Қазақ әдебиеті ауыр қазаға ұшырады. 77 жасқа қараған шағында жаны жайсаң азамат, көрнекті қаламгер Қайрат Жұмағалиев дүние салды.
Қ.Жұмағалиев 1937 жылы 16 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысының Орда (қазіргі Бөкей ордасы) ауданында Жиекқұм ауылдық кеңесінің (қазіргі Бейсен ауылы) Бесқұдық деген жерінде туған.
1959 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген соң еңбек жолын «Жазушы» баспасында кіші редакторлықтан бастап, осы ұжымда ұзақ жыл қызмет істеп, бас редактордың орынбасарлығына дейін өсті.
Қазақ әдебиеті ауыр қазаға ұшырады. 77 жасқа қараған шағында жаны жайсаң азамат, көрнекті қаламгер Қайрат Жұмағалиев дүние салды.
Қ.Жұмағалиев 1937 жылы 16 қыркүйекте Батыс Қазақстан облысының Орда (қазіргі Бөкей ордасы) ауданында Жиекқұм ауылдық кеңесінің (қазіргі Бейсен ауылы) Бесқұдық деген жерінде туған.
1959 жылы ҚазМУ-дің филология факультетін бітірген соң еңбек жолын «Жазушы» баспасында кіші редакторлықтан бастап, осы ұжымда ұзақ жыл қызмет істеп, бас редактордың орынбасарлығына дейін өсті.
1985–1992 жылдары Қазақ теледидарында аға редактор, бас редактор болып еңбек етті. 1993–1996 жылдары Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының аударма-редакциялық бөлімінде сектор меңгерушісі, кеңесші болды.
Ол жастайынан жақсы жырлар жазып, жарқырап көрінді, Оның «Тұңғыш» кітабы 1964 жылы «Жазушы» баспасынан жарық көрді. Мұнан соң «Жанар», «Перзент үні», «Жеңісбай», «Айнамкөз», «Сахара», «Шапағат», «Ататау», «Парасат», «Құбажон», «Ақмарал», «Кім көріпті мұндайды» өлеңдер жинақтары және «Сәске» атты таңдамалысы оқырман қолына тиді.
Оның төрт кітабы орыс тіліне аударылып, «Степная дорога», «Целомудрие» атты жинақтары Мәскеудің «Советский писатель» баспасынан жарық көрді. Жекелеген шығармалары ағылшын, француз, араб, неміс, қытай, хинди, испан, поляк, болгар, тілдеріне аударылған.
Қ.Жұмағалиев шебер аудармашы да болды. Гомердің «Илиадасын», Еврипидтің «Медея», «Троя арулары», «Елена» трагедияларын, әлем әдебиеті классиктерінің шығармаларын ана тілімізге аударған. А.Дюманың «Граф Монте-Кристо» романын (Ә.Жұмабаевпен бірге), моңғол жазушысы Л.Тудэвтің «Тау тасқыны» романын, француз ақыны Беранженің шығармаларын, қырғыз эпосы «Манастың» тарауларын қазақ тіліне тәржімалаған.
Ақын өлеңдеріне жазылған көптеген әндер бар.
Қ.Жұмағалиев үздік шығармалары үшін «Молодая гвардия» журналының, «Қазақ әдебиеті» газетінің лауреаты атанды.
Оның жарқын бейнесі жадымызда ұзақ сақталады. Өзінің биязы мінезімен үлкенге іні, кішіге аға бола білген ақынның жырлары халқымен бірге жасай бермек.
Қазақстан Республикасының
Мәдениет және ақпарат министрлігі
Қазақстан Жазушылар одағының басқармасы
АҢҚЫЛДАҒАН АҚЫН ӨТТІ ДҮНИЕДЕН
Қайран Қайрат та дүниеден озды. Жарық күннен дәйім жақсылық күтетін оптимист еді. Қаршадайынан жетім қалып, талайды көрген құм Нарынға атом сынақтарының қаупі төнгенде, қызыл вагондарға тиеліп, жер түбіндегі Мырзашөлге ауған-ды. Жетім бала, жесір әйелдің басына түскен елпі-селпі қиын күндерді кеше жүріп ер жеткен-ді. Шыныққан-ды, ширыққан-ды. «Талапты ерге нұр жауар» деп, қызыл сөздің түбін күйттеп, өлең өрісінен бір-ақ шыққан-ды. Содан бері талмай ізденген таудай талап, сезімтал жүректі тас қияға өрлетіп, ақындықтың ауылына ат байлатқан-ды.
Аузын ашса көмейі көрінетін ақкөңіл ақын тек өзі көрген қиындықтарды ғана көзінен тізіп қоймай, албырт сезім, асау армандарға берілетін. Өмірге соншама ғашық еді. Кейінгі жылдары туған жер төсіне көшіп барып, дүниеге қайта туғандай аунап-қунап, мәз-мәйрам болып жүруші еді. Оны көріп біз де мәз болатынбыз. Жетпісінде туған топырағына жеті жасар баладай арсалаңдаған ақын азаматтың ақпейіл, адал жүрек лүпілін сезіп, еріксіз елжірейтінбіз.
Ол жазған өлеңдерді қосыла жаттап, ол айтқан әндерді қосыла шырқайтынбыз. «Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды» – оның бұл сөзімен келіспейтін қазақ бар ма екен?! О дүниеге де қайран Қайрат марқұм Жаңыл апайдың аңырата салатын назды әнімен өн бойыңды елжіретер тебіреніс көйгейін аңсап, сарғая сағынып аттанып кеткендей.
Бақұл бол, бауырым, артыңда қара ормандай халқың мен адал жар, ақ некелі қосағың Софьяң қалды. Үй толы балаларың мен немерелерің қалды. Жан тебірентер өлеңдерің бар. Айтқан сайын аңсата, тамсанта түсетін қызғылықты мінездерің бар. Сен өлмейсің. Сезім бесігінде тербеліп, тебіренесің. Жыр болып, сыр болып төгілесің. Жасай бер, жайдары ақын, жайсаң жыр!
Әбіш КЕКІЛБАЙҰЛЫ.
ӨМІРШЕҢ ӨЛЕҢДЕРІ ӨНЕГЕЛІ
Халқымыздың көрнекті ақыны Қайрат Жұмағалиев «Анасы бар адамдар, ешқашан қартаймайды» деген екі ауыз сөзімен-ақ әдебиетте ана бейнесін айрықша сомдаған жаны жайсаң жыр жампозы еді. Оның шынайы поэзиясы оқырман жүрегінен жол тауып, күллі қазақ елінің рухани байлығына айналды. «Тұңғыштан» басталған жыр жинақтарының саны отыздан асты, шығармалары бірнеше шетел тілдеріне аударылды. Әдебиетте жарты ғасырға жуық уақыт өнімді еңбек еткен Қайрат Жұмағалиевтың өнегеге толы өміршең өлеңдері мәңгіліктің көшінде болады деп білемін.
«Ер – туған жеріне» деген бабалар аманатына адал болған Қайрат ағамыз соңғы жылдары туған мекеніне, Оралына оралып, жасы егде тартса да, еңбектен қол үзбеді. Өмірлік тәжірибесін жастарға үйретті, үлгі-өнеге көрсетті. Амал қанша, «Жазмыштан озмыш жоқ». Халқына қадірлі, ағайынға абыройлы қалыпта ортамызды ойсыратып, о дүниеге аттанды.
Қайраттай ақжүрек, адамдықтың биік шыңынан аласармаған азаматтың ошағы – оты сөнбегей!
Ақын ағамыздың өнегелі өмірі мен жарқын бейнесі біздің жадымызда сақталады.
Пейіште нұры шалқысын деп тілек етеміз.
Бақтықожа ІЗМҰХАМБЕТОВ,
Атырау облысының әкімі.
ЖАНЫ ЖАЙСАҢ ЖАҚСЫ АҒА ЕДІ
Қайрат аға өмірден өтіпті деген суық хабар жанымызды қатты жабырқатты. Жүрегі ел, туған жер деп соғып өткен қазақтың бір қабырғалы қаламгері, өлең-сөз зергері өзіңіздей-ақ болар. Сондықтан да Сіздің шығармашылық жолыңызда туған жер мен ана тақырыбы басты сипатқа ие болып келді. Қанаттыға қақтырмай, тұмсықтыға шоқыттырмай аялап өсірген асыл анаңызға арнап шығарған туындыңыз бүгінде барша аналарға сөзбен соғылған ескерткіш іспетті.
Туған жеріңізге елу жеті жыл өткен соң қайта оралып тұра бастағаныңызда Сіздің балаша қуанғаныңыз көз алдымызда. Ақжайық Сіздің өлең өлкесіндегі екінші тынысыңызды ашқандай, жаныңыздың жалауын қайта бір желбіреткендей күй кешіп едік. Елге оралуыңыз арқылы Сіз Ақжайықтың рухани кеңістігі мен өңірдегі ақыл-ой, парасат әлемін тағы бір биікке көтеріп тастап едіңіз-ау, қайран Қайрат аға! Олқы тұсымыз кемелденіп, ортамыз толып, бәріміз де бір жасап қалғандай едік.
Осындай жаны жайсаң жақсы ағаның ортамыздан кетуі орны толмас ауыр қаза. Арқа аруы Софья жеңгеміз екеуіңіз – екі жақсы қосылғанының таптырмас көрінісіндей едіңіздер.
Қош, қазақ поэзиясында қайталанбас өз қолтаңбасын қалдыра білген сұңғыла суреткер, көзі тірісінде үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсете білген асыл аға, туған жерінің жоқтаушысы мен жанашыры!
Нұрлан НОҒАЕВ,
Батыс Қазақстан облысының әкімі.
Орал.
АРТЫНА БАҒАЛЫ МҰРА ҚАЛДЫРДЫ
Мен Қайрекеңді бұрыннан, жасырақ кезінен танитын, білетін болсам да, екеуміздің өмір жолымыз 1996 жылы қос палаталы Парламент Сенатының қабырғасында шындап түйісті. Соның алдында мемлекетаралық «Заман Қазақстан» газетінде бас редактор болып бірер жыл қызмет атқарған соң, Парламент Сенатының аппаратына редакциялық-баспа бөлімі меңгерушісінің орынбасары болып келген едім. Қайрекең осы бөлімдегі консультанттардың бірі екен. Мені іш тартып, жайраңдап қарсы алды. Кешікпей бөлім меңгерушіміз Зейнолла Серікқалиев зейнет демалысына шықты да, орнына мен меңгеруші болдым. Мен келерден аз уақыт бұрын Қайрекеңді жасы келді деп зейнетке шығарып, қызметті ол келісімшарт бойынша жалғастырып жүр екен. «Сіздің зейнетақыңыздың күшін жойып, бөлімге қайтадан қызметкер етіп алайық», дедім. «Ондай күн қайда», деп ол көңілсіз жымиды. Ақыры мұны іске асырудың сәті түсті. Сөйтіп, Қайрекең қайтадан бөлімнің толыққанды қызметкері болып, қатарға оралды. Алты жылдан кейін ғана, 2003 жылдың жазында зейнет демалысына шықты. Бір ғажап жері, Қайрекең осылайша күнделікті қызметін істеп жүріп те көпшіліктің көңілінен шығатын жақсы өлеңдер жазуын тоқтатқан емес. Артында мейлінше бай, ұлтымыздың, халқымыздың керегіне жарайтын бағалы мұра қалдырды. Бақұл бол, Қайреке! Топырағың торқа, жатқан жерің жайлы болсын!
Болат БОДАУБАЙ,
жазушы.
ЕНДІГІ ОРНЫ – ПОЭЗИЯ ӘЛЕМІНДЕ
Қайрат бұл дүниеден өтті деген хабарды естідім. Қайрат Жұмағалиев. Талай жылдар емен-жарқын көңіліміздің қосын бөлісуші едік. Соншалық бір сырымыз бен мұңымызды арнайы ақтармасақ та, жанымыздың жан-сарайын қас-қабағымыздан ұғысып, себеп-салдарын сұраспай қалған емеспіз. Ақ жарқын еді. Ақындық мінезбен аңқылдап жай-жапсарыңды сұрап, өзінің де қалтарыс-бұлтарысын бүкпесіз жайып салып жүретін. Аңқылдап бір шалқая керіліп күлуші еді. Өзіңді қолдап, қолпаштап, ақ жарылып жүретін. Шығармашылық жұмыстың қат-қабат қарбаласында жүрген баршамызды сол риясыз мінезі қанаттандырып жіберетін.
Дос-жарға қаншалықты адал болса да, өлең әлеміне соншалық кірпияз еді. Жан сырын ағынан ақтарып, сезім күйлерін төгілтіп-ақ жарқырата білуші еді. Қайраттың «Анасы бар адамдар ешқашан қартаймайды» деген өлең жолдарының өміршең де өнегелі афоризмге айналып кетуі де сондықтан шығар.
Жазушы баспасында көп жылдар бойы редактор, бөлім бастығы, бас редактордың орынбасары қызметтерін атқарды. Сол ақжарқын күйінен тайған да, танған да емес. Қабақ шытып, жұмыс жағдайын көлденең салмайтын. Орнымен, ретімен ғана істің барысын саралай, ақылдас қылатын. Қазақ өлеңінде өзіндік орны бар еді.
Соншалықты өкінішпен соңғы «қош-қошымызды» айтамыз. Жақсы дос, абзал азамат, белгілі ақын Қайрат Жұмағалиевтың ендігі орны – поэзия әлемінде.
Төлек ТІЛЕУХАН,
жазушы.
АЛМАТЫ.
