Орталық Азия: ортақ мүдделер мен құндылықтар тиімді ынтымақтастық бастауы

Жаһандану үдерісінің барынша екпін алуы, халықаралық сауданың қарқынды өсуі кез келген өңір халықтарын өзара одақ, түрлі альянстар аясында бірігуге шақырып отырғандығы белгілі. Өйткені әлемнің әрбір елі ең алдымен түбі бір халықтармен және өзі отырған өңірмен түрлі саладағы байланыстарын дұрыстап жолға қойып алған жағдайда ғана жаһандану үдерісіне жақсы дайындықпен қосыла алатыны уақыт өткен сайын айқындала түсуде. Бұл – жаңа ғасыр туындатып отырған өзгерістер аясында іріленген халықтар мен халықтық бірлестіктер ортасында жұтылып кетпеудің өзіндік бір амалы.

Егемен Қазақстан
05.02.2018 1171
2

Міне, осы тұрғыдан алғанда атам қазақтың «алыстан арбалағанша, жақын­нан дорбала» деген өсиеті бүгін­гі қайнаған өмір шындығына дөп келе­тін секілді. Қазір қарап отырсаңыз, әлем­де жеке-дара отырған ел жоқ. Өзі­нің саяси ұстанымы бойынша тіпті он­дай ел бар және бола бере­ді деп айт­қан жағдайдың өзінде ол бәрібір айна­ла­сын­дағы эконо­мика­лық жағдайға тәу­елді. Демек, қалай алып қарағанда да, сыртқы әлеммен ымыра­ға келмей тұр­а ал­майды. Тіпті алысқа бармай-ақ, Түрік­мен­башы­ның тұсында даралық кейіп таны­тқан Түрікменстанның экономика сала­сындағы қазіргі бағыт-бағдары­ның өзі көп жағдайдан хабар беретіндей.

Қазақстан Еуразиялық эконо­ми­ка­лық одаққа бірікпей тұрып, біз­дің елі­міз­де Орталық Азия ел­дері­­нің одағын құ­­ру идеясы бол­­­­­ды. Шын мәніне келг­ен­­де мұндай одақ құру – өңірдің кез келген еліне пайдасын тигізетіндей жарқын идеялардың бірі еді. Бір-бірі­мен көрші отырған, тарихы тамырлас, тіл­дік кедергілері аз, мәдениеті ұқсас, діні де, ділі де бір елдер бірінде жо­қ­­ты екіншісінен тауып, бірін- бірі то­лық­­тырамыз деп жатса, бұдан артық не керек?!

Кейінірек күн тәртібінде Қазақ­стан­­ның Ресей, Беларусьпен бