Руханият • 25 Наурыз, 2021

Зерделі ұлттың ойыны

29 рет көрсетілді

Жасыратыны жоқ, қазақтың ұлттық ойындары Кеңес өкіметі тұсында өңірлердегі той-жиындарда ғана өткізіліп келді. Еліміз тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық спорт түрлерінен ауыл, аудан, облыс көлемінде түрлі үйірмелер мен секциялар ашылып, әр спорт түрінің жеке федерациясы құрыла бастады. Мәселен, қазақ күресі әлемдік деңгейдегі спорт түріне айналды. «Қазақстан Барысы» турнирін айтпағанның өзінде, «Еуразия Барысы», «Әлем Барысы» сияқты айтулы додаларда арысы Америка құрлығынан, берісі Азиядан келген апайтөс балуандар төл күресімізді меңгеріп, қазақы ережедегі күреспен белдесе бастады.

Мыңдаған жылдық тарихы бар, қазіргі уақытта әлемге әйгілі зияткерлік ойындардың ішінде ерекше маңызға ие ата-бабамыздан қалған асыл мұраларымыздың бірі тоғызқұмалақ та халықаралық деңгейдегі спортқа айналып келеді. Республикамыздың әр түк­­пірінен табылған, тас­қа қа­­шалып таңба­ланған тоғыз­құ­малақ тақтасының бейнелері де ойынның өте ертеде пайда бол­ғанынан хабар береді.

Қазіргі таңда республика бо­йынша тоғызқұмалақпен шұғыл­дану­шылар саны 200 мыңнан асып жығылады. Осы бір төл ойы­нымыздың дүние жүзіне та­ны­луына талай әлемдік додада атой салған, еліміздегі зияткерлік ойынның үздігі саналатын Әсел Дәлиеваның еңбегі орасан зор. Тоғыз жасында тоғызқұмалақ үйірмесіне барған ол 12 жасын­да еліміздегі ең жас спорт ше­бері атағын алды. Ал 16 жасында халықаралық дәре­жедегі спорт шебері атанған ең жас спорт­шы деген атаққа ие бол­ды. Спортшының айтуынша, тоғыз­құмалақ өзге спорт түрлеріне ұқ­самайтын ерекшелігімен баурап алған.

– Тоғызқұмалақ – өте күрделі әрі қызықты спорт. Әуелде үйір­меге анамның айтуымен келсем де, алғашқы сабақтардан кейін бұл менің спорт түрім еке­ніне толық көзім жетті. Көп ұза­май үйірмеге бірге келген қатар­лас­тарыма қара­ғанда жарыстарда жақ­сы нәтиже көрсете бастадым. Сөйтіп бірте-бірте зейінім ашылып, осы спорт түрін әрі қарай да үйренуге ынтам ашылып, то­ғызқұмалақтан әлем чемпионы атансам деген арман алға жетеледі, – дейді Әсел.

20 жасына дейін жас­тар арасында республикалық жа­рыс­тардың қатарынан алты жыл жеңімпазы болған Әсел Дә­лиева кейіннен ере­сектер дуына қо­сылып, тоғыз­құмалақтан Қа­зақ­станның – 13, әлемнің бір­неше дүркін чемпионы деген атаққа ие болды.

Кейіпкеріміз бүгінге дейін жеткен жетістігіне үнемі қол­дап, жігер беріп отырған отба­сының, спортшы ретінде өсуіне көп септігін тигізген әріп­тес­терінің, бағыт-бағдар беруден, үйретуден жалықпаған жат­тық­тырушыларының үлесі зор деп есептейді.

– Бүгінге дейін қол жет­кізген нәтижемнің басты себепкері – менің тәлімгерім, жаттық­тыру­шыларым деп нық сеніммен айта аламын. Мен еліміздегі ең мық­ты жаттықтырушының бірі – Қа­зақстанға еңбегі сіңірген жат­тықтырушы Еркетай Иманбаевтан тәлім алдым. Ең алғаш тоғыз­құ­малақты үйреніп, үйірмеге қа­тысып жүргенімде ұстазым екеу­міз күніне 3 сағаттан, ал демалыс күндері 6 сағаттан, тіпті одан да көп уақыт жаттығатынмын. Мен үшін аптаның жеті күні де даярлықпен өтетін. Көп адам ме­нен тоғызқұмалақта жеткен же­тістігімнің сырын сұрап жатады. Оның ешқандай да ерекше сыры жоқ. Барлық жеңіс табанды еңбектің арқасында келеді. Сондай-ақ мен – еліміздегі ең үздік мек­теп­тің бірі саналатын Қы­зылор­­да тоғызқұмалақ мек­те­бі­нің түлегімін. Ол жақ­та маған дейін де мықты спорт­шы­лардың шық­қаны, менен кейін де елі­міздегі ең мықты спортшы­лар­дың шоғыры өсіп келе жатқаны баршаға мәлім.

Әсел Дәлиеваның пікірінше, тоғызқұмалақ спорты кейінгі 10-15 жылдықта әлемде өте қарқын­ды деңгейде дамып келеді. Оған осы спорт түрінен өткен төрт әлем чемпионаты, сонымен қа­тар Дүниежүзілік көшпенділер ойынының бағдарламасына еніп, кейінгі үш ойында спортшылар дәл осы тоғызқұмалақ спортынан сынға түскені дәлел. Тағы бір айта ке­терлігі, Көшпенділер ойынына әлем бойынша 36 мемлекеттің спорт­шылары қазақтың төл спортынан жүлделі орындарды сарапқа салды.

Тарқатып айтар болсақ, тоғыз­құ­малақтан ең алғашқы әлем чемпионаты 2010 жылғы 1-7 қараша аралығында елордада өтті. Тұң­ғыш рет ұйымдастырылған әлем­дік додаға дүние жүзінің 19 мем­лекетінен келген 43 спортшы, оның ішін­де 25 ер, 18 әйел адам бақ сынады. Араға екі жыл са­лып Чехия­ның Пардубице қала­сын­да тоғызқұмалақтан екінші әлем чемпионатының жалауы желбіреді. Бұл бәсекеге 10 мемлекеттен (Германия, АҚШ, Ресей, Швей­цария, Түркия, Украина, Латвия, Қырғызстан, Чехия және Қазақстан) 47 спортшы қатысты.

Үшінші әлем чемпионаты 2015 жылдың 12-18 сәуір аралығында Алматы қаласында өтті. Алатау баурайындағы жаһандық додада 23 елдің (Қырғыз Республикасы, Моңғолия, Германия, Чехия, Қытай, Түрікменстан, Молдова, Гана, Өз­бекстан, Әзербайжан, Ресей, Ко­лумбия, АҚШ, Антигуа мен Барбуда, Ауғанстан, Швей­цария, Тәжікстан, Ұлы­британия, Түркия, Гру­зия, Италия, Үндістан және Қа­зақ­станның (классика – 28 ер, 18 әйел; рапид – 26 ер, 15 әйел; блиц – 24 ер, 15 әйел) спортшылары өнер көрсетті.

Әзірше тоғызқұмалақтан соңғы әлем чемпионаты 2017 жылы ас­танада өт­кен ЭКСПО-2017 көр­месі аясында ұйымдастырылды. Бұл бірін­шілікке 25 елден келген 70 ойын­шы бас жүлде үшін жарыс жолына шық­қан болатын.

Әсел Дәлиева осындай бай­рақ­ты бәсекелердің арқасында басқа ел­дердің қазақ­тың ұлттық ойынына деген ықы­ласы арта түскенін айтады.

– Көрші Қырғыз Республикасы мен Моңғолия спортшылары бүгінге дейін біздің басты қар­сы­ластарымыз болып келсе, қазіргі таңда Ұлыбритания, Швейцария, Франция, Германия, Испания, Түркия, Чехия, Ресей, Украина, Қытай сияқты мемлекеттердің то­ғызқұмалақты серік еткен спорт­­­шыларының да деңгейі өсіп келеді. Сонымен қатар тоғыз­құ­­малақ спорты Латвия және Литвада арнайы интеллектуалды ойындардың қатарына қосылып, төл спортымыз бұл елдерде де қарқынды даму үстінде.

Халықаралық деңгейде өсіп, дамып келе жатқан тоғыз­құ­ма­лақтың басты межесі – төрт жыл­дықтың басты додасы – Олимпия ойындарының бағ­дарламасына ену. Бірақ бұл өте қиын жол дейді Әсел Дәлиева.

– Тоғызқұмалақты Олимпия ойындары қатарына қосу өте қиын. Өйткені бұл спорт бокс, фут­бол, күрес түрлері сияқты ә дегеннен жанкүйерлерді өзіне баурап­ кете алмайды. Тоғыз­құ­малақ – ке­мінде екі сағат, ұза­ғымен төрт сағатқа дейін созылатын шыдамдылар бәсекесі. Ал мұнша уақыт жанкүйерді аре­нада тырп еткізбей ұстап отыру мүмкін емес. Өздеріңіз біле­тіндей, Олим­пиадаға, оның сыртында жарнама беруші ірі ком­па­ния­ларға жанкүйерлер көп қызығатын, тартысты спорт түр­лері ұнайды, – дейді Әсел.

Қалай болғанда да, қазақтың ұлттық спортының ұлылығын ұғынып, тоғызқұмалақты интеллектуалды спорт түрі санатында оған қызығушылық танытқандар саны төрткүл дү­ниеде уақыт өткен са­йын көбейіп келе жатқаны қуантады. Тоғызқұмалақтың на­ғыз зер­делілер ойынына айналатын күні де алыс емес болар. Ең бастысы, кезінде бабалардың серігіне айналған ұлт­тық ойын халықаралық деңгейде қа­натын кеңге жайып, көшпенді ха­лықтың әлеуетін әлемге таныта бастады.

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар