Кейінгі он бес жылда еліміздегі ішкі көші-қон бағыты түбегейлі өзгеріп, ауылдан қалаға ағылған халықтың үлесі айтарлықтай артты. Соның әсерінен шағын елді мекендердің саны қысқарып, керісінше, іріленген ауылдар көбейе түсті. Сарапшылар мұны урбанизация үдерісінің заңды көрінісі деп бағалайды. Ішкі көші-қондағы осындай өзгеріске алыс ауылдардың дайындығы қалай? Біз осы мәселенің астарына үңіліп көрдік.
Статистика не дейді?
Ұлттық статистика бюросы ұсынған кейінгі деректерді басшылыққа алсақ, елімізде ауыл халқының саны 7,5 млн адам шамасында. Ауыл тұрғындарының жартысынан көбі елдің оңтүстігінде тұрады. Түркістан облысында шамамен – 1,6 млн, Алматы облысында – 1,3 млн, Жамбыл облысында – 687 мыңға жуық, Жетісу облысында 377 мың халық тұрады. Осының өзі көші-қонға өлкенің бұрыннан қалыптасқан географиялық, табиғи, әлеуметтік-экономикалық жағдайы әсер ететінін көрсетеді. Мысалы, оңтүстік аймақтарда ел-жұрт қысы жайлы, жазы шұрайлы, малға да, жанға да әбден қолайлы болған соң тұрақтайды. Кейінгі жылдары ондағы әлеуметтік-экономикалық ахуалмен қоса, инфрақұрылым оңалып, жағдай әжептәуір жақсарды.
Дамудың бірден-бір себебін ауыл халқының жыл өткен сайын агломерацияларға, облыс орталықтарының маңына шоғырлануымен байланыстырсақ болады. Бүгінде ауыл халқының
26,1%-ы агломерацияға жақын тұрып, қала тыныс-тіршілігі мен экономикасының бір бөлігіне айналған. Олар ауылдан қалаға күнделікті жұмысқа қатынайды. Ауылда да солай, халықтың басым бөлігі ірі елді мекендерге шоғырланып жатыр. Мысалы, ауылдықтардың 81%-ы халық саны 1 мың адамнан асатын ауылдарда тұрады.
Ауылдарды ірілендіру үдерісі жүріп жатқан соң, шағын ауылдардың азаятыны түсінікті. 2020 жылдан бері 245 ауыл елді мекен мәртебесін жоғалтып, ірі ауылдарға қосылса, қазірдің өзінде шамамен 550 ауылдық елді мекен шағын (халқы
50 адамнан аз) саналады. Осындай шағын ауылдарда барлығы 15 мыңға жуық адам тұрса, бұл елдегі ауыл халқының шамамен 0,2%-ын ғана құрайды.
Агломерация – мүмкіндіктер мекені
Жалпы, «агломерация» термині экономикалық, мәдени әрі тұрмыстық жағынан бірімен-бірі тығыз байланысты іргелес елді мекендердің бірігуі деген мағына береді. Осындай ірі елді мекендерде өнеркәсіп, инфрақұрылым, ғылым-білім, медицина – бәрі-бәрі қатар дамиды. Сәйкесінше, халық тығыз қоныстанады. Яғни Алматы, Астана, Қарағанды, Шымкент, Қостанай-Рудный, Павлодар-Ақсу қалалары агломерациясы деп тізімді жалғай берсек болады. Мемлекеттің де ұстанымы халықты әлеуметтік-экономикалық жағдайы тәуір, қалыптасқан, инфрақұрылымы бар, дамыған ауыл, қалаларға қоныстандыру идеясымен астасып жатыр. Себебі түсінікті – ірі ауыл, қалаға халық тығыз қоныстанса, елді мекеннің көркейіп, қайта түлеуіне мүмкіндік молаяды. Осындай ауылдардың инфрақұрлымына, басқа да керек-жарағына деп бөлген қаражат ақталады.
Осыны ескере келе 2023 жылы «Агломерацияларды дамыту туралы» заң да қабылданды. Оның негізгі мақсаты – халықтың өмір сүру сапасын арттыру, жұмыс орындарын құру, қала маңындағы аумақтарды инфрақұрылыммен қамтамасыз ету, ретсіз, берекесіз дамуды тежеу. Сол тұрғыда ақпарат көздерінен оқып жүрген «бәлен ауыл қысқарып кетті» деген сипаттағы ақпараттарға үрейленуге негіз жоқ секілді. Өйткені ауылды көркейтеміз деп бюджет қаражатын болашағы жоқ, шағын ауылдарға босқа сарп етуге болмайды. Ауылдық елді мекендердің әлеуетін анықтауға арналған арнайы әдістеме бар. Онда экономикалық көрсеткіштерді, инфрақұрылымның жағдайын, демографиялық деректерді, басқа да факторлар ескеріліп, тірек ауылдар анықталады. Бүгінде 6 096 ауылдың 1 117-сі тірек, 2 432-сі серіктес ауылдар қатарында. Әрі онда ауыл халқының 90%-дан астамы тұрады. Сәйкесінше, инфрақұрылымға негізгі инвестициялар дәл осы ауылдарға бағытталады. Есесіне, ресурстарды шашпай, қаржыны ауыл инфрақұрылымын дамыту мақсатында тиімді жұмсауға мүмкіндік туады.
Бұл ретте даму әлеуеті бар ауылдар тізіміне кірмеген елді мекендер де қараусыз қалмайды. Шағын ауылдарға қаражат жергілікті бюджет есебінен бөлінеді. Серіктес ауылдарға қымбат инфрақұрылым салу тиімсіз болғанымен, ондағы жұрт ауызсу, электр, интернет секілді базалық инфрақұрылымнан тарықпауға тиіс. Ал басқа мемлекеттік, әлеуметтік, коммерциялық қызметтер жақын маңдағы тірек ауылдарда қолжетімді болады. Сондықтан тірек ауылдар мен серіктес ауылдардың арасындағы жол бірінші кезекте жөнделеді.
Ауылды ірілендіретін жобалар баяны
Бүгінде өңірлік стандарттар жүйесіне сәйкес қала мен елді мекендердің тиісті нысандармен, қызметтермен қаншалықты қамтылып жатқанына талдау жүргізіліп отырады. Мысалы, 2024 жылдың қорытындысында ауылдарды қамтамасыз ету деңгейінің орташа көрсеткіші 63,7%-ды құраған. Республикалық орташа деңгей – 64,1% шамасында болса, облыстар бөлінісінде көрсеткіш әралуан. Экономикалық зерттеулер институтының баспасөз қызметі ұсынған ақпаратқа зер салсақ, ең төмен көрсеткіштер Абай облысында – 56,1 пайыз. Ұлытау облысында – 57,6, Ақтөбе облысында – 61,4, Шығыс Қазақстан облысында – 61, Батыс Қазақстан облысында – 62, Қостанай облысында – 62,5, Ақмола облысында 63,1 пайыз деңгейінде тіркелген. Тиісінше, ауылдарды қамтамыз ету жағынан Маңғыстау, Павлодар, Жамбыл, Қызылорда облыстарында көрсеткіштер салыстырмалы түрде жоғары. Бұл өңірлер арасындағы базалық мемлекеттік, коммуналдық, әлеуметтік, цифрлық қызметтердегі алшақтықтарды азайту бағытындағы жұмысты жалғастыру қажет екенін көрсетеді.
Ауылдың жайын айтқанда инфрақұрылым мәселесін айналып өту мүмкін емес. Шалғай ауылдағы ағайынның қалаға қоныстануына ауызсу, жол, жарық, жылудың жоқтығы бірден-бір себеп. Экономикалық зерттеулер институты басқарма төрағасының орынбасары Қайсар Нығметовтің айтуынша, кейінгі жылдары ауылда инфрақұрлым жақсарған, ірі бағдарламалар жемісін бере бастаған.
– Зерттеулерден аңғарғанымыз, ауылдық жерлерде инфрақұрлым біраз оңалды. Айталық, ауылдардың ауызсумен қамтылуы 2019 жылы 86,4 пайыз шамасында болса, бүгінде 100 пайызға жеткен. Ауыл тұрғындарының қауіпсіз әрі жайлы ортада алаңсыз өмір сүруі үшін қабылданған іс-шаралар көп. Мысалы, «Келешек мектептері» ұлттық жобасының аясында 83 мектеп салынған. Тұрғын үй қорының жалпы ауданы 2019 жылы 132,9 млн шаршы метр болса, 2025 жылы 149,3 млн шаршы метрге дейін өскен. Осының арқасында бір тұрғынға шаққандағы тұрғын үймен қамтамасыз етілуі 2019 жылғы 18,9 шаршы метрден 2025 жылы 21,3 шаршы метрге дейін артты. Елді мекендерді тұрақты дамыту мақсатында 2019 жылдан бері «Ауыл – ел бесігі» атты ірі жоба іске асып келеді. Сол жылдан қазірге дейін 2,5 мың тірек және серіктес ауылда 7,6 мыңнан астам жоба іске асты. Осы кезеңде тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық саласында 900 нысан, 2,4 мың әлеуметтік нысан, 4,3 мың шақырымнан астам ауылішілік жол жөндеуден өтті. Осының барлығы ішкі көші-қонды реттеп, тепе-теңдікті ұстауға негіз болатын іс-шаралар жиынтығы, – дейді Қ.Нығметов.
Кадр тапшылығы қалай шешіледі?
Түптеп келгенде, мемлекеттің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығы ауылға байланып тұр. Ауылсыз азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мүлде мүмкін емес. Урбанизация өз алдына, бірақ, халық шамадан тыс қалаға ағылса, кері салдары да болады. Соның бірі – жұмыс күші. Кейбір ауылдарда дәрігерлерден бастап, қарапайым жұмысшы мамандық иелері, дәнекерлеуші, трактор жүргізушілері, ауыл шаруашылығынан хабары бар мамандар азайып барады. Қолынан іс келетін жастардың басым бөлігі қалада такси жүргізіп, қоғамдық тамақтану орындарында немесе құрылыста жүр. Сарапшылардың пайымынша, жекелеген өңірлерде білікті кадрлардың тапшылығы, материалдық-техникалық базаның әлсіздігі, көрсетілетін қызметтердің сапасына қатысты кедергілер әлі де сақталуы мүмкін.
– Ауылдық елді мекендерге, әсіресе білім, денсаулық салаларына, білікті мамандарды тарту, ұстап қалу объективті түрде қиын. Өйткені жайлылық, жалақы жағынан ауыл қалалармен бәсекеге түсе алмайды. Кадр тапшылығы бар ауылдарға жұмыс істеуге әрі тұруға келген мамандарды қолдау мақсатында «Дипломмен – ауылға» жобасы жүзеге асып келе жатыр. 2020-2024 жылдар аралығында осы жоба аясында 46 мың маман көтерме жәрдемақы алған. Оның ішінде 20,7 мың маман тұрғын үй сатып алуға бюджеттік несиеге ие болды. Бірқатар өңірде жас, білікті кадрларды қолдауға қатысты қосымша іс-шаралар енгізілген. Соның бірі – қазір өңірде міндетті түрде жұмыс істеу шартымен оқу гранттары бар. Яғни өңірдің грантымен оқуға түскен маман оқуын аяқтаған соң, бірден ауылға жұмысқа барады. Сондай-ақ ауылға бес жыл, одан да көп мерзімге жұмыс істеуге баратын тапшы мамандықтардағы дәрігерлерге 100 ең төменгі жалақы (8,5 млн теңге) мөлшерінде бір реттік төлем ұсынылады. Заман талабы солай, жергілікті әкімдіктер тапшы мамандықтардың орнын ынталандыру шаралары арқылы толтырады. Бұл бір жағы қалада жұмыссыз жүрген кейбір мамандық иелеріне таптырмас мүмкіндік, – деді Қ.Нығметов.
Жұмыспен қамту іс-шараларына да әдеттегідей ірі ауылдардың тұрғындары тартылатыны түсінікті. Бұл бағытта мемлекеттің кәсіпкерлікті қолдауға, ауыл шаруашылығын дамытуға көрсетіп отырған көмегі орасан. Оның барлығын түгендемей-ақ қоялық. Жалпы, ауылдарды бір орталыққа топтастырып, дамыту идеясын біз ғана емес, дамыған елдер де қолдайды. Қазір мемлекет ұстанып отырған саясатты назарға алсақ, ауыл қысқарып барады деп бәйек болу орынсыз. Ғылым мен технология қарыштап дамыған заманда елден жырақ шаңқан үй тігіп, әлеуметтік, білім, медицина, басқа да қолдаулардан шет қалу, мәдениеттен алыстап, тағылық тұрмыс кешу кім-кімге де жарамайды. Статистикада жойылып бара жатқан ауылдардың барлығы да осындай шағын, орталықтан өте алыс елді мекендер. Уақыт сәтімен олар да аудан орталығына іргелес ауылдарға қоныс аударып, тыныс-тіршілігін ірі ауылдармен байланыстырады. Шағын елді мекендерді қосып алуға халқы мыңнан асатын, болашағы бар ауылдардың әлеуеті әбден жетеді.