Сурет: gov.kz
Елдегі бірлік пен келісімнің бірегей үлгісі конституциялық қағидаттарға негізделген. Әрі билік пен қоғам арасындағы қарым-қатынастың қалыптасқан өзіндік дәстүрі бар. Қасым-Жомарт Тоқаев осы құндылықтарды сақтап қана қоймай, нығайта түсуді көздеп отыр. Осыған орай ол жақында Сыр өңірінде өткен Ұлттық құрылтайда жаңа институт құру бастамасын көтерді.
«Реформалардың жаңа кезеңінде қоғам дамуының барлық мәселесіне қатысты тұрақты жалпыұлттық диалог жүргізу үшін ауқымды платформа немесе биік мінбер қажет. Халқымыздың ынтымақ-бірлігін нығайтуға ықпал ететін негізгі қоғамдық-саяси бірлестіктер мен құрылымдар осы платформаға келіп тоғысуға тиіс. Бұл ретте Қазақстан халқы Ассамблеясы мен Ұлттық құрылтайдың тарихи мән-маңызы зор әрі айрықша жауапты миссиялары табысты аяқталды деп санауға болады. Енді жаңа институт ретінде Қазақстанның Халық кеңесін құруды ұсынамын. Ассамблея мен Ұлттық құрылтайдың қазақ мемлекеттілігін және Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігін дәйекті түрде нығайту сияқты міндеттерін осы жаңа органға жүктей отырып, стратегиялық сабақтастықты сақтап қалу өте маңызды деп санаймын», деді Мемлекет басшысы.
Демек, Халық кеңесі классикалық өкілді органнан да, кәдімгі қоғамдық кеңестен де өзгеше болады. Оның басты ерекшелігі – жалпыұлттық деңгейдегі саяси-сараптамалық платформа ретінде жұмыс істейтіндігінде. Яғни бұл институт бір жағынан халықтың үнін еститін, екінші жағынан стратегиялық шешімдерге ықпал ете алатын аралық буын рөлін атқарады.
Президент өз сөзінде Халық кеңесі басқа елдердегі консультативті құрылымдардың оң тәжірибелерін ескере отырып құрылатын жаңа мемлекеттік орган болатынын, оның құрамына барлық этностың, түрлі санаттағы азаматтардың және өңірлердің өкілдері кіретінін ашып айтты.
Бір жағынан олар қоғамдағы негізгі сұраныстарды, құндылықтар мен басымдықтарды жүйелі түрде анықтап, оларды мемлекеттік саясаттың күн тәртібіне шығаруға ықпалдасады. Осылайша, бұл орган жекелеген топтардың емес, жалпыұлттық мүдденің сүзгісінен өткен позицияны қалыптастыруға бейімделеді.
Бұл ретте саясаттанушы Аман Мәмбеталиев Халық кеңесінің миссиясы Парламенттің рөлін алмастыру емес екенін түсіндіріп өтті. Оның сөзінше, жаңа орган қоғамдық диалогтің тұрақты форматын институционалдық тұрғыда бекітуге бағытталған қадам және оған неғұрлым практикалық сипат берудің жолы.
– Мұндағы логика мынада: реформаларды дайындау барысында 500-ден астам ұсыныс және конституциялық құрылымға қатысты одан да көп бастама түсті, соның ішінде өңірлер мен этномәдени бірлестіктердің өкілдігі мәселелері де бар. Бұл салмақты талдау механизмі қажет екенін көрсетті. Сондықтан Кеңесті 126 адамнан жасақтап, оған этномәдени орталықтардың – 42, ірі қоғамдық бірлестіктердің – 42 және мәслихаттар мен өңірлердегі қоғамдық кеңестердің 42 өкілін қосу ұсынылды. Жаңа институттың басты ерекшелігі – оған заң шығару бастамасы құқығының берілуі. Бұл қоғамдық құрылымдардың саяси үдеріске қатысу логикасын түбегейлі өзгертеді. Кеңес аясында әзірленген ұсыныстар енді тек консультативтік форматта ғана емес, заңнама деңгейінде де қаралу мүмкіндігіне ие болады. Халық кеңесінің мәртебесі мен оны құру тәртібі Конституцияның арнайы бөлімімен және конституциялық заңмен реттеледі. Бұл өкілеттіліктің шегін, құрылымын айқындай түседі. Қорыта айтсақ, Халық кеңесі түрлі топтардың пікірін біріктіріп, қоғамдық және өңірлік сұраныстардың нақты шешімдерде көрініс табуына мүмкіндік беретін қосымша арна қалыптастырады, ал заң шығару құқығы Парламентте қалады, – деді саясаттанушы.
Негізі бұл институттың ықпалы оның билікті бақылауында емес, билікті жауапкершілікке ынталандыруда ашыла түседі. Мұнда қоғамдық пікір белгілі бір ортада не әлеуметтік желідегі эмоциялық реакция деңгейінде қалып қоймай, нақты жауапты мінберлерде көтеріледі. Бұл әсіресе өңірлерде азаматтық белсенділікті арттырып, халықтың саяси мәдениетін жаңа деңгейге көтеруге де септеседі. Алайда маңызды тұсы, ол жедел саяси реакциядан гөрі терең сараптама мен болашақты болжауға негізделген шешімдерді ұсынатын органға айналуы керек. Бұл ойды Президент жанындағы Қазақстан стратегиялық зерттеулер институтының Шымкент қаласындағы өкілі, Өңірлермен жұмыс жөніндегі бөлімнің бас сарапшысы Данара Саранова да қуаттайды.
– Халық кеңесі шешім қабылдау жүйесіне кіріктірілген тұрақты қоғамдық-мемлекеттік орган ретінде көзделіп отыр. Сонымен қатар Президент сөзі барысында маңызды бір шеңбер айқын белгіленді: жаңа институттардың тиімділігі басқару үдерістерінің сапасына тікелей байланысты. Заманауи технологиялар мен ұйымдастырушылық жаңашылдықтар реттелген рәсімдер, өкілеттіктер мен жауапкершіліктің нақты бөлінісі болмаған жағдайда нәтиже бермейтіні атап өтілді. Осы тұрғыдан алғанда, Халық кеңесі де, кез келген жаңа орган сияқты, формалды мәртебесіне емес, мемлекеттік басқару жүйесінің нақты жұмысына қаншалықты кіріктірілгеніне қарай бағаланатын болады. Жаңа орган кері байланыстың орнықты арналарының қалыптасуына бағытталған ауқымды міндетті көздейді. Кеңестің жұмысының тұрақты форматы мен мәртебесі қоғамдық ұстанымдарды, соның ішінде ішкі саясат пен өңірлік даму мәселелері бойынша пікірлерді қандай да бір жағдай бола қалған кезде емес, жүйелі түрде ескеруге жол ашады, – деді сарапшы.
Айта кетерлігі, жаңа органның барлық мүшесін Мемлекет басшысы өзі тағайындайды. Төрағасын оның мүшелері сайлайды. Ал оның қоғамдық негізде жұмыс істеп, ротация арқылы тағайындалатын екі орынбасары, сондай-ақ хатшылық меңгерушісі болады. Жылына кемінде бір рет шақырылатын сессия Халық кеңесінің жоғары органы рөлін атқарады.
«Қазақстан халқы Ассамблеясының этносаралық және конфессияаралық келісім мәселелеріне қатысты негізгі қызметі Кеңеске беріледі. Ішкі саясатты жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу жаңа органның негізгі міндетінің біріне айналады. Бұл мекеме мемлекеттік идеологияға қатысты мәселелерді, сондай-ақ Конституцияның және еліміздегі өзге де аса маңызды құжаттардың ережелерін түсіндіріп, насихаттау жұмысымен айналысады. Әлемдік және дәстүрлі діндер көшбасшыларының съезін, мемлекеттік маңызы бар басқа да гуманитарлық форумдарды өткізу де Кеңестің құзыретіне кіреді», деді Президент.
Түйіндесек, Халық кеңесінің тиімділігі үш негізгі фактордан көрінетін болады. Біріншіден, оның құрамының шынайы өкілдік сипаты, онда тек өзара жақтаушылар емес, әртүрлі көзқарастағы тұлғалар болуы міндетті. Екіншіден, ұсынымдарының нақты саяси салмағы болуы, егер Кеңес ұсыныстары ескерусіз қалса, институт жай формалдылыққа айналады. Үшіншіден, оның жұмысының ашықтығы мен қоғамға есептілігі. Өйткені Халық кеңесі тек рәміздік немесе имидждік орган ретінде қалып қойса, қоғамның сеніміне де селкеу түседі. Ал керісінше, дербес ойлай алатын, кәсіби әрі батыл пікір білдіретін платформаға айналса, бұл институт еліміздегі «еститін мемлекет» тұжырымдамасының нақты іске асқан үлгісі болары анық. Яғни жаңа орган елдегі саяси жүйені қоғамдық қолдаумен күшейтетін құрал болуға тиіс.
