Ғылым • 12 Сәуір, 2021

Аграрлық ғылымсыз алға баспаймыз

130 рет көрсетілді

Қазақстанның болашағын ауыл шаруашылығы мен агроөнеркәсіптік кешеннің дамуынсыз, тиімді аграрлық ғылымсыз елестету мүмкін емес. Қазіргі кезде ауыл шаруашылығы елдің ішкі жалпы өнімінің (ІЖӨ) шамамен 5%-ын құрайды. Агроөнеркәсіптік кешен елдің азық-түлік қауіпсіздігін ғана емес, қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықты да анықтайды. 

­­­Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев экологиялық таза ауыл­шаруашылық өндірісін дамыту және заманауи агротехнология­лар мен инновацияларды енгізу,  әлемде тұрақты жо­ғары сұранысқа ие жоғары өнімді дақылдарды өсіруге көшу арқылы еңбек өнім­ділігін арт­тыру қажеттігін бірнеше рет атап өтті. Президент мал ша­руа­шылығы саласында қой және қозы, құс етін өндіруді, сүтті мал шаруа­шылығын дамыту және мал шаруа­шылығы өнімдерін экспорттаудың болашағы бар деп санайды.

 

Селекция өнімділікті арттырады

Агроөнеркәсіптік кешенді дамы­тудың мемлекеттік бағ­дар­лама­сының мақсаты – на­рықта сұранысқа ие бәсекеге қабілетті өнімдер өндіруді қам­тамасыз ету. Соған байланысты бірқатар міндет қойылды, соның ішінде ішкі нарықты толықтыру және экспорттық әлеуетті отандық өніммен дамыту өзекті.

Еліміздің оңтүстік-батыс айма­­ғында Қазақстандағы ауыл­­­шаруа­шылық жерлерінің 37,2% және жайы­лымдардың 80,6%-ы шоғыр­ланған, соның ішінде 40 млн гектардан астам шөлді және жартылай шөлді жайылымдар бар. Аймақтың қолайлы табиғи-ресурстық әлеуеті ауылшаруашылық жа­нуарларының барлық түрін тиімді өсіруді қамта­масыз ету­ге мүмкіндік береді. Атап айт­қанда, аймақта ірі қара мал са­ны Қазақстанның жалпы мал басының – 27,8%, қой – 47,9%, түйе – 87,1% және жылқы 28,5%-ын құрайды. Еліміздің оңтүстік аймағында орналасқан «Оңтүстік-Ба­тыс мал және өсімдік ша­руа­шылығы ғылыми-зерттеу инс­титуты» ЖШС Атырау, Ақтөбе, Қызылорда, Жамбыл, Маңғыстау және Түркістан облыстарының мал және өсімдік шаруашылықтарының дамуын ғылыми қамтамасыз етумен айналысады. Институттың басым бағыттары – қолданыстағы жануар­лар тұқымдары мен ауыл шаруа­шы­лығы дақылдарының сұрыптарын ұтымды пайдалану және жетілдіру. Соның негізінде халықаралық стан­дарттардың талаптарына сай келетін жоғары сапалы өнім өндірісін ұлғайту, болашағы бар технологияларды жасау және тарату.

Селекция мен асылдандыру сала­сындағы ғылыми әзір­леме­лер, қой шаруашылығы өнім­де­рін өндіру технологиясы бү­гін­де өнімнің бірлігіне кететін шығын­дарды 10-12% шамасында төмен­дете отырып, мал өнімділігін 10-15%-ға арттыруға мүм­кіндік береді.

Қылшық жүнді қой ша­руашы­лығында инсти­тут­ ға­лым­дарының селекциялық-асыл­дандыру жұ­мыс­­тарының нәтижесінде шөл, шөлейт және таулы аймақтарда өсіруге жо­ғары бейімділікпен сипатталатын төзімді және ірі төлді қой­лардың жаңа «Ордабасы» тұқымы шыға­рылды. Қой­лардың тірілей салмағы мен тез­жетілгіштігі бұрынғы тұқым­дармен салыстырғанда 10-15%-ға жоғарылады. Соңғы жылдары жа­ңа өнімділігі жоғары генотиптер шыға­рылды: 4 желісімен «Бадамдық» тұқымішілік типі және 2 желісімен «Шәуілдірлік» зауыттық типі. Бия­зы жүнді қой шаруашылығында «Қазығұрт» зауыттық типі мен оң­түс­тік­қазақстандық қойлардың тұ­қыл тұқымішілік типі шы­ға­рылды. Шығарылған жануар­лар тірілей сал­мағының жо­ғарылығымен сипатталады және аналықтардың төлшеңдігі 2,5-3,0%-ға, қозылар­дың ене­лерінен айырғанға дейінгі өміршеңдік коэф­фициенті 2,7-3,0%-ға артады. Оңтүс­тік­қазақ ме­рин­осының тұқыл тұқымішілік типті қойлары тірілей салмағы, жүн түсімі және оның ұзындығы бойынша оңтүстікқазақ мериносы тұқымы қойларының стандартынан айтарлықтай асып түседі: Яғни қошқарлары бо­йынша – 20,5; 30,2 және 25,0%, аналықтары бойынша – 4,5; 32 және 15,5%.

Әулиеата ірі қара малын мақ­­сатты селекциямен сақтау және санын арт­тыру бойынша бағдар­ламалар әзір­ленді. Бұл тұқымның тектік қо­рын сақтап қана қоймай, оңтүстік өңір­де осы тұқымды өсірудің бәсе­кеге қа­білеттілігі мен тиімділігін арт­тырады.

Түйе шаруашылығы оң­түстік-батыс аймақтың 5 облысында бел­сенді дамып келеді, оның саны рес­­пу­бликада 236 мыңнан асады, оның 11,1%-ы – асыл тұқымды. Мал басының жылдық өсімі 10,7%-ды құрайды. Сүт өнеркәсібін дамыту мақ­сатында Маңғыстау түбегінде «Түпқараған-лөк» желісі, Каспий маңы ойпатында қазақтың екі өр­кешті түйелерінің «Атырау Бура» желісі шығарылды және Сакон «Бура-41» және «Таушық-бура» зауыт­­тық желілерін шығару барысында селекциялық жетіс­тіктерге патенттер алынды.

Қазіргі уақытта етті малды өсіру, азықтандыру және бор­­да­қылаудың тиімді технологияларын әзірлеу бойынша жұмыстар жүр­гізілуде; жайылымдарды гео­бо­­таникалық зерттеу, оның веге­­та­циялық кезеңдері мен жыл мез­гілдері бойынша қорек­тілігін зерттеу, жайылымдарды пайда­ла­ну­дың сызбалары мен жоспары құрылды, сонымен қатар жемшөп пен минерал­ды қос­паларды қол­данудың тиім­ділігі анықталды.

 

Жаңа сұрыптардың тиімділігі мол

Өсімдік шаруашылығы бо­йын­ша негізгі азық-түлік дақыл­дары: арпа, бидай, майлы дақыл­дар, бұршақ дақылдары, жеміс-жи­дек, көкөніс және жидек дақыл­дарын зерттеу жұмыс­тары жүргізілуде, жа­қын және алыс шетелдерден әке­лінген шарап пен асханалық жүзім сұрыптарын бейімдеу және бейімделу қасиеттері зерттелуде.

Осылайша, селекциялық жолмен күздік жұмсақ бидайдың жаңа өнім­ділігі жоғары «Шым­қала» сұрыпы шығарылды, бұл аурулар мен зиян­кестерге және құрғақшылыққа жо­ғары төзім­ділігімен ерекшеленеді. Стан­дартты «Алмалы» сортымен са­лыс­­тырғанда өнімділігі 3,6 ц/га, желім­тігі 16,8%-ға және ақ­уызы 17,1%-ға ­жоғары екендігі дәлел­­денді.

2020 жылы оңтүстік жағ­дай­ларда өсі­руге тиімді сояның жаңа «Ақ бас­тау»  сорты шыға­рыл­д­ы.

Шөлді жемшөп өндірісінде Қазақ­станның тау бөктері ай­ма­­ғында жаң­быр­мен қам­та­масыз етілмеген және жартылай қам­тамасыз етіл­ген тәлімі жер­лері үшін жақсы пі­шен болатын түйе жоңышқаның «Сарайшық» сорты шыға­рыл­ды. Шөл дақылдардың құр­ғақ­шылыққа төзімділігін арттыру мақ­сатында изеннің жаңа «Нұр» сорты шыға­рылды.

Шағын және орта ауылшаруа­шылық құрылымдары үшін күз­дік бидайды, мақсары мен жо­ңыш­қаны, суармалы және тәлімі егіншілікте қысқа ауыс­палы егісте негізгі және себуге дейінгі өңдеусіз тікелей егудің ғылыми негізделген технологиясы жасалды. Сонымен қатар жем-шөп дақылдарының қысқы-аралық және шабындық мал азықтық дақылдарын өсірудің қосу, үнемдеу технологиясы жасалды.

Оңтүстік-Батыс мал және өсім­­дік шаруашылығы ғылыми-зерт­теу институты ғылыми қыз­меті­мен қатар, ауыл ша­руа­шы­лығы кәсіпорын­дары арасында Тассай білім тарату орталығы не­гі­зінде ауыл ша­руа­шылығы кәсіп­орындарының маман­да­рына жоғары тиімді заманауи технологиялар мен жабдық­тар­ды қолданудың теориялық және практикалық дағдыларын үйретеді. Ауыл шаруашылығы ғылы­мының озық жетістіктері, ауыл ша­руа­шы­лығы техникасы мен тех­ноло­гиясының соңғы үлгі­лері туралы ақпарат таратады.

Қазіргі уақытта Қазақстанның оңтүстік-батыс аймағында мал және өсімдік шаруашылығын одан әрі дамыту үшін Үкімет ғылыми іс-шараларға гранттар бө­леді және ғылыми әзір­леме­лер шынымен тұрақты табыс­ты жобаларға айналуы үшін ғылыми қоғамдастық жер­гілік­ті атқарушы органдар, ауыл­шаруашылық және кәсіпкерлік құрылымдармен тығыз байланыста жұмыс істейді. Институт ғалым­дары көкөністердің, жеміс­тердің, жидек­тердің дақылдары мен саңырау­құлақтардың ең таны­мал түрлері мен сорттарын ашық топырақпен бірге жабық топы­рақта өсіру жобаларын, сон­дай-ақ, балық ша­руашылығын дамытуды кеңейтуге арналған ғы­лыми әзірлемелерді жүзеге асыру үшін мамандарға ұсынады. Жинақталған ғылыми жетіс­тік­терді, инновациялық техноло­гия­ларды пайдалана отырып, өнім­нің өзіндік құнын төмен­детуге ғана емес, оның сапасын едәуір жақ­сартуға мүмкіндік бере­тін агро­өнер­­кәсіптік кешен­де ең жақсы нәти­желерге қол жеткізуге болады. Бұл өз кезе­гінде жалпы қоғамның әл-ауқа­тына әсер етеді.

 

Сәкен ҚАНЫБЕКОВ,

«Оңтүстік-Батыс мал және өсімдік шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты» ЖШС басқарма төрағасы

 

ШЫМКЕНТ

 

 

 

 

Соңғы жаңалықтар

Амманға аттанды

Спорт • Кеше

Қадір түнінің қасиеті

Руханият • Кеше

Алматы қаласында жер сілкінді

Аймақтар • 06 Мамыр, 2021

Ұқсас жаңалықтар