Әдебиет • 17 Қараша, 2017

Тәртіп пен жазу

64 реткөрсетілді

...Жазудың, еңбектің тұрақ­ты­лығы жазушы үшін әрқашан бере­келі болған. Белгілі бір уақытта ға­на жазсаң, қанша күшіңді сақ­тай­сың!

Поль Валери секілді таң­сәрі­де болсын, кешкі бесте я түс­тен кейін ғана төсегінен тұра­тын Ла­мар­тин­ге ұқ­са, тіпті көп жазу­шы­ның сү­йік­ті уа­қытына айналған түн ор­та­сын­да жазсаң да тұрақты бол­саң жете­ді. Біздің заман жазушы­ларды түн­­де жазуға мәжбүрледі десек, қа­те­ле­сер едік. Vigiliae noctae – түн­гі сер­гек­тік, рефрен секілді көп­те­ген жазу­шылардың өмірінде қай­таланған. 

Бюффон, Гете, Вальтер Скотт, Виктор Гюго, Бодлер, Флобер­лер ше­неу­ніктің жұмысына кел­ге­нін­­дей уақытылы жазу үстелі­не оты­ра­тын. Бұлай жұмыс істеу­ді әдеті­не ай­нал­дырған жазу­шы­лардың ті­зі­­­мін жаса­­сақ, тіпті ұзап кетер еді. Бі­­рақ солард­ың бәрі ә деген­нен-ақ тәр­­тіп­пен жұмыс істе­меген. Тұ­­­рақ­­­­ты жазу уақыт өте келе қа­лып­­­­та­­­сып, жазушы қаламы төсе­­ліп, клас­­­сика­лық шығармалар кез­­­дей­­­соқ, «ба­қытты» сәттерде жа­­зыл­­­­май­­­ты­­нын толық сезінгенде беки түс­­­­кен. Әде­биет тарихындағы әр жа­у­­­һар туын­­­дының ар жағында тө­зім мен ең­бекке толы машақатты жол жатыр.

Ал егер жоспарланған уақытта ойың сан-саққа жүгіріп, жазуға құлық та, күш те жоқ болса не істей­сің? «Отыр» дейді Метерлинк, және өзі де үш сағат бойы ештеңе жазбай, теме­кі тартып қана уақытын өткізсе де, жазу үстелінен тұрмапты. «Ал мен болсам, ақ парақты алып ал­ғаш­қы сөйлемді жазамын. Менің сөй­лем­дерім мысық сияқты, қалай жаз­сам да төрт аяғы тең түседі. Ал­­ғаш­­қы сөзге ой тіркесіп қалам жүре кетеді», дейді Теофиль Готье өзі туралы. 

Ерекше темпераментті, арын­даған, эйфорияға икемді жазушы­лар да болады. Алқынған бұлақ сияқ­ты қаламдары мүлгуді біл­мей­ді. Өкінішке қарай бұндай жазу­шы­лардың шығармашылық мейрамдары жазған дүниелерін салқын ақыл­мен қайта оқығанда көңілсіз аяқ­талып жатады. Егер де осыдан ке­йін тоқмейілсулері басыл­маса, өз шы­ғармасына сын көз­бен қарай ал­мағаны үшін жақсы ат­тан айырылып тынады.

Ең нашар жазушының өзі ойына келген сөз бен кейіпкерден бас тартпайды. Түннің бір уағында тұрып бол­са да жазады. Тіпті ештеңе жаза ал­ма­ған күннің өзінде ке­йін бәрін рет­ке келтіру үшін, ой тап­­шылы­ғы­нан, жұтаңдығынан құты­лу үшін тәртібін бұзады.

Жазушылықта қатып қалған ештеңе жоқ. Дүниеде қанша жазушы болса, жазудың сонша әдісі бар. Жазу әдісі бірдей екі жазу­шыны табудың өзі қиын шы­ғар. Ең жаманы оқырман қолына да­йын кітапты алғанда, оның қа­лай дүниеге келгені туралы еш­қашан ойланбайды. Ертеңін жазу­шы­лықпен байланыстыратын жастар­дың да осы жазу еңбегі туралы ой­лан­байтыны қиын. Олардың көз алдына болашақ жұпар аңқы­ған раушан гүліндей елестейді. Қол­ы­на қалам алып, еңбектенуге кіріс­кенде, ештеңенің қиялдағыдай емес екеніне көздері жетеді. Сол кез­­де әлсіздер беріледі де, жазу­шы бо­ла­тындар раушан гүлін тіке­нек­тері­мен қоса қабылдайды. Бірде жас Мопассан Флобердің жазу үс­тін­дегі күйін көріп, өмірлік сабақ а­л­ған­дай болыпты. Қан қысымынан жүзі сұрланып, қызарған көзімен қолжазбаға әр сөзбен, тіркесті мүлт жіберіп алмайын деп үңілген қал­пы олжасын мұқият көздеп тұр­ған аңшыдан айнымапты, әріпке де­йін мұқият зер салуының өзі ойд­ың ырғағын бұзғысы келмеген ғажайып сезімталдықтан хабар бе­ріп тұрғандай. Сосын өте баяу жаза бас­таған. Жазған, өшірген, қайта жа­зып, сызған, бел ортасынан аямай сызылған жолдың үстінен басы­нан жазып, ұнамаса сызудан жалық­пай, көлденең тұрған бос жер­лерге дейін ойын түсірген. Беті діріл­деп, қабағының үстінен шым-шым тер ағып, мойны созылған. Кәрі арыстан ой мен сөздің арасында арпалысып отырғандай. 

Мұндай тым ауыр көрініс психо­логия­­дан гөрі, шығарма­шы­лық физио­ло­гияға жатады. Бұл тақы­рыптың өзін­де өте қызықты трактат жазуға бо­лар еді. Тыным­сыз, тұрақты еңбек үс­тіндегі жазушы болмысының, түр-сипатының қалай өзгеруі де бел­гілі дәрежеде шығармашылыққа әсер ететінін де айтпай кетуге болмас. 

Ян Парандовскийдің
«Сөз алхимиясы» 
кітабынан аударған 
Бағашар Тұрсынбайұлы,
«Егемен Қазақстан»

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар