аш қас­қырдай ұмтылып ызалана түсті. Бұл қала – облыс орталығы. Командование тез арада босатуға бұйрық берді. Ол кезде мен бөлімше командирі едім. Тас жолдың шетінде қорғаныс құрдық. Жау шабуылы кенеттен басталды. Алайда жақ­сы бекінген біздің 27-гвардиялық ди­визия жаудың шабуылын 5 рет кері қай­тарды. Фашистер күшінің үштен бір бөлігін қалаға кіретін жолға аударды. Пулеметтегі бір жауынгердің оққа ұшқанын көріп, мен сол жаққа қарай ұмтылдым. Дәл қарсы бүйірден немістің «Фердинанды» шықты да, зеңбірегін мен жаққа бұрды. Лентадағы оқ таусылып, жаңа сала бергенімде жау танкісінен атылған снаряд мені топырақ астына көміп тастады. Сол жолы тілден, құлақ­тан, көзден бірдей айрылдым. Грузияның астанасы – Тбилисиде ұзақ емделгеннен кейін құлағым еститін болды, тілім сөйлеуге келді... Бірақ екі көзім су қа­раңғы болып, түк көрмей қалды,– деп еске алып отыратын.

Жарық дүниенің жарқылын да, кө­к аспанның алашарбы бұлттарын да, аға­рып атқан ақ таң мен қызарып бат­­қан күнді де, айналасындағы адам­дар­дың да, тіпті өз ұрпақтарының да бет-бей­не, кес­кін-келбеттерін көрмей өмір сүру­­дің қаншалықты азапты екендігін айт­са­ңызшы!

Ұлы Отан соғысының ардагері Есмұ­хан Өмірбаев 1924 жылы Астрахан ауда­нындағы Алғабас ауылында дүниеге келген-ді. Атбасардағы он жылдық мек­тепті бітіргеннен кейін Новочеркаск (қа­­зіргі Астрахан) аудандық әскери комис­­сариатының шақыруымен 1941 жыл­­дың күзінде әскерге алынады да, Ақ­мола қаласындағы (қазіргі Нұр-Сұл­тан) атқыштардың дайындық курсынан өтіп, 1942 жылдың қаңтар айында І Украина майданы құрамындағы 126-шы мотоатқыштар полкінің құрамына жіберіледі.

Бұл кез – неміс басқыншыларының қайт­кен күнде де Украинаны жаулап алуға бар әскери күшін үсті-үстіне төгіп жат­қан кез екендігі тарихтан белгілі. Әкем қызмет еткен дивизияға Донның бо­­йындағы елді мекендерді жау қолына бермей, сақтап қалу бұйырылады. Жау Донның қарсы бетіне өту үшін барлық күшін жұмылдырады.

Екі жақтың атқыласуының жойқын болғандығы соншалықты, өзеннің үстінен тартылған көпір опырыла қирап, дәл сол кезде жау жақ жағаға ұрыспен өтіп келе жатқан қызыл әскерлердің біразы суға да батып кетеді. Аман қалғандарының біразы Дон­ды жүзіп өтіп, екінші бетке шықса, арасында әкем де бар екен. Өйткені ба­лалық шағы мен соғысқа дейінгі бар өмірі Есіл мен Қалқұтан өзендерінің жағасында өткен әкем жақсы малтыса керек-ті.

Дон бойындағы шайқастарда өзінің өжеттілігімен және батылдығымен талай ерлік жасап, көзге түскен әкем отряд командирінің бұйрығымен взвод ко­мандирі болып тағайындалады да кейін, 1943 жылдың 1 сәуірінде Украинаның 68-ші мотоатқыштар полкіне жіберіледі. Харьков маңайындағы ұрыста алғаш рет аяқтан жараланып, госпитальға түседі. Сол госпитальда 1943 жылдың тамызы­нан 3 желтоқсанына дейін емделіп, май­данға жарамды деп танылған соң ІІІ Украина майданының 27-ші дивизиясына жіберіледі.

