Әдебиет • 28 Маусым, 2023

Мұңмен кеткен Меруерт

388 рет
көрсетілді
5 мин
оқу үшін

Өткенде «Әдеби калейдоскоп» айдарымен Бердібек Соқпақбаев­тың «Қайдасың, Гауһар?» повесі туралы жазған едік. Сонда шағын шығарманың әуезінен бұрынырақта оқыған бір әңгіменің желісі ойға орала кетті.

Мұңмен кеткен Меруерт

Мирас Мұқаштың бұл әңгіме­сі алғаш жарияланған 2007 жылдары кітапсүйер қауымның жа­па-тармағай сүйсіне оқығаны кү­ні кешегідей әлі есте. Өмірде түу шалғайға алыстаса да, кө­ңіл­де мәңгі сақталған сол бір алға­усыз балалық шақ кімнің де болсын са­­­ғынышқа толы ең аяулы ес­те­лі­гі. Қайта оралмас сол уақыт­­тар­да біреудің қуанышы, біреу­­дің қайғысы, біреудің мөлдір се­зімі, енді біреудің сағынышы қал­ды. Бәлки осы үшін де мына жұрт тұнық шақтың бір үзігін «Меруерттен» көре қалып, сағы­ныса қауышқандай болатыны. Тіп­ті алғашында-ақ оқығандар автор туралы сөз қозғай қалсаң, бұрынғы «Ащы алма», бертіндегі «Шырғалаң» мен «Ауланы» ауыз­ға алмастан, «Меруертті» ойлап, ескі бір жылдардағы ып-ыс­­тық естелігі есіне мезет түсе қал­­ған­дай, көңілі тебірене босап, бір сұм­дық күй кешеді. Дәс­­түр­лі баяндауға құрылған әңгіме сондай бір классикалық шы­ғарма атанбаса да, «Меруертті» оқы­ғанның барлығы Меруертті ұмыт­пайды. Жазушының сөзімен айт­сақ, жымиғанда бетінде сәл ғана шұңқыр пайда бола қалатын нәр­кес көзді қыздарды кезіктірсең, Меруерт емес пе екен деп елең­дейсің. Шынында, автор сол бір бейнені кездестірді ме екен?..

Әр шығарма сол уақыттың, сол қоғамның келбетін береді. Мұн­да да тоқсаныншы жылдардың тоқырауы анық һәм мақсатты түр­де суреттелмесе де бала-кейіпкер­дің ой-қиялы, бастан кешкен мұң­ды хикаясымен астасып жатыр.

Көңіліндегі ең нәзік, ең мөлдір, ең жарық бейнеге айналған Ме­руерттің кенеттен із-түзсіз жо­ға­луы бала-кейіпкердің бар ар­ман-қиялын жайпап өтті. «Әке-ше­шесінің Меруертті іздемеген жері қалмаған. Ұрлаған адам жас қызды көптен бақылап, қызығып жүрген секілді. Әлдекімдердің болжауынша, оны асырап алу мақсатында әкеткен. Ғұмыр бойы бір перзент­­ке ғана зар өте дәулетті неме бала­ны алып, шетел асып кетуі де ғажап емес деп сәуегейлік жасайды. Бейшара қайтсін, өзі аса жаман да адам емес сияқты дегендер де табылды».

Көркем шығармада уақыт пен кеңістік қатар өріліп отыратыны анық. Әңгіменің шарықтау шегіне ұласқан Меруерттің жоғалуы сол уақыттағы үлкен тарихи өзгеріс­пен қатар келді. Меруерт жоғалды – Ке­ңес өкіметі құлады. Аяулы бей­нені қылаудай жамандыққа қи­маған бала жүрек бұл өлкедегі ен­дігі сәтсіздіктің бәрін осыдан деп білді.

«Меруерт жоғалғаннан бастап-ақ біздің ата-мекеннен де береке қашқан. Бағалы кен өндіретін шахта-фабрика жабылған соң тұр­ғындар көршілес қалаларға жап­пай көше бастады. Сөйтіп айналасы төрт-бес жылдың ішінде атағы дүрілдеген үлкен кеніштің он­нан тоғызы жермен-жексен бол­ды. Қазір әлгі екі араға кезек жүгіріп, біз ойнап жүретін үйлердің ірге­тасы да жоқ. Елге үш-төрт жыл аралатып оралған сайын алдымен баяғыда Меруерт екеуміз гүл теретін қырға шығамын. Сенсеңіз, сол алқапта гүл де өспейді бүгінде. Жел азынап, құлазиды да жатады».

Өткен бір жолы Астанадан Шуға қарай көлікпен шығып, жолай Ақшатауға тоқтадық. Қу дала бұрын бұл жерде ешкім бақытты болмағандай, ешбір жан шаттанбағандай құлазып жатыр. Азынаған жел де сұрқай мекенді одан әрі сұрықсыздандыра түседі екен.

Жалпы, кез келген оқырманның жүрек-кітапханасында сақталған, әңгімеден туған мұңды да мөлдір сезімді суытып барып, қайталап оқып тұратын шығармалары болады. «Меруерт» те сондай. Шағын хикаяны әр бастаған сайын сол баламен бірге ауылға барып, тау-тасты аралап, Меруерт келетін көлікті күтіп елеңдеп, ішіміз жылып отырады. Арасында «Биік шоқылардың басына шығып, сонау көкжиекте ойнаған сағыммен бірге бұлдырап, маңып бара жататын киіктерді көру немесе көкорай шалғында мидай араласып, жайылып жатқан табын мен қой-ешкіні тамашалау да бір ғанибет екен» десеміз. Бізге де «... сусамыр мен итсигегі, сарышатыр мен сұлыбасы сыңсыған осы кө­рікті алқапта жан-жағына маңғаз қарап, маң-маң басқан біздің үйдің ала сиырын кездестіру керемет көрініс болды». Әр оқыған сайын оқиғаның соңында ешқандай трагедия болмайтындай тебірене бастайтынымыз да қызық.

Сол Ақшатауға табанымыз тигенде алыстан мұнартқан төбелерге қарап, Меруертін жоғалтқан баланы іздейсің. Сол қырда Меруерт екеуі гүл терген болар. Сол қырда құлдыраңдап жарыса жүгіріп, күлкілері сай-салаға жетіп, мәз болысқан болар. Уілдей соққан жел сол дауыстарды анау бір қырдың арғы жағынан талмаурыта естіртетіндей. Ал мынау үлкен жолмен күні-түні ерсілі-қарсылы ызғытып өтіп жатқан машиналар бұл мекенде не болғанын тіпті білмейді ғой.