Жасампаздық жаршысы

Қазақстан мемлекеті Тәуелсіздіктің 20 жылдығын үлкен мәртебемен қарсы алғалы отыр. Егемен еліміздің әрбір жылы, айы мен күні тарихқа ізін қалдырғаны анық. Әрине, мемлекет болып қалыптасу мен нығаюдың жолы оның Негізгі Заңы – Конституциядан бастау алатыны ақиқат. Өйткені, заңы жоқ мемлекет ешқашан өмір сүрген емес. Конституция – мемлекеттің ең жоғар­ғы заңдық күші бар, орталық және жергілікті органдардың құрылымы мен мәр­те­бесін, азаматтар мен мемлекеттің қарым-қатынасын айқындайтын негізгі заңы. Конституция демократияның ең маңызды институттарының бірі, ол жалпы­ха­лықтық қолдауға ие болды. Конституция жобасының қалай дайындалғаны туралы Президент Н.Назарбаев өзінің «Ғасырлар тоғысы» атты кітабында: «Жобаны тал­қы­лау үшін 11 сарапшы дайындадым. Кей­де біз 12-14 сағат бас көтермей жұмыс жасадық. Іске зор жауапкершілікпен қарау, ешбір беделге бас ұрмау басты талабымыз болды. Жобаға сын көзімен қарауды, қайта-қайта талқылауды талап еттім. Мен жұмыс барысында қоғамның бір орында тұрмайтынын және оның сан қилы өзгерістерге көтерілетінін, кез келген мемлекетте шешімін табар құжаттар ерте ме, кеш пе, бәрібір уақыт талабынан қалып қоятындығын ойла­дым... Әлемдік тәжірибеде Консти­ту­цияны құқық мамандарының аз ғана тобы жазып шыға алатынын көрсетті», – деп еске алады. Конституция жобасын тал­қылауға 3 миллионнан аса адам қатысып, 33 мың ұжымдық жиналыстар өткізіліп, 3 мыңнан астам ұсыныстар жасалған. Бүкілхалықтық талқылаудан кейін Конс­титуцияның 55-бабына түзетулер енгізіліп, 1995 жылы 30 тамызда республика аза­маттарының 90,5 пайызы қатысып, олардың 89 пайызы жаңа Конституцияны жақтап дауыс берді. Енді, міне, жақында авторы Қазақстан халқы болып табы­латын Ата Заңымыздың қабылданғанына 16 жыл толды. Ата Заңымызға өзгерістер мен толық­тырулар енгізілу арқасында 42-бапта: «Бiр адам қатарынан екi реттен артық республика Президенті болып сайлана алмайды. 42-баптың 5-тармағы мынадай мазмұндағы екінші бөлікпен толықты­рыл­сын: Бұл шектеу Қазақстан Респуб­ли­касының Тұңғыш Президентіне қолда­ныл­майды», – делінген. Бұл, әрине, Қа­зақ­стан Республикасының Тұңғыш Пре­зиден­тіне берілген зор сенім мен ықылас еді. Мұндай өзгерістер өзімнің қызметіме тікелей қатысы бар «Жергілікті және мемлекеттік басқару», яғни VІІІ бөлімге де енгізілді. Атап айтсақ: мәслихат депу­таттарының өкілеттілік мерзімі 5 жылға ұзартылды, мәслихат өкілеттілігін мерзімінен бұрын тоқтату құқығы Парламент Сенатынан республика Президентіне берілді (86-бап); облыстар мен республи­ка­лық маңызы бар қалалар әкімдері тиісті мәс­лихаттардың келісімімен тағайын­да­ла­тын болады, мәслихат депутаттарының кемінде бестен бірінің бастамасы бой­ынша әкімге сенімсіздік білдіру туралы мәселе қойылуы мүмкін болды ( 87- бап). Осылардың негізінде «Жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Қазақстан Республикасының Заңына өзгерістер енгізілді. Ата Заңымыздың қалай және не үшін қабылданғаны туралы Елбасы Н.Назарбаев «Қазақстан халқы Конституцияға дау­ыс беру арқылы сол объективті тұрғыда орныққан президенттік басқару нысанын бекемдеп берді. Бұл таңдау кездейсоқ емес. Ол алдыңғы тарихымыз бен бүгінгі бол­мысымыздан қандай да бір әлеу­мет­тік, экономикалық дағдарыстарға немесе биліктің әртүрлі тармақтары арасындағы алауыздыққа байланысты ауытқушылық­қа жол бермейтін қуаты топтасқан билік жүйесінің қажеттілігінен туындады», – деп жазды. Аллаға шүкір, Ата Заң қабылданған уақыттан бері мамыражай тыныштық, берекелі, бейбіт өмір орнап келеді. Әлем эко­но­микасын қамтыған ауыр дағда­рыс­тан да біздің еліміз осы Ата Заңның әділдігі, Елбасымыздың көрегенділігі мен даналығы арқасында өтіп келеді. «Қа­зақстан билік құрылымдарын револю­ция­лық жолмен күйрете салуға бой ұрған жоқ. Реформаның сипатына және даму барысына орай бірте-бірте өзгертіліп, жаңа сапаға көтерілді. Әсіресе, мемлекетімізді қалпына келтіруіміздің эволю­ция­лық сипаты басым болғанын ең үлкен та­бысымыз деп білемін», – деп Елбасымыз «Ғасырлар тоғысы» еңбегінде ерекше атап көрсетті. Бұл пікір өзінің өмір­шеңдігімен дәлелденді, революцияның айыр қалпақты ағайындарға немесе ереуілшіл украин халқына қарағанда өз өміріміздің тыныштығының кепілі – Негізгі Заң әрбір қазақстандықтың қорғаны мен қалқаны, арқа сүйер тірегі болып тұрғаны ақиқат. Қоғамдық және мемлекеттік өмірдің ұстанымы ретінде демократияның басты талабы – мемлекеттік билік пен оның органдары өздерін қалыптастырып һәм пейілдеріне беріліп отырған халықтың еркін білдіруге тиіс. Яғни, мемлекет халықтың еркін білдіріп, халыққа қызмет етуі тиіс. Қазіргі заманда әлемде өзін демокра­тиялық ел деп санайтын мем­лекеттердің конституциялық деңгейде ұстанатын тұжырымы да осы. Қазақстан Респуб­ликасы Конституциясының 3-ба­бында: «Мемлекеттік биліктің бірден-бір бастауы – халық» деп тайға таңба бас­қан­дай көрсетілген. Қазақстан халқына өз Ата Заңы бойынша тең құқық, өз тілдерінде сөйлеуге, өз діндерін ұстауға, төл мәдениеттерін дамытуға мүмкіндік берілген. Нұрлан ҚҰДАЙБЕРГЕНОВ, Қызылорда облыстық мәслихатыныңхатшысы, «Нұр Отан» ХДП облыстық филиалының төрағасы.