![ПИК-тен МИБ-ке дейінгі белес](/media/2023/04/24/kolladg-26-04-2021-pik-mib.jpg)
Алайда бекітілген реформа толық орындалмай, тағы бір жылға шегерілді. Сонымен осыған дейін келісіп-пішілген «қолайлы» өзгерістер неге кешеуілдеді?
Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңейтілген кеңесте тұрғын үй қорын басқаруға қатысты шаруаны байыпты шешуге шақырды.
– «Тағы бір мәселе – қалаларды абаттандыру. Бұл шаруамен барлық деңгейдегі әкімдер айналысуға тиіс. Өңірлердің даму деңгейі әлеуметтік-экономикалық факторлармен қатар ғимараттардың қасбетімен, олардың санитарлық нормаларға сәйкестігімен, аумақтарды көгалдандырумен, төңіректің жай-күйімен, балалар спорт алаңдарының болуымен және басқа да артықшылықтарымен анықталатыны белгілі. Бізде мұның барлығы бар ма? Менің ойымша жоқ. Қоғамда тұрғын үй қорын тиімді басқару мәселесі де ұдайы талқылануда. МИБ-қа (меншік иелері бірлестігі) қатысты реформа соңына дейін жеткен жоқ. МИБ пен ПИК (пәтер иелері кооперативі) қатар жұмыс істейді. Біз МИБ реформасын енгізу арқылы қателесіппіз. Бірақ қазір әкімдер Үкіметпен бірге бұл жағдайдан шығудың тетігін табуы керек. Өйткені мәселе шын мәнісінде өзекті», деп тұрғындарды сапалы және ашық қызметпен қамтамасыз ету мәселесі орындалмағанын ескертті.
Сонымен қатар Президент осы реформа жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің баспалдағын қалауды көздегенін еске салып, «Жалпы, тексерілген инфрақұрылымдық саясат қажет. Жуырда Парламентте айтқанымдай, бізге 2029 жылға дейінгі нақты нәтижелерге бағытталған, қаржыландыру жайы қамтылған, іске асатын мерзімі нақтыланған Ұлттық инфрақұрылымдық жоспар қажет», деді.
Тақырыпты тарқатсақ, 2019 жылы 26 желтоқсанда «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне тұрғын үйкоммуналдық шаруашылық мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заңға қол қойылып, пәтер иелері кооперативтерінің орнына жаңа ұйым құрылатыны белгілі болды. Негізі, тұрғын үй қатынастары туралы заң 1997 жылы бекітілгенде, ПИК құру идеясы ұсынылған. Тәуелсіздік жылдарында осы заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізіліп келді. Соның ізімен 30 жылға жуық уақыт өте керегесі кеңейіп, өзге елдермен терезесі теңесіп қалған мемлекет үшін тұрғын үйді басқарудың бұрынғы тәсілі ескіргенге ұқсайды. Сонымен, тұрғын үй қорын басқарудың «бір үй – бір бірлестік – бір есепшот» қағидасына негізделген түзетулер 2020 жылы қаңтарда күшіне енді.
«Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың қазақстандық орталығы» акционерлік қоғамының басқарушы директоры Марғұлан Әбдікәрімовтің айтуынша, 1997 жылы тұрғын үй қатынастары туралы заң ұсынылғанда ПИК құру туралы идея дұрыс болған. Сол заңға сәйкес әр көппәтерлі тұрғын үйде пәтер иелері кооперативі болуы керек делінген. Алайда жылдар өте сол ПИК-тер қанатын кеңге жайып, бір емес, бірнеше үйді басқаруға көшіпті. Тіпті соның ішінде 20-дан бастап 100 үйді басқаруға бекінген ПИК-тер болыпты. Мұндағы түйткілдің түйіні, ПИК-тер бірнеше тұрғын үйді басқару үшін тек бір ғана есепшот ашқандығында. Осылайша, көппәтерлі тұрғын үйлерде іске асқан жұмыстарда ашықтық қағидаты сақталмаған. Ашықтық жоқ жерде, тындырымды шаруалар да көзге көрінбейтіні белгілі. Әрі бірнеше үйдің тұрғыны жиған қаражат бір шотқа түскеннен кейін, кейбір үйдегі шаруалар келер жылға шегерілуі мүмкін ғой. Осындай қайшылықтан кейін тұрғындардың басым көпшілігі үйді күрделі жөндеуге ақша жинауға құлықсыз болған. Сондықтан жоғарыда жазғандай, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мәселелері туралы заңнамаға енгізілген түзетулерде ең басты қағида бір көппәтерлі тұрғын үйде бір бірлестік пен бір есепшоттың болуы. Тұрғындар көппәтерлі тұрғын үйді басқару үшін МИБ-ті немесе жай серіктестікті таңдауды ұйғарып, есепшот ашса, сәйкесінше, сол есепшотты тұрғындардың өзі бақылайды. Осыдан соң тұрғындар үйдің сүрілген-бүлінген жерін реттеп, тазалық сақтау мақсатында басқарушы компанияға немесе тікелей сервистік қызметтің көмегіне жүгінсе болады. Ашып айтар болсақ, көппәтерлі тұрғын үйдің төрағасы басқару функцияларын өз құзырына алуды ұйғарса, онда ол міндетті түрде сервистік компаниямен келісімшарт жасасып әрі сол сервистік ұжымның қолға алған жұмыстарын бақылап отырады. Кейін, МИБ төрағасы тұрғын үйге жұмсалған қаржының есеп-қисабын ай сайын тұрғындарға тапсыруға тиіс. Бұл талап жай серіктестіктерге де қатысты. Мұнда ескеретін жай, МИБ заңды тұлға ретінде тіркелсе, жай серіктестік заңды тұлға бола алмайды. Яғни жай серіктестік Әділет министрлігіне тіркелмейді. Сәйкесінше жай серіктестіктер келісімшарт бойынша ғана жұмыс істейді. Жай серіктестікке өтуді көздеген тұрғындар әуелі жиналыс өткізіп, жай серіктестік құру туралы шешім қабылдаған соң, сенімді адамды анықтайды. Кейін сол азамат Әділет министрлігіне емес, тұрғын үй инспекциясына барып тіркеледі. МИБ пен жай серіктестікте бір есепшот болған соң тұрғындардың күрделі жөндеуге бөлек ақша жинап, алдын ала қамдануына мүмкіндігі мол екен. Ел егемендігін алған тұстан күні бүгінге дейінгі аралықты қамтысақ, күрделі жөндеуден өткен көппәтерлі тұрғын үйлер некен-саяқ. Нақтырақ айтар болсақ, қазір 17 мыңнан астам көппәтерлі тұрғын үй күрделі жөндеуді талап етіп отыр.
Биыл 15 наурызда тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мәселелері туралы заңнамаға өзгерістер енгізіліпті. Осы заңның шеңберінде жаңа басқару нысандарына көшпеген үйлерге тұрғын үй инспекциясы уақытша басқарушы компания тағайындауы мүмкін. ПИК-ті жабудың басты мақсаты нарықтан біржола шығарып тастау емес екен. Себебі ПИК-те үйлерді басқарып көзге көрінген және жұмысын жақсы білетін білікті мамандар бар. Демек олардың сервистік қызмет көрсететін компания құруға немесе басқарушы қызметке баруға мүмкіндігі бар. Яғни олар қайта құрылып, сервистік қызмет көрсетуіне әбден болады. Осы тұста 13 сәуірге дейін МИБ пен жай серіктестікке ауысқан тұрғын үйлердің статистикасына зер салсақ, ел бойынша 46 714 тұрғын үйдің 45 436-сы жаңа ереже-талапты орындаған (97,3%). Олардың ішінде басым көпшілігі жай серіктестік. Алайда Астана мен Алматы қаласында 1000-нан астам тұрғын үй әлі басқарудың тың тетігін таңдамаған. Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мәселелері туралы заңнамаға биыл тағы да өзгеріс енгізілуіне бәлкім осы жағдай да түрткі болған шығар деп топшыладық. Бұл да болса тұрғын үйді басқару ісін біраз ширатады деп сенейік. «Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын жаңғырту мен дамытудың Қазақстандық орталығы» акционерлік қоғамының басқарушы директоры М.Әбдікәрімов те осы бағытта алға қойған жоспарлы шаруалар тоқтамағанын айтты.
«Біз МИБ пен жай серіктестікке көшу туралы барлық ақпаратты сайтқа жүктедік. Заң, қаулы, бұйрықтар түгел сонда тұр. Біз Астана қаласындағы пәтер иелері кооперативтерімен күнара кездесіп жатырмыз. Бұл жұмыстарға жергілікті әкімдіктер, тұрғын үй инспекциясы, жергілікті Әділет басқармасының мамандары араласса, енді салық басқармасының мамандарын да осыған тартуды көздеп отырмыз. Қазір облыстарға хат жолдап, елде әлі неше ПИК жұмыс істеп тұрғаны жайында ақпаратты түгендеп жатырмыз. Президент тапсырмасынан кейін осы бағытта тағы тың өзгерістер болады деп ойлаймыз. Бұл мәселе қаралып жатқан да болар, бірақ әзірге бізге жете қойған жоқ. Мұны Үкімет шешеді. Қолданыстағы заңнаманы өзгерту жөнінде шешім қабылдаған соң, біз орындауға дайынбыз. Әрине, реформаны іске асыру барысында туындаған сұрақтар болды. Дегенмен ол мәселелер биыл 15 наурызда тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығы мәселелері туралы заңнамаға енгізілген түзетулер шеңберінде реттелді деп ойлаймын», дейді ол.
Кейінгі жылдары көппәтерлі тұрғын үйлерді басқару ісін цифрландыруға да басымдық беріліп жатқан көрінеді. Әрине, тұрғындар осы өзгерісті тиімді деп санаса, онда олардың шешімді жылдам қабылдауына мүмкіндігі болады. Қазірдің өзінде тұрғын үй мәселелеріне қатысты 15-ке жуық цифрлық қосымша бар екен. Онда қашықтан жиналыс өткізу тәртібі де қарастырылыпты. Дегенмен осы мүмкіндікті тиімді пайдалану үшін де әр үйден бастамашы бір адам шығып, істі қолға алуы керек болады. Бірақ алдымен мемлекеттік қызметтер интеграцияланып, бір жерге шоғырлануы қажет. Бұл енді келер күннің еншісінде.
«Тағы бір жайға тоқталсақ, МИБ төрағасы ай сайын жалақы алып, соның есесіне тұрғын үйді басқаруға қатысты жұмыстарды үйлестіріп отыруы керек. Яғни төраға жұмысты үй кеңесінің шешімімен ұйымдастырады. Ал төрағаның қолы тимесе немесе басқа да жағдайлармен басқарудан бас тартса, жиналыс жасап, ол үйге басқарушы компанияны тартуға мүмкіндік бар. Басқарушы компания үлкен болса, бір үйді емес, оншақты үйді басқаруға мүмкіндігі бар. Яғни бір тұрғын үй алқабындағы үйлерді басқаруына болады. Қысқасы, қанша үйді басқарса да шектеу жоқ. Ескеретін жайт, олар тек басқару функцияларымен ғана айналысады. Инженерлік жұмыстарға араласпайды. Онымен сервистік ұйымдар айналысады. Демек мұндай жағдайда басқарушы компания мен сервистік ұйымдар өзара келісімшарт негізінде жұмыс істейді», дейді М.Әбдікәрімов.
Біздіңше, көппәтерлі тұрғын үйді басқаруда басқарушы компанияның көмегіне жүгінгеннен сервистік компаниямен төте байланысқан тиімдірек секілді. Себебі белгілі, ортада басқарушы компания болмаса, қызмет көрсету құны арзан түседі. Әрі тұрғын үйдің қандай да бір жұмысына жылдам тапсырыс беріп, шаруаны ертерек тындыруға болады. Қалай десек те биыл заң бойынша пәтер иелері кооперативтерінің 1 шілдеге дейін ғана жұмыс істеуге мүмкіндігі бар. Ал егер көппәтерлі тұрғын үйдің тұрғындары белгіленген мерзімге дейін ұйымдасып, бір тоқтамға келмесе, онда мұндай көппәтерлі тұрғын үйлерді уақытша басқарушы компаниялар басқармақ. Осыған қарағанда, тұрғын үй қорын басқару бойынша енгізілген өзгерістер қалай да биылдан қалмай орындалатын тәрізді. Ал Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың еліміздің әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері жөніндегі кеңейтілген кеңесте ескерткен мәселелері, соның ішінде Ұлттық инфрақұрылымдық жоспар турасында Үкімет қандай ұйғарымға келетінін кезі келгенде біле жатармыз.