Құқық • 04 Желтоқсан, 2023

Тұтынушылардың құқығын қорғау

115 рет
көрсетілді
7 мин
оқу үшін

Қаржы нарығындағы жағдай ешқашан біркелкі өрбімейді. Азаматтардың әлеуметтік санаты, олардың төлем қабілет деңгейі және қаржылық сауаты – әр алуан деңгейде. Мемлекет әртүрлі бастамаларды өз деңгейінде атқаруға тырысқанымен, азаматтарды ортақ тәртіпке бағындыру қай қоғамда да қиын. Әсіресе өмірлік қиын жағдайларға тап болған азаматтардың кредиттері бойынша берешекті реттеуді қамтитын қаржылық қызметтерге жүгінетін тұтынушылардың құқығын қорғау жүйесін дамыту өте маңызды.

Тұтынушылардың құқығын қорғау

Коллажды жасаған – Алмас МАНАП, «EQ»

Сондай-ақ алаяқтардың әлеуметтік инженерия тәсілдері мен әдістерін қол­дануы нәтижесінде ақшалай қара­жаттың ұрлану тәуекелдерін барынша азайтуға бағытталған шараларды кезең-кезеңімен қабылдап, іске асыру өзекті болмақ.

Биылғы 10 айда Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігіне азаматтардан 49,8 мың өтінім келіп түскен. Азаматтар мен ұйымдар өтінімдерінің негізгі үлесі банк секторына тиесілі, бұл 55% немесе 27,1 мың өтінішті құрай­ды. Микроқаржы ұйымдарының қыз­меті мәселелері бо­йынша – 27% немесе 13,6 мың өтініш, сақтандыру нары­ғы субъектілеріне – 2% немесе 1,2 мың өтініш, қаржы нарығының өзге де субъектілеріне 16% немесе 7,9 мың өтініш келген.

Қаржылық қызметтерді тұтынушы­лар­дың құқықтарын қорғау департа­менті­нің директоры Александр Терентьев­тің айтуынша, жыл басынан бері қар­жы ұйымдарына қатысты жалпы со­масы 162,6 млн теңгеге 153 шара мен 130 әкімшілік жаза қолданылыпты. Халық­тың кредиттері бойынша мерзімі өткен берешекті реттеудің бірыңғай тәртібі туралы заңнамалық норманың шең­берінде банктер 523,4 мың қарыз алушы­ның қарызын, 590,3 мың қарыз алушы­ның микрокредитін қайта құрылымдады.

Кредиттерін өтеуде қиындыққа тап болған қарыз алушылардың проб­лемаларын шешу үшін депутаттар «Қазақстан Республикасының кейбір заңнамалық актілеріне кредит беру кезінде тәуекелдерді барынша азайту және қарыз алушылардың құқықтарын қорғау мәселелері бойынша өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» заң жобасына түзетулерге бастама жасаған еді. Заңның негізгі бағыттары:

  • Кешіктіру мерзімінің ең аз мерзі­мін 24 ай мөлшерінде енгізу, осы мерзімнің ішінде банктер мен МҚҰ жеке тұлғалардың проблемалық берешегін реттеу жөніндегі рәсімді жүргізуге міндетті және осы мерзім өткеннен кейін ғана мұндай кредиттерді коллекторлық агенттіктерге беруге құқылы болады;
  • Есептелген айыпақыны, өсімпұлдар мен айыппұлдарды есептен шығару жолымен реттеу шеңберінде қарыз алушының борыш жүктемесін азайтуды қамтамасыз ету;
  • Өздері сатып алған азаматтардың кредиттері бойынша коллекторлардың мерзімі өткен берешекті реттеу рәсімін өткізу міндетін енгізу.

Тұтынушылар мен қаржы ұйымдары­ның арасында туындаған дауларды шешу тетігін жетілдіру үшін агенттік азамат­тардың барлық кредиті бойын­ша дауларды қарау туралы норманы ен­гізу арқылы банк омбудсманы инс­ти­­тутының өкілеттіктерін кеңейтуді ұсынады.

«Қазіргі кезде банк омбудсманы ипо­те­­калық қарыздар мен коллекторлық агент­­тіктерге берілген қарыздар бойын­ша өтініштерді ғана қарайды. Норма енгі­зіл­­геннен кейін ол қарайтын мәсе­лелер аясына кредиторлардың банк омбудс­манының шешімдерін орындау мін­деті белгілене отырып, тұтынушылық банк­тік қарыздар мен микрокредиттер енгі­зі­леді», деді қаржы реттеушісінің өкілі.

Әлеуметтік инженерияның түрлі тәсіл­дері мен әдістерін қолдану нәти­жесін­де алаяқтардың ақша қара­ж­а­тын ұрлауы – азаматтардың агенттікке жүгінуінің тағы бір себебі. 2022-2023 жылдары банктерде 14,6 млрд теңге сома­ға алаяқтық тәсілмен ресімделген 7 759 кредит берілген. Бұл ретте мұн­дай кредиттердің 82%-ын азамат­тар алаяқтардың ықпалымен банктердің мобильді қосымшалары арқылы ресім­деген. 2022 жылдан бастап банктер 111,9 млн теңге сомаға алаяқтық кредиттерді есептен шығарды. Клиенттердің карточ­калық және депозиттік шоттарынан 6,1 млрд теңге заңсыз алынған, банктер азаматтарға 343 млн теңге сомада өтемақы төледі.

Қаржы ұйымдары клиенттерінің құқықтарын қорғау үшін агенттік аза­маттардың кредит алудан ерікті түрде бас тартуын енгізуді, келтірілген зиян­ды өтеу бойынша қаржы ұйымының жауапкершілігін заңнамалық деңгейде енгізуді немесе ақпараттық қауіпсіздік рәсімдерін бұза отырып жүргізілген алаяқтық операциялар бойынша клиент­ке қойылатын талаптарды тоқтатуды көз­дейтін түзетулер әзірледі.

Қаржылық қызметтерді тұтынушы­лардың өтініштері негізінде агенттік халықтың қаржылық сауатын арттыру үшін ақпараттық, түсіндіру және білім беру жұмысының векторын қалып­тастырады. Халыққа қаржылық қызмет­тер мен өнімдер және оларды дұрыс пайдалану туралы ақпарат беру мақсатында 2020 жылдан бастап Fingramota.kz интер­нет-порталы жұмыс істейді. Интер­нет-портал іске қосылған сәттен бастап порталға бірегей кірушілер саны 1,04 млн адамға жеткен. Агенттік Fingramota Onli­ne мобильді қосымшасын және агент­тік­тің сall-орталығын іске қосты. Бұл ар­қылы 52 мың азаматқа кеңес берілді.

«Халықтың қаржылық сауатын арт­тыру­дың маңызды құралының бірі – білім беру іс-шаралары. Мұндай іс-шараларды агенттік аудиторияның географиялық, әлеуметтік-демографиялық және жас ерекшеліктерін ескере отырып, барлық нысаналы топтар үшін қаржы ұйымдары мен мемлекеттік органдармен бірлесіп өткізеді», дейді А.Терентьев.

2023 жылы 20 мыңнан аса тыңдау­шы­ларды қамти отырып, 337 білім беру іс-шаралары өткізілген. Бұл тыңдау­шы­лар­дың 3,4 мыңы – жалпы білім беру мектептері мен лицейлердің оқу­шы­­лары, 7 мыңы – колледждер мен жоғары оқу орындарының студенттері мен оқы­тушылары. Шалғай елді мекен­дер­дегі тұтынушыларды қамту үшін 2,2 мың азаматқа 60 көшпелі тренинг ұйым­дас­тырылған. Нәтижесінде, ел тұрғын­дарының қаржылық сауаты 2023 жылы 40,5%-ды құрады. Бұл 2022 жылы – 40,3%, 2021 жылы – 39,52%, 2020 жылы 39,07% болған еді. Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының (ЭЫДҰ) зерттеу жұмыстарының екінші фазасының деректеріне сәйкес 2021 жылы ТМД бо­йынша қаржылық сауаттылықтың орташа көрсеткіші 55,8%-ға тең. Қазақстан алдыңғы үш көшбасшының қатарына енді – 59,6%. Ең жоғары көрсеткішке Беларусь (61,4%) қол жеткізді. Соңғы орында – Әзербайжан (45,9%). Тұтастай алғанда, 8 елдің төртеуінде ортадан төмен көрсеткіштер тіркелген.

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау саласындағы тағы бір маңызды бағыт – қаржылық инклюзия. 2023 жылы агенттіктің бастамасы бойынша Сауда және интеграция министрлігінің Техни­калық реттеу және метрология ко­митеті «Мүмкіндігі шектеулі адамдарға қыз­меттер ұсыну бойынша қаржы ұйым­дарына қойылатын талаптар» Ұлттық стан­дартты бекітті. Аталған құжат мүге­дектігі бар адамдардың жеке санат­тары үшін қаржы ұйымдарының бөлім­шелері мен филиалдарының нақты қол­жетімділігіне, ақпараттық ресурстарды – сайттар мен мобильді қосымшаларды бейімдеуге қойылатын талаптарды айқындайды. Сондай-ақ қаржы ұйымдары қызмет­керлерінің мүгедектігі бар адамдар мен халықтың жүріп-тұруы шектеулі топтарымен өзара іс-әрекетінің тетігін айқындайды.