Тұлға • 29 Тамыз, 2023

Мэлстің «Тобылғы сайы»

249 рет
көрсетілді
6 мин
оқу үшін

Композитор Мэлс Өзбековтің әндерін әуенінен жазбай танисың. Стиль дегеніміз де сол шығар. Жамбылдық композитор Дүйсенәлі Бықыбаев «Мэлс ағаның әндері қай кезде де адам жанының емшісі сияқты көрінеді. Мэлстің стилін кез келген музыкант бірден біледі», дейді. Расында, оның әндерін тыңдағанда өн бойыңды бір алау шарпып өткендей болады.

Мэлстің «Тобылғы сайы»

Мэлстің қай әні болсын «құлақтан кіріп бойды алатыны» даусыз. Компо­зитордың әйгілі «Келші, айым», «Келші Құланға» әндерін білмейтін адам кемде-кем. Оның «Тобылғы сай» да талай жүрек­тің төрінен орын алғанына ешкім­­нің күмәні жоқ. Туған жерге арналған туындының мәтінінен сағыныштың сазы есіп тұрады. Бұл шығарманы Жанар Айжановадан бастап, талай әнші нәшіне келтіре шырқағаны белгілі.

Шыны керек, Мэлстің «Тобылғы са­йын» орындаған әншіні саусақпен санап шығу әсте қиын сияқты. Эстрадалық ба­ғыт­­та да, дәстүрлі әншілердің орын­да­уын­­да да талай рет естідік. Әннің құді­реті шы­ғар, қай бағытта шырқалса да, өн бо­йыңда бір діріл пайда болғандай күй кешесің.

«Манаурап тау үстінен көрінсе ай,

Бір сезім тербетеді көңілді жай.

Ән кернеп,

жас жанымды мазалайды,

Тартады мені өзіне Тобылғы сай.

 

А-ай, жұлдызымсың нұрын шашқан,

Әнімсің айналайын Тобылғы сай»,

деп басталатын әннің табиғатынан қазақ­тың сартап даласы мен жусанды қырына, тобылғы өскен жазығына деген сағыныш лебі самал боп есіп тұрады.

Жамбылдық ақын Төлеу Үшқоңы­ровтың сөзіне жазылған Мэлстің ғажап әні талай жыл бойы «халық әніне» те­лініп келді. Тіпті белгілі әнші Жанар Айжанованың өзі уақытында аталған шығарманы халық әні деп хабарлап жібергені мәлім. Композитор дер кезінде туындысын қорғамағанда әнінен айырылып қалар ма еді, кім білсін?

«Аталған әнді маған 1987 жылы жар­кенттік ақын, композитор, әнші Жан­дарбек Бегімбетов берді. Ол маған шығарманы халық әні ретінде ұсынған. Халық әні деп қабылдаған соң, солай орын­дап жүрдім. 1989 жылы Алматыдағы концерттің біріне ат басын бұрған Мэлс Өзбеков аға мені арнайы іздеп келіп, мәселенің мәнісін түсіндірді.

Ол кісі: «Ел арасында кең тараған «То­­былғы сай» менің әнім еді. Сөзін Тө­леу Үшқоңыров деген ақын жазған бола­тын», деп туындының авторы өзі еке­нін жеткізді. Аяулы ағаны бұ­рын­нан біле­тінмін. Алайда «Тобылғы са­й­дың» авторы деп ойламаппын», дейді әнші.

Әнді тыңдап отырған уақытта Қара­таудың шатқалындағы «Тобылғы сай» бір­ден ойға оралады. Бір сөзбен айтқан­да, «Тобылғы сай» Төлеу Үш­қоңыров­қа да, Мэлс Өзбековке де бөтен жер емес. Композитордың туған ауылы Көкдөнен жақта да «Тобылғы сай» деген жер бар.

Ғажап әннің мәтіні мен әуені сол «Тобылғы сайдың» бүкіл пейзажын көз алдыңа елестете береді. Шығарманың ырғағынан қасиетті жердің баяу самалын да, дүлей желін де, сұлулығын да сезінесің. Бұл бәлкім тарихи жердің екі авторға да ортақ бо­луының арқасында үйлесім тапқа­нымен байланысты шығар, кім білсін?

«Сылдырап тау астынан ағады өзен,

Кеудемді кернеп менің барады өлең.

Ең алғаш бақыт таптым бір өзіңнен,

Құлағым сен дегенде қағады елең.

        

Сайыңнан жұпар гүлін тергем

талай,

Айғанмен қол ұстасып алтын арай,

Өзіңмен махаббатым

шоқ боп жанған,

Айналдым, қуанышым –

Тобылғы сай»,

деп келетін шығармадан «Тобылғы сай­дың» бүкіл табиғатын сезіне түсесің. Ға­жап мекеннің кереметі көз алдыңа келеді.

Тамаша әннің мәтініне мұқият зер салған адам Төлеу Үшқоңыровтың бұл өлеңді жары Айғанайымға арнағанын бірден аңғарады. «Сайыңнан жұпар гүлін тергем талай, Айғанмен қол ұстасып алтын арай, Өзіңмен махаббатым шоқ боп жанған, Айналдым, қуанышым – Тобылғы сай» деген тармақтар ақын жүрегінің дүрсілін сездіріп тұрғандай.

«Тобылғы сай» – Мэлстің шоқтығы биік әндерінің бірі. Шығарманың иірім­дерінен туған жерге деген сағы­ныш­тың үнін айқын сезінесің. Адам бойын­да­ғы сағыныш атаулының барлық өлше­мін жанды баурап алатын ноталар айқын­дап та тұр. Әйткенмен, компози­тор соңғы шумақтағы ғашықтық сыры ақта­рылатын тұста әннің иірімін жұмсартып, шығар­маның болмысын лирикалық атмос­фераға қарай тарта жөнеледі.

Қалай десек те, Мэлстің әндері сыр­шыл­дығымен адам жанын баурай түседі. Әсіресе «Тобылғы сай» әнінің табиғаты адам жанына жылу сыйлайды, кісі бо­йындағы сезім пернесін дөп басқан ком­пози­тор әдемі иірімдерімен өз әлеміне жетелей түседі.

Расында да, бұл әнді қазақтың маң­дай­алды әншілерінің біразы орындады. Олардың қатарында ерекше даусымен дараланған Наркенже Серікбаеваның орындау шеберлігі бөлек, даусында өн-бойыңды шымырлатып жіберетін бір құдіреттің бары анық...

Өкініштісі, Мэлстің «Тобылғы сайы» әлеу­­меттік желілерде әлі күнге дейін «ха­лық әні» аталып жүр. Мәселен, youtube-тегі «Dombyra» арнасы салған, Нар­кен­же Серікбаева шырқаған видеода да уақы­­тында кеткен қате сол күйінде қа­лған. Осындай олқылық дер кезінде түзе­тіл­се дейсің.

 

Жамбыл облысы,

Тұрар Рысқұлов ауданы