Қаржы • 21 Қыркүйек, 2020

Салымшы бейнеттің зейнетін көре ала ма?

339 рет көрсетілді

Мемлекет басшысы Қ.Тоқаев биылғы Жолдауында «2021 жылдың өзінде Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорының 700 мың салымшысы өз жинағының бір бөлігін тұрғын үй алуға, емделуге жұмсай алады немесе басқарушы компаниялардың иелігіне береді» деген болатын. Еңбек және әлеуметтік қорғау министрі Б.Нұрымбетов айтқандай, зейнетақы қорында жиналған қаражаттың негізгі мақсаты – азаматтарды зейнет жасына жеткен кезде қаржымен қамтамасыз ету. Сол себепті жинақты түгелімен алуға болмайды, қаржының бір бөлігі міндетті түрде қорда қалуы тиіс.

Жинағы бар, зейнет жасына жеткен азаматтар салымының 50 пайызына дейін пайдалана алады. Қазір еліміздегі 178,4 мың зейнеткердің жинағын пайдалануға мүмкіндігі бар. Бұл санатқа құқық қорғау сала­сы­ның зейнеткерлері де кіреді. Бұл санат­тағы азаматтардың мемлекеттен алып отырған зейнетақысы, базалық зейнет­ақы және БЖЗҚ алған төлемдерді қос­қан кезде оның зейнетке шыққан кез­дегі табысының кемінде 40 пайызы­нан төмен болмауы керек. Қазір Қазақ­станда бұл көрсеткіш – 63 па­йыз. Зей­нетақы аннуитетін ресімдеп, сақтандыру қорына аударғаннан кейін БЖЗҚ-да жинағы қалғандар – шамамен 13,3 мың адам.

– Осылайша қазіргі уақытта 721 мың азамат зейнетақы қорындағы жинағының бір бөлігін мақсатты түрде пайдалана алады, – деді Б.Нұрымбетов.

Содан бері бұл мәселе қоғамда қызу талқылануда. Ел ішінде «Қуануға әлі ерте, оның игілігін аз адамдар ғана көреді» деген сыңайдағы пікір бар.

 

Беталыс айқындалды

Қарсы топ күмәндануға себеп болатын фактор ретінде зейнетақы қорын­дағы жинағының бір бөлігін ала алатындар аз екенін, жинағы тиісті шекке жеткендердің басым көпшілігі тұрғын үй мен денсаулық сақтау мәселелерін әлдеқашан шешіп қойғанын алға тартады. Сарапшылар ақиқаттың өзегі пікірталастарда ашылатынын айтудан жа­лыққан емес. Биліктің бұл қадамға неліктен дәл қазір, дағдарыс белең алып тұрғанда барғаны Жолдаудың «Азаматтардың әлеуметтік әл-ауқаты – басты басымдық» бөлімінде бұл мақсатқа жету баспана мәселесімен тығыз байланысты екені ашып айтылды. Нарық жағдайында азаматтар үшін тұрғын үйдің қолжетімділігі олардың кірісіне және осы мәселені өз бетінше шешуге қабілеттілігіне тәуелді.

Бұл шешім ұзақ талқылаулар­дан кейін қабылданғаны түсінік­ті. Зейнетақы салымдары туралы мәселе көтеріле бастағаннан БЖЗҚ-ның инвестициялық әлеуеті зейнетақы жинақтарының біраз бөлігінен айырылғанына байланысты зардап шекпей ме деген сауал туындаған болатын. Бірақ жоба авторлары жылға жуық со­зылған талқылаудан кейін са­лым­­шының жас ерекшелігіне қа­­рап мұның да тетігін тауып, бұл мәселеге қайта-қайта орала бе­ру­­дің қажеті жоғын дәлелдеп шық­­ты. Сонымен, зейнетақыны тұ­р­ғын үй және медициналық қыз­мет­тер нарығымен, сондай-ақ қор нарығымен тікелей интегра­циялаудың алғашқы маңызды қадамы келесі жылы басталады.

Рас, осыған дейін мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қорымен бірге жеке зейнетақы қорлары да нарықта қатар жұмыс істеді. Ұлттық банк салымшылар­дың инвестициялық портфельдің әр түрін таңдау мүмкіндігі туралы көп айтты. Бірақ іс жүзін­де өзгерістерге аса құлықты бол­мағанын көзіміз көр­ді. Жыл басында 30 жасқа тол­ған ерлерге жеткілікті шек 6,7 млн теңгені, ал әйелдерге 9,6 млн тең­гені құрады. Алайда министр Б.Нұ­рым­бетов жеткілікті шектің көл­емін қайта қарауға уәде берген болатын.

Мемлекет басшысы биылғы Жолдауында бұл орайда алғашқы қадам жасалғанын айтып, жарнаны пайдаланушылардың ауқымы артатынын жеткізді. Бірақ мәселе әлі күрделі екенін ел сезіп отыр. Оның шешімі Үкіметтің ақша-не­сие сая­сатын қаншалықты дәйекті жүр­гізуіне байланысты. Дәл қазіргі жағдайда зейнетке шығу жасын төмендету мүмкін емес. Халықтың қартаю үдерісі әлемді алаңдата бас­­тады. Қазақстанда мұндай про­б­лема туындамағанымен, ал­дағы жылдары халықтың қартаю үде­рісі әсіресе, солтүстік облыс­тар­­да біршама жылдамдауы әб­ден мү­м­кін. Сарапшылар мемлекет ба­ла санын көбейтуді ынта­лан­ды­ратын қосымша шаралар қабыл­дамаса, алдағы онжылдықтарда біздің ел де халқы қартая бастаған мемлекеттердің қатарына қосыла­тынын айтып жүр.

 

Даулы мәселеге нүкте қойылды

Мемлекет басшысы жыл соңы­на дейін барлық қажетті нор­­ма­тивтік-құқықтық актілерді қа­былдауды және зейнетақы са­лым­­дарының бөлігін мақсатты жұм­­сауға дайындық жұмыстарын жүр­гізуді тапсырғаны белгілі. Қар­­жыгер Бейсенбек Зиябековтің пікірінше, іріктеліп шыққан 700 мың салымшының көрсеткішін тұрақты жұмыс істейтін азаматтар үшін қолжетімді деуге болмайды. Бұл көрсеткіш, БЖЗҚ салым­шы­ларының шамамен 6,6 пайызы ғана. Бірақ Үкіметке ендігі жерде кері шегінуге жол жоқ. Мемлекет басшысының тапсырмасы кәсіби мамандардың ғана емес, тәуелсіз сарапшылардың қатысуымен терең зерделеуді талап етеді. Қарсы тарап қандай дәлелді алға тартатыны да назарға алынуы тиіс. Осы күнге дейін жұмыс істеп келген БЖЗҚ жүйеге өзгеріс енгізу арқылы оның жұмысын жар жағасына же­те­ле­генін Үкімет те сезіп отыр. Қар­­­жы­гердің түсіндіруінше, бір рет­­­пен шектесе, қоғам мұны көз алдау үшін уақытша шара деп қабыл­дайды. Ал жыл сайын жүр­гіз­се, зейнет жарнасын шешіп алу­ға мүм­кіндігі барлар салымын жет­кілікті шектен асырмауға ты­ры­­сады. Бұл жерде БЖЗҚ ғана емес, салымшы да ұтылады.

 БЖЗҚ таратқан дереккөздерге сенсек, қазіргі қолданыстағы зей­нетақының 10-15 пайызы ғана зей­нетақы қорынан аударылып отыр. Қалған 80 пайызға жуығы мемлекет есебінен төленеді. Егер осы мәселе реттелмесе, алдағы зейнет жасына жақындап қалған азаматтарды зейнетақымен қамтамасыз ету бюджетке салмақ салуы әбден мүмкін. Б.Зиябеков екінші мәселе инвестициялық табыс төмендігіне байланысты екенін айтады. Зей­нетақы активтерін басқаруды жетіл­діру мәселесі де мемлекетті алаң­датуы тиіс. Осы саладағы бас­қару менеджментінің әлсіздігі мем­лекетті жеткілікті шектен асатын сомаға 10 пайыздық салық төле­туге мәжбүрлеп отыр.

Соңғы бес-алты жылда зей­нетақы қоры аясында жинақталған инвестициялық табыс шамамен 56 пайызды құрайды. Осы аралықтағы инфляция 65-70 пайыздың арасында. Демек, зейнетақы салым­дарының кірістілігі инфляцияны жаба алмайды. Сарапшылар ақша-несие саясатын реттеу қордағы инвестициялық табыстың құнын қалпына келтірудің бірден бір жолы деп санайды. Ақша-несие саясаты жақсарса, инфляцияның үлесі азайып, зейнетақы қорындағы жинақтың құнсыздануына жол берілмейді.

Елімізде жыл сайын шамамен 2,5-2,7 млн адам зейнетақы жарнасын тұрақты түрде төлейді. Ал Ста­тистика комитетінің дерегінше, рес­публикада 8-8,5 млн адам жұ­мыс­пен қамтылған.

– Ел ішінде жиған-терген салымын алғысы келетін азаматтар көп. Олар мұның себебін қордың жұмысына сенбейтінімен түсін­діргісі келеді. Өткенге қайта оралу мүмкін емес. Бірақ тәуекел де жоғары. Біз мұны 1 реттік акциямен шектемей, жыл сайынғы қалыпты дәстүрге айналдырсақ, БЖЗҚ-ға деген сенім қалыпқа келеді. Был­тырғы есеп бойынша тек 1 па­йыз салымшының мүмкіндігі бол­са, биылғы көрсеткіш 6 па­йыздан асып тұр. Келер жылы бұл көрсеткіш 12, содан кейін 18, 20 пайыз болуы мүмкін, – дейді Б.Зиябеков.

Қар­жыгер бұл реформа бірін­ші кезекте көлеңкелі экономика­ның ық­палын әлсіретуге бағыттал­ға­ны­на назар аудару қажеттігін ес­кертті. Біздің елде ШОБ қана емес, ұлт­тық компаниялар да акция­ларын, облигацияларын шығаруға да­йын емес. Басым көпшілігі ашық транс­парентті салық заңдарын сақтайды. Табыстарын жасырып, азайтып көрсетіп, «өз заңдарымен» өмір сүреді. Экономиканың микро деңгейі жұмыс істемесе, БЖЗҚ да дұрыс жұмыс істемейтіні халық­аралық тәжірибеден белгілі.

– Егер осы жолы табандылық көрсетсек, азаматтар БЖЗҚ-дағы салымының жеткіліктілік шегі­­нің қолжетімділігіне мүдделі бо­ла­ды. Бұл ШОБ үшін ынталанды­ру­шы фактор болуы тиіс, – дейді Б.Зиябеков.

 

Алаңдауға негіз бар ма?

Еңбек және халықты әлеумет­тік қорғау министрі Б.Нұрымбетов­тің айтуынша, бұл мәселеде алаң­дау­ға негіз жоқ. Жоғарыда айтыл­ған­дай, жинақ бірден және толық­­тай алын­байды, сондықтан БЖЗҚ ин­вес­тициялық портфелі үшін сон­ша­лықты шығындар болмайды. Себебі салымшының жасы ұл­ғай­ған сайын шекті сома мөл­шері де артып отырады. Үкіметтің ұс­танымы салымның жеткіліктілік шегіне жету деңгейінде тұрақты жұмыс істейтін азаматтар үшін қолжетімді.

 Бюрократиялық шырмауықтың шырғалаңынан әбден шаршаған қазақстандықтар үшін зейнетақы жинақтарын пайдаланудың мұн­дай нақты схемасы таңғалар­лық­тай көрінгені рас. Мемлекет бас­­шы­сының келесі жылдан бас­тап осы реформаны бастау ту­ралы нақты тапсырмасы­нан ке­йін шенеуніктердің шегінер жері қалмады. Себебі осыдан 1 жыл бұ­рынғы есептеу бойын­ша салым­шы­лардың 1 пайы­зы­ның ғана зейнет салымдарын алуға мүмкіндігі болса, биылғы көр­сеткіш 6 пайыз­дан сәл асты. Бұл фактор рефор­маны мемлекеттік деңгейде жү­зе­ге асырудың мүмкін еместігін көр­сетеді: Себебі қордағы орташа есепшот 1 млн теңгеге де жет­пейді. Ал салымшылардың 54 па­йы­­зы­ның жиған-тергені 500 мың тең­геден де аспайды екен.

Сарапшылар БЖЗҚ мен оның басқару менеджментіне деген көзқарасты өзгертуге себеп болатын тетіктер жеткілікті екенін ай­тады. БЖЗҚ активтері Ұлттық банктің құзыретінде, активтерін де бас банк басқарды. Б.Зиябеков осы тұста БЖЗҚ мен Ұлттық банк арасындағы байланыстың ашық­тығына қол жеткізу қажеттігін айтады.

– БЖЗҚ өзге жекеменшіктегі қорлар сияқты активтерді басқар­ғаны үшін комиссия алуға міндетті емес. Бұл салымшылар жина­ғының инвестициялық өсіміне кері әсерін тигізеді. Екіншісі – ин­вес­тициялық декларацияны өзгерту. Бұл фактор қорға екін­ші дең­гейлі банктердің бағалы қағаз­да­рын сатып алуға, сонымен қатар рей­тингтері А-дан төмен елдерге күмәнді инвестициялар салудан бас тартуға мүмкіндік береді. Бас­қаша айтқанда, инвестиция салу, акция сатып алу құқын өзінде қалдырады. Қазір экономиканың инвесторы – Ұлттық қор мен ҚХР екені белгілі. Экономикасы енді да­мып келе жатқан елдерге ин­вес­тиция салудың қаупі жоға­ры. Зей­нетақы салымдары табыс­ты­лығы мол салаларға бағыт­тал­ғаны дұрыс, – дейді Б.Зиябеков.

Қаржыгер Ерлан Ибрагим салымшыларға жинақтарын өз бетінше басқару құқығын беру халықаралық тәжірибеде бар екенін айтады. Салымшылар жеке жинақтарын жай мемлекеттік облигациялар портфеліне салу құқығын алса, яғни осы ақшаны өз еліне дамыту үшін қарызға берсе, онда өздері көп жеңілдіктерге ие болар еді. Бірақ біздегі зейнетақы жүйе­сінің инвестициялық тар­тым­дылығы қандай екенін және оның экономиканың нақты көр­сет­кішімен сәйкес келетінін көріп отыр­мыз. Басқаша айт­қан­да, эконо­микадағы нақты көр­сеткішіміз қандай болса, зейнет­ақы жүйеміз де сондай болып шықты.

Зейнетақы салымының шекті дәлізінен асып тұрған 1,4 трлн теңге ішкі нарық үшін аса тартымды емес екенін айтқан сарапшы жүйедегі өзгеріс 45-тен асып кеткен толқын емес, кейінгі 20-30 жас арасындағы толқын үшін үшін ынталандырушы фактор болуы тиіс деп үміттенеді.

– 25-30 жастағы азамат алдағы онжылдықтарда қордағы жиған-тергенін өзі басқара алатынына сенеді. Мемлекет бұл ретте қы­рықтан асқан салымшылардың тәуекелін өз жауапкершілігіне алып, жастарға жол ашып отыр. Сол себепті бұл тетікті алдағы уа­қыт­та жетілдіріп, уақыт ағымына сай жаңартып отыруға тиіспіз, – дейді Е.Ибрагим.

Қаржыгер салымшы үшін жина­ғының инвестициялық тартым­дылығы туралы мәліметті және ол қаржыны өзі басқаруға құқы барын білу маңызды екенін, сонымен бір мезгілде мемлекет кепілдік берген ең төменгі зейнетақы, яғни сақтандыру зейнетақысы міндетті түрде және кез келген жағдайда сақталуы керектігін де ескертіп өтті.

– Облигациялар портфеліне салын­ған жеке зейнетақы шотын­дағы ақшаның бір бөлігі де мемлекет кепілдендірген кіріс болады. Мемлекет облигация сатып алушыларды ынталандырады, бұл табиғи жағдай. Қаржы министрлігі бұл ақшаны аукцион жүйесі арқылы қарызға алады, шетелдік инвесторлар немесе резиденттер компаниялар мен банктер мемлекеттік қарызға ақша салады, – дейді ол.

Е.Ибрагим бұл қаржы елдің дамуына жұмсалатынын айтады. Егер жүйе дұрыс жұмыс істесе, жас кезінде ел экономикасына инвестор болған азамат зейнет жасына жеткенде оның дивидендін алуы тиіс.

 

АЛМАТЫ

 

Соңғы жаңалықтар

Заңсыз аң аулау тиылмай тұр

Аймақтар • Бүгін, 17:22

Бастама баяндылығымен құнды

Аймақтар • Бүгін, 13:56

Ұқсас жаңалықтар