Коллажды жасаған – Қонысбай ШЕЖІМБАЙ, «EQ»
Бірақ Дойль бәрінен шаршады. Шындығында ол медицина саласында білім алған дәрігер болатын. Қаламгер қым-қуыт оқиғалар тізбегін баяндайтын детектив әңгімелерімен емес, тарихи романдарымен әдебиет әлемінде өз есімін қалдырғысы келген еді. Сондықтан ол «The Final Problem» (Соңғы мәселе) әңгімесінде ұлы детективті өлтіреді. Шығармада кейіпкер Холмс өз қарсыласы профессор Мориартимен Швейцариядағы әйгілі Рейхенбах сарқырамасының үстінде арпалысады. Ақырында екеуі де құзға құлап, бірге жоғалды.
Кейіпкерінен «құтылған» Конан Дойль анасына жазған хатында «ескі кейіпкерінен шаршағанын» айтып, енді басқа бағытқа бет бұрғысы келетінін жазады. Алайда анасы оған «райыңнан қайт, бұл дұрыс таңдау емес» деген өтінішпен хат қайтарады. Әбден қалжыраған жазушы өз таңдауын өзгертпеді. Анасын да тыңдамады.
Сөйтіп қоғамда бұрын-соңды болмаған дүрбелең орын алды. Дүниенің әр түкпіріндегі оқырмандар Холмстың өлімін кәдімгі шынайы адам өлімі ретінде қабылдады. Аз ғана уақытта аты аспандап тұрған «The Strand Magazine» журналы 20 000-нан астам жазылушысынан айырылды. Көп өтпей Дойльге жан-жақтан ашулы хаттар легі жауып жатты. Бір оқырман әйел тіпті хатын «Сіз хайуансыз!» деген сөзбен бастайды. Бұнымен қоймай Лондон көшелерінде оқырмандар жиналып қара түсті шүберек байлап, қаралы күй кешеді. Газеттер Холмс үшін бейіт тастарының суреттерін жариялады, ал сыншылар Дойльдің шешімін «әдеби қылмыс» деп бағалайды.
Осылайша, тарихта тұңғыш рет ойдан шығарылған кейіпкердің «өлімі» жалпы халықтық наразылық туғызды. Холмс енді жай романның кейіпкері емес, мәдени құбылысқа айналып шыға келді. Бірақ Дойльдің жүрегі тас екен, ол өзі «өлтірген» кейіпкерін қайта тірілтуден үзілді-кесілді бас тартты. Сөйтіп, тоғыз жыл бойы Шерлок Холмс «өлі» күйінде қала берді.
Арада аттай желіп талай жылдар өтсе де, оқырмандардың Шерлок Холмсқа деген махаббаты басылар емес, керісінше күшейе түсті. Қаржылық қиындықтар мен баспагердің өтініші Дойльді ақыры райынан қайтарды. 1901 жылы ол «Баскервильдің иті» атты жаңа шығармасын жариялады. Бұл туындыдағы оқиға Холмстың өлімінен бұрын болған деп көрсетілді. Кітап баспадан шыққан беті қоғамда үлкен дүмпу тудырды, бірақ Холмсты «жоқтаған» оқырмандарға бұл да жеткіліксіз еді. Олар өз детективтерін тірі көргісі келді.
Ақыры, 1903 жылы Дойль оқырмандарының ығына жығылуға мәжбүр болды. Ол «The Adventure of the Empty House» (Елес үйдегі оқиға) атты әңгімесінде Холмстың Рейхенбах сарқырамасында өлімін қолдан ұйымдастырғанын, ал өзі жылдар бойы жасырын өмір сүріп жүргенін мәлімдеді. Осылайша, әлдеқашан «өлген» Холмс араға сан жыл салып, оқырмандарының назарына салтанатты күйде оралды. Холмс қайтадан әлемнің сүйікті детективіне айналды, ал оның авторының өмірі бір сыдырғы жағдайда өте берді.
Өзі ойдан құрастырған кейіпкері Холмсты өлтіру арқылы Конан Дойль маңызды бір шындықты түсінгендей болды. Кейде кейіпкерлер өз авторына емес, оқырманға тиесілі болады екен. Мұны Холмстың өліміне қарсы қоғамды шулатқан қозғалыс дәлелдей алды. Оқырманның көңілінен шыққан Холмс шындығында қағаз бен сияның қосындысымен шыққан бейне емес, оқырмандардың жүрегіндегі мәңгілік қаһарман еді.
Осылайша, өз жаратушысының еркіне қарсы Шерлок Холмс өмір сүре берді. Бұл – әдебиет тарихындағы ең әйгілі «қайта тірілу» оқиғасы шығар. Біз бұл оқиғадан не түйеміз? Осы бір оқиға осыдан 132 жыл бұрынғы ағылшын қоғамының, кітапты жүрекпен сүйген оқырмандардың қандай жоғары деңгейде болғанын көрсетеді. Ал біз қазірдің өзінде осындай деңгейге жете алдық па деген сұрақ мазалайды. Шынын айтсақ, өмірде болмаған кейіпкерді «жоқтаған» Лондон жұртшылығының бұл іс-әрекетіне сүйінбей тұра алмаспыз. Ал біз ше? Тірі тұлғалар мен қолда бар байлықтың, ұлттық қасиеттің қадіріне жете алмай жүрген жоқпыз ба?
