Географиялық атаулар – таным қайнары

2002 жылғы 3 маусымдағы «Геодезия және картаграфия туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 4-бабы 2-тармағының 13-тармақ­шасына сәйкес геогра­фиялық атау­ларды стандарттау, есепке алу және қолдануды тәр­тіпке келтіру, Қазақстан Рес­публикасындағы географиялық атаулардың мемлекеттік ката­логын жасау және жүргізу мемлекеттік маңызы бар геодезиялық және картографиялық қызметке жатады. Географиялық атаулар қазақ­тың бірінші ғалымы Шоқан Уәли­хановтың қызметінде ерекше орын алды. Ол Орталық Қазақстан, Жетісу, Ыстықкөл, Шығыс Түркістан және Орта Азияның тарихи-геог­рафиялық жаз­басы мен геогра­фиялық атау­ларының шығу тари­хына көп көңіл бөлді. Халық аңыздары, ауыздан-ауызға тараған әңгіме­лер мен сөздерге сілтеме жасай отырып көптеген геогра­фиялық атаулардың мағынасын ғылыми тұрғыдан түсіндірді және этимо­логиясын ашты. Көрнекті қазақ ғалымы, академик Қ.Сәтбаев пайдалы қазба­лардың кен орындарын іздестіруде топонимдерді сенімді белгі­лердің бірі есебінде кездейсоқ енгізген жоқ. Топонимдерде ау­мақтарды қоныстанудың тарихи кезеңдері, адамдардың шаруа­шылық іс-қимылдары, байырғы көші-қондар мен ұлтаралық қа­рым-қатынастар, этностардың ареалдары, елде ғасырлар бойы болған тарихи, саяси және әлеу­меттік-экономикалық өзгерістер көрсетілген. Геог­рафия­лық атау­лардың мекен-жайлық және ғы­лыми-ақпараттық қыз­метімен қа­тар, мемлекетіміздің тәуелсіз­дігі және ұлттық басым­дығы мен мемлекет символын бекітудің бірден-бір құралы ретінде қызмет етеді. Географиялық атаулары жоқ кез келген картография көзі «тілсіз» болып есептеледі. Геогра-фиялық атаулар – карта тілі, ал топонимдер халықтың рухани бай­лығы мен даналығының орасан қоймасы бола отырып, мә­дениет пен халық ауыз шығар­машы­лығының ескерткіштері ретінде әрі қарай жинауды, сақ­тауды және ұқыпсыз пайдаланудан қорғауды қажет етеді. Географиялық атаулар мәсе­лесі көптеген жағдайларда мемлекет-ішілік, ұлттық мүдделер шеңбе­рінен шығып, халықаралық маңыз­ға ие болып кетеді. Біздің рес­публикамызда географиялық атаулар саласындағы жұмыстар 1993 жылғы 8 желтоқсандағы «Қа­зақстан Республикасының Әкім­шілік-аумақтық құрылысы тура­лы» және 2002 жылғы 3 шілдедегі «Геодезия және картография ту­ралы» заңдарына, сондай-ақ Үкіметтің 1996 жылғы 5 нау­рыздағы №281 қаулысымен бекітілген «Қазақстан Республи­ка­сындағы ұйымдарды, темір жол станцияларын, әуежайларды, сон­дай-ақ, физикалық-геогра­фия­лық объектілерді атау мен қайта атау­дың және олардың атау­ла­рының транскрипциясын өзгер­тудің тәр­тібіне» сәйкес жүргі­зіледі. Осы мәселенің маңыз­дылы­ғын ескере отырып және Пре­зиденттің «Тілдерді қолдану мен дамытудың мемлекеттік бағдар­ламасы тура­лы» Жарлығын негізге ала отырып Жер ресурс­тарын басқару агенттігі 2001 жылы Қазақстан Респуб­ликасы­ның географиялық атаула­ры­ның мемлекеттік каталогын (ҚР ГАМК) жасау жұмыстарын бастап кетті. Ол жұмыстың негізгі мақсаты – Қазақстандағы геог­рафиялық атау­лар туралы ақпа­раттарды жи­нау, сақтау, жаңар­ту, енгізу, өңдеу жә­не түрлі тұты­нушыларды мәлі­мет­термен қам­тамасыз ету. Каталог жасау қажеттілігі, соны­мен қатар түрлі көздерден алын­ған геогра­фия­лық бір нысанның атаула­ры­ның түрлі нұсқада жазылуы­нан, сондай-ақ оларға геогра­фи­ялық терминдерді жаз­ған­дағы айыр­ма­шылықтардан туындады. Мемлекеттік каталог қалып­тастыру үшін база ретінде 1:100 000 масштабты мемлекеттік топографиялық карта алын­ды. Осы бойынша жұмыстарды Білім және ғылым министрлігі География институтының қаты­суымен Жер ресурстарын бас­қару агенттігінің «Ұлттық картографиялық-геодезиялық қоры» РМҚК жүргізді. Әлемдік тәжірибе база ретінде 1: 100 000 масштабты топографиялық картаны алып жасаған таңдауымыздың дұ­рыс­тығын дәлелдеп отыр. Топог­рафиялық картаның өзі де геог­рафиялық атау­лардың қоймасы, яғни, өз алдына каталог бо­лып табылады. Со­нымен бірге, ка­та­логтың мұн­дай түрі­мен жұмыс істеу кейде қиынға соғып жата­ды, сондықтан атауларды топог­рафиялық карталардан түсіріп алып, өзге көз­дерден алын­ған ақпарат­тармен то­лықтырып (тарихи, мұ­рағаттық және т.б.) және ар­найы тізімге немесе карточ­каға енгізіп отырады, жиынтығын белгілі бір жүйеге келтірген соң географиялық атаулардың каталогын қалыптастырады. Осы уақыт аралығында кітап және электронды нұсқа­сын­д­ағы мемлекеттік және орыс тілінде Қазақстанның барлық облыста­рында географиялық нысандар­дың атаулары мәліметтерінің базасы жасалды. Кітап нұсқа­сының әрбір томында мемлекеттік және орыс тілдерінде облыс туралы қысқаша ақпарат, Қа­зақстан Республикасының кар­тасы, тиісті облыстың кар­та­сы, алғысөз, каталогтың ҚР ГАМК-да жасалуы туралы жә­не осы облыс үшін каталог құ­растыру туралы толық ақпа­рат, қазақша географиялық атаулар­ды орыс тілінде жеткізудің қа­ғи­дасы, каталогтың құрылымы бойынша жазбалар, каталог термино­логиясы, қысқартылған сөздер­дің тізімі, орыс және қазақ алфавиті бар. Кітап нұсқасындағы каталог­тағы географиялық нысандар­дың жазбасында географиялық ны­сан­ның жеке атауы (қазақ және орыс тілдерінде), нысан­ның бұр­маланған атауы, аты өзгерген нысандардың бұрынғы атауы, нысан түрі, нысан бойынша қосымша мәліметтер, осы облыс шеңберіндегі географиялық байламдар, аудандар бойынша әкім­шілік байламдар, географиялық атаулардың этимологиясы мен нақты мазмұны, бұрмаланған атау­ларға сілтемелер бар. ҚР ГАМК толық электронды нұсқасы 25 белгісі бойынша географиялық атаулардың жаз­басы берілген Қазақстан аумаған­дағы географиялық нысандар атауының жүйелендірген қорын ұсынады. Осындай көлемдегі және қа­лыптағы географиялық атаулар­дың каталогын жасау жұмыстары біздің елімізде алғаш рет қолға алынып отыр. Сондықтан құрыл­ған мәліметтер қоры уақыт өте келе өзіне саны жағынан да, са­пасы жағынан да географиялық нысан­дар сипатындағы үлкен ақпа­раттарды сіңіре отырып, респуб­ликамыздың топонимдерін жан-жақты және терең зерттеуге негіз болады деп болжаймыз. Көптеген елдердің география­лық атаулар саласындағы халық­аралық ынтымақтастықтың да­муының маңыздылығын түсінуі, БҰҰ түрлі органдарының елдер атауларының мемлекеттік тіл мен БҰҰ ресми тілдеріндегі қолда­нылуы бірдей болуына мүдделі болуы БҰҰ жанынан география­лық атаулар бойынша сарапшы­лар тобының құрылуына алып келді. Қазіргі уақытта оған Әзер­байжан, Армения, Беларусь, Болгария, Грузия, Қырғыз Респуб­ликасы, Ресей Федерациясы, Тә­жікстан, Өзбек­стан және Украина сарап­шылары топтастырылған, ба­қылаушылар ретінде Қазақ­стан, Литва, Польша, АҚШ, Түр­кіменстан, Эстония сарап­шыла­ры қатысады. Бөлім өкілдері өз мемлекеттеріндегі географиялық атаулардың ұлттық стандарттау бойынша жа­салған жұмыстар туралы ақпа­рат­тармен бөліседі, география­лық атаулар бойынша заңнама, нормативтік және әдістемелік құжаттар әзірлеу жөніндегі, ұлт­тық элек­тронды каталогтарды әзірлеу ба­рысы, романизация­лаудың ұлттық жүйесін қолдану туралы мәселе­лерді талқылайды, географиялық атаулар бойынша картографиялық шығармалар мен анықтамалық басылымдар үлгі­лерінің тұсау­кесерлерін жасайды. Бөлім қызметінің негізгі ба­ғыттарының бірі халықаралық пайдалану үшін карталар шығару кезінде қолданылатын (романизациялау) латын графикасының негізінде транслитерлеу жүйесін келісу болып табылады. Қазіргі уа­қытта латын алфавитіне көш­пеген елдер (армян, грузин, қа­зақ, қыр­ғыз, тәжік, украин) басқа елдердің тәжірибесін назарға алып, геогра­фиялық атауларды романизациялау бойынша жұ­мыс­тар жүргізуде. Жұ­мыстар­ды үйлестіру БҰҰ Геогра­фиялық атаулар бойынша сарапшылар то­бының Балтық жағалауы бөлі­міне тапсырылды. Эстония өкілдерінің (үйлесті­руші) мәліметтері бойынша, БҰҰ қарары латындандыру жүйесін енгізуді қарастырды. Қазіргі уа­қытта БҰҰ географиялық атаулар жөнін­дегі сарапшылар то­бының Балтық бөлімі латын графикасы негізінде қазақ алфавитін транс­литерлеу жүйесімен айналысуда және олар романиза­циялаудың 1979 BGN/PCGN, ISO:1995 жүйесі нұсқасын ұсынады. Романизациялаудың ұсыныл­ған нұсқасы қазіргі әдеби қазақ тілінің нормаларына сай келмейтіндіктен Қазақстан ғалымдары латын ал­фавитінің қазақша нұс­қа­сын әзір­леді, ол қазақтың грам­мати­калық оқылуына дәл келеді, сонымен қатар, ақпараттық техно­логияларды пайдалану кезінде қолдануға жеңіл. Географиялық нысандардың атауларын ұлттық стандарттауды дамыту және оның негізінде халықаралық стандарттау жүргізу, географиялық нысандарға атау беру және географиялық нысан­дарды қайта атау саласындағы қызметтің құқықтық негізін орнату, сонымен қатар, географиялық нысандардың атауларын қалыпқа келтіру, қолдану, тіркеу, есепке алу және сақтау «Қазақстан, Респуб­­ликасындағы география­лық ны­сан­дардың атаулары тура­лы» заң жобасын әзірлеуді қажет етеді. Бақытбек НАҚЫПБЕКОВ, Жер ресурстарын басқару агенттігі төрағасының орынбасары, Марал САҒЫНДЫҚ, Жер ресурстарын басқару агенттігінің «Қазгеодезия» РМҚК директорының кеңесшісі, техника ғылымдарының кандидаты.