Сонымен 1944 жылдың 30 қаңтарында контузия алып, ауыр жараланған әкем окоптағы топырақ астында ес-түссіз үш-төрт күн жатып қалады. Осы окоппен еңбектеп келе жатқан бір жауынгер ыңыр­сып жатқан әкемді байқап қалып, оның тірі екендігіне көзі жеткен соң, госпитальға жеткізеді. Госпитальда қанша емделсе де, жоғарыда айтқанымдай көзі қайыра көрмейді. Содан оны Одессадағы Филатов атындағы көз институтына да жібереді. Бұл институтта төрт ай жатып ем­делсе де дәрігерлер көз жанарын қайтара алмайды да өзінің әскери құра­мына қай­тарып жібереді. Бұл арадағы әскери комиссия амал жоқ еліне қайтаруға шешім қабылдайды.

Сол бір күйзелісті сәтте әкем «елге бар­маймын, мендей соқыр адам енді еш­кімге де керек емес» деп айқай салып, дауыс көтеріпті. Ал 1944 жылдың та­мыз айында әскер қатарынан біржола шыға­рылған оны еліне жеткізіп салу үшін жанына бір медбике қосып беріледі.

Әкем елге, өз үйіне келген соң ешкім­мен тіл қатысып сөйлеспей, томаға-тұйық­талып қалады. Содан әкесі Өмірбай мен екі інісі Рысбай мен Рысбек 1950 жылы Одесса қаласындағы Филатов инсти­тутына апарады. Шіркін, жарық дүниені бір көрсем деген үмітпен осымен екінші рет келіп отырған бұл институтта бір апта жатып қаралады. Бірақ тағы да сол ұйғарым... көз жанары емдеуге келмейді.

Осыдан кейін әкем сабырға келіп, сабасына түсіп, қос жанарының су қа­раң­ғылығына мойынсұна бастайды. Петропавл қаласындағы музыка мекте­бінде оқып, баянда ойнауды үйреніп, зағиптардың оқу жүйесін меңгеріп алады. Соның нәтижесінде қарап отырмай, кітапты көп оқитын болады. Ара-арасында сырнайын да тартып, шерін тарқатады...

Анам жары Әмірхан әкемнің жылын өткізгеннен кейін екі баласын, яғни інім Аманкелді екеумізді алып, төркініне кет­пекші болады. Мен жеті айлығымда туыппын да, әкемнің анасы, яғни әжем бауырына салып өсірген еді. Аманкелді өз анасының бауырында өскендіктен, бірге кетемін десе, мен «ешқайда бармаймын, кетпеймін» деп байбалам салсам да, бірақ шеше қоя ма, екеумізді де өзімен бірге төркініне алып кетпекші болады.

– Ұлымнан бір айрылдым, енді ұлым­ның мына екі баласын бөтеннің боса­ғасына жібере алмаймын. Айналайын, келінім емес, қызым болып осы босағада қалшы,– деп атам мен әжем көз жастарын көлдей етіп зар жыласа керек. «Қызымды енді бұл босағада қалдырмаймын, қайтсем де алып кетемін» деп ат-арбасымен келіп тұрғандардың арасында анамның анасы мен інісі де бар екен. Осы бір тағдыршешті сәтте анам Ләтипа естілік танытып, атасы мен енесінің көз жастарынан аттай алмай, өз босағасында қалып қояды.

Бұл кезде әкем Есмұхан әлі ешкімге үйлене қойған жоқ-ты. Су қараңғы жанары айнала тіршілікті көре алмаған жанның кімге барып сөз салып, кіммен танысар жайы бар дейсіз?! Үйде отырып кітабын оқып, арасында сырнайын тартып қойып өмір кешіп жатқан Есмұханды қазақтың әмеңгерлік жолымен атам мен әжем менің анама үйлендіреді. Бауырындағы балапандарын жат босағада телмірткісі келмеген анам зағип қайнысына тұрмысқа шығуға көнген еді. Бұл шешімнің екі та­рапқа да қаншалықты ауыр да азапты болғанын енді сезінемін. Алайда бұл жайында көздері тірі кездерінде екеуінен да сұрай алмадым. Сұраудың да қажеті жоқ еді. Есмұхан маған әке болып кетті. Ал Ләтипаның өзіне тұрмысқа шыққанын қатты бағалап, құрметтейтін.

Көзім көрмейді деп қарап жатпады, үйдің көп шаруасын өзі атқаратын еді. Тіп­ті, малды да өзі жайлайтын, шөп маялауда да жүретін. Қыс айларында күнбе-күн пешке жағатын көмірді де өзі үйге кіргізіп қоятын-ды. Сүт тартып, қаймақ былғау, қаймағы айырылған сүтті бұзауларға беру, қысқы соғымды жемдеп, семірту сияқты шаруаның барлығын да өзі атқаратын. Соңғы жылдары анам от тұтатып, пешін де жаға алмайтын болды да, әкем соны да өзі істеп жүрді. Бүкіл ел әкемнің іскерлігіне және ұқыптылығы мен тазалығына орай Есмұхан мен Ләтипаның мал қорасының өзінде шай ішуге болады деп сүйсініп отыратын.

Әкем мені және інімді оқытуға жанын салды. Бұл, бәлкім, өзінің туған ағасының балаларын кісі қатарына қосып, адами бір парызын өтейін деген адал ниеті де болар. Мен Ақмола қаласындағы педучилищені бітіріп, Астрахан ауданындағы туған ауы­лым Алғабаста мұғалім болдым. Кейін Қарағанды педагогика институтында (қазір университет) сырттай оқып, жоғары білім алдым. Қай оқу орнында оқысам да, үнемі оқу озаты болдым. Ал інім Аманкелдіні Ақмола ауыл шаруа­шылығы институтына түсірді. Бұл оқу орнының сол кездегі ректоры Гендель­манға барып: «Сен менің баламды оқуға емтихансыз аласың! Саған беретін емтиханым мына менің екі көзім», дейді. Обалы нешік, ректор да сөзге келмей, інімді зоотехникалық факультетке емтихансыз қабылдатады.

...1954 жылы әкем Есмұхан мен анам Ләтипа ұлды болды. Есімін Ғизат қойды. Дене тұрқы әкесіне тартқан, ірі, сегіз айлығында екі жастағы баладай көрінуші еді. Сол Ғизат көз тиді ме, екі өкпесінен бірдей қабынып шетінеп кетті. Бұдан кейін басқа сәби көре алған жоқ. Әттең, сол баласы тірі болғанда, оның өмірі де басқаша болар ма еді?! Жалпы, бізге және немерелеріне деген сүйіспеншілігі ерекше еді. Менің қызым Дананы сегіз айлығында өз үйіне алып кетті. Анам сегіз айлық баланы тамақтандырып, жуындырып, ұйықтар кезінде әкеме беретін. Ол оны кеудесіне жатқызып, бесік болып тербетіп ұйықтататын. Дананың соған дағдыланғандығы соншалықты, тек әкемнің «кеуде бесігіне» ғана жатып, ұйықтайтын-ды. Інімнің баласын үш жасында бауырына салып өсірді. Өле-өлгенше ініммен бірге тұрды.

Уақытта байлау бар ма? Ұлы Жеңіске де, міне, 75 жыл! Кеудесіне І және ІІ дәре­желі «Отан соғысы» ордендері мен сан түрлі жауынгерлік медальдарын тағып, Жеңіс тойланып жатқан алаңға барып келетін де үнсіз ойға берілетін. Сондай мерекелі сәтте балалары мен немере-жиендері жиналып, мәре-сәре болатын кездер де қараңғы дүниенің жарық бір сәулесіндей көкейімнен еш өшкен емес.

 

Хадиша ӨМІРБАЕВА,

Қазақстанның еңбек сіңірген білім қызметкері

 

НҰР-СҰЛТАН

Соңғы жаңалықтар

Шайқының домбырасы

Өнер • Бүгін, 08:15

Театр алдындағы тарландар

Руханият • Бүгін, 08:13

Пандемия: Стивен стихиясы

Әлем • Бүгін, 07:51

Лу Шүн. Маржан сүзген жазушы

Әдебиет • Бүгін, 07:50

Тұтқын тағдыры

Руханият • Бүгін, 07:34

Жаз шықпай-ақ қурай бастады

Экология • Бүгін, 07:30

Экология бәрімізге ортақ

Экология • Бүгін, 07:27

Ойлап тапқан дүниесіне демеуші жоқ

Ең қысқа әңгіме • Бүгін, 07:25

Мыңнан астам жұмыс орны ашылады

Экономика • Бүгін, 06:45

Ұмтылғандар ұтады

Бизнес • Бүгін, 06:41

Фермерлердің көңілі әлі де күпті

Экономика • Бүгін, 06:39

Сахара үнінің саңлағы

Өнер • Бүгін, 06:37

Бетперде режімін бұзуға болмайды

Коронавирус • Бүгін, 06:32

Жер көп, жайылым жоқ

Қоғам • Бүгін, 06:31

Ұқсас жаңалықтар