Ұлттық құрылтайдың күні кеше Қызылордада өткен бесінші отырысы – еліміздің саяси тарихында ерекше маңызға ие оқиға. Бұл жиын қоғам мен билік арасындағы қатынасты жаңа деңгейге көтеруді мақсат еткен кезекті басқосу ғана емес, мемлекеттің басқару жүйесін түбегейлі жаңартуға бағытталған стратегиялық шешімдер жарияланған, мазмұнды әрі салмақты құрылтай болды. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың Сыр өңірінде сөйлеген сөзін еліміздің алдағы ондаған жылдарға арналған саяси бағдарын айқындап беретін бағдарламалық баяндама ретінде қабылдадым.
Президент өз сөзінде қазіргі кезеңді айқын сипаттай отырып, ел дамуының белгілі бір тарихи белесіне жеткенін атап өтті. Бұл – қалыптасқан жүйені сақтай отырып ілгерілеу емес, жаңа сапалық деңгейге өту қажеттігі туындаған сәт. Қоғам өзгерді, азаматтардың саяси санасы өсті, талап күшейді. Мұндай жағдайда бұрын тиімді болған институттар мен басқару тетіктері уақыт талабына толық жауап бере алмауы мүмкін. Президент осы шындықты ашық айтып, саяси жүйені батыл түрде жаңартуға дайын екенін көрсетті.
Мемлекет басшысының баяндамасында көтерілген ең маңызды мәселелердің бірі – Парламент құрылымын өзгерту туралы ұсыныс. Президент қазіргі екі палаталы Парламент моделі өзінің белгілі бір тарихи кезеңдегі миссиясын орындағанын атап өтіп, ендігі жерде басқару жүйесінің тиімділігін арттыру мақсатында бір палаталы Парламентке көшу қажеттігін негіздеді. Бұл ұсыныс мемлекеттік басқаруды оңтайландыруға, заң шығару үдерісін жеделдетуге және ең бастысы – депутаттардың халық алдындағы жеке жауапкершілігін күшейтуге бағытталған.
Президент пайымынша, бір палаталы Парламент жағдайында әрбір депутаттың қабылданған заң үшін жауапкершілігі нақты әрі айқын болады. Заң шығару үдерісіндегі артық буындар қысқарып, шешім қабылдау уақыты азаяды. Бұл – қазіргі геосаяси және экономикалық жағдайда ерекше маңызға ие фактор. Мемлекет басқаруда жылдамдық пен дәлдік қажет, ал бір палаталы жүйе осы талаптарға көбірек сай келеді.
Осы реформамен тығыз байланысты тағы бір маңызды бастама – жаңа Парламентке Құрылтай атауын беру туралы ұсыныс. Бұл – Президент сөзінің ең терең әрі идеологиялық тұрғыдан салмақты тұстарының бірі. Құрылтай – қазақ тарихында елдің ең маңызды мәселелері шешілген, халықтың еркі мен тағдыры талқыланған жоғарғы саяси институт болған. Мемлекет басшысы осы атауды қайта жаңғырту арқылы қазіргі заң шығарушы билікті ұлттық тарихи санаға жақындатуды, халық пен билік арасындағы рухани байланысты күшейтуді көздеп отыр.
Президент қазіргі Ұлттық құрылтай мен Қазақстан халқы Ассамблеясының миссиясы аяқталғанын айтты. Бұл мәлімдеме – саяси батылдықтың, жағдайға шынайы баға берудің көрінісі. Аталған институттар тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында және өтпелі кезеңде елдегі тұрақтылықты сақтауда, қоғамдық келісімді нығайтуда, этносаралық татулықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарды. Бұл – тарихи шындық.
Алайда Қазақстан халқы Ассамблеясының тарих қойнауына аттануы этностар мүддесі ескерусіз қалады деген сөз емес. Этносаралық келісімді сақтау – біздің қоғамның басты басымдықтарының бірі болды және әр кезде болады да.
Мемлекет басшысы атап өткендей, қазіргі Қазақстан – мүлде басқа деңгейдегі мемлекет. Қоғам бұрынғыдай пікір білдірумен ғана шектелмейді, ол нақты шешімдерге қатысуды талап етеді. Сондықтан кеңесші сипаттағы, рәміздік функциясы басым құрылымдардан нақты ықпалы бар, пәрменді институттарға көшу – уақыт талабы. Бұл қадам – бұрынғыны жоққа шығару емес, керісінше, тарихи миссиясы орындалған құрылымдарды жаңа сападағы институттармен алмастыру.
Президент осы логиканың жалғасы ретінде Халық кеңесін құру туралы бастама көтерді. Аталған құрылымның стратегиялық сабақтастығы Халық кеңесінде сақталуға тиіс екенін нақты айтты. Енді ҚХА функционалы Халық кеңесіне өтеді. Оның 42 мүшесін этномәдени бірлестіктер ұсынады. Іс жүзінде бұл бейбітшілік пен келісім мәселелеріне неғұрлым көбірек көңіл бөлуді білдіреді. Бұл жаңа орган қоғам мен билік арасындағы байланысты күшейтудің, халықтың үнін нақты саяси шешімдерге жеткізудің тиімді тетігі ретінде ұсынылды. Халық кеңесі әртүрлі әлеуметтік топтардың, өңірлердің, кәсіби және азаматтық қауымдастықтардың өкілдерін қамтитын, қоғамның шынайы құрылымын көрсететін алаң болуға тиіс.
Президенттің пайымынша, Халық кеңесі кеңес берумен ғана шектелмей, мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне ықпал ете алатын құрылымға айналуға тиіс. Бұл – азаматтық қоғамды формальды деңгейден нақты саяси серіктес деңгейіне көтеру деген сөз. Мұндай органның құрылуы биліктің ашықтығын арттырып қана қоймай, қоғам алдындағы жауапкершілігін де күшейтеді.
Президент ұсынған реформалардың барлығы еліміздің саяси жүйесін тұлғаларға тәуелді емес, институттарға негізделген басқару моделіне көшіру қағидатына сүйенеді. Яғни мемлекеттің беріктігі жеке адамдарға емес, мықты институттарға арқа сүйеуге тиіс.
Президенттің пайымынша, саяси реформалар қоғамның рухани жаңғыруымен қатар жүруге тиіс. Егер қоғамның ішкі мәдениеті мен жауапкершілігі әлсіресе, заңдар мен институттар қаншалықты мінсіз болса да, реформалар нәтижесі толық болмайды. Сондықтан мемлекетті жаңғырту – басқару жүйесін ғана емес, қоғамдық сананы да жаңарту деген сөз.
Жалпы, Қызылордада өткен Ұлттық құрылтай еліміздің жаңа саяси дәуірге аяқ басқанын айқын көрсетті. Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың бұл жиындағы сөзі – жекелеген реформалар жиынтығы емес, тұтас мемлекеттік басқару философиясының жаңаруы. Қызылорда құрылтайы ел тарихында ескі саяси модельдермен саналы түрде қоштасып, жаңа жауапкершілік кезеңіне өткен сәт ретінде қалары сөзсіз.
Серік ЕГІЗБАЕВ,
Мәжіліс депутаты,
«Ауыл» партиясының төрағасы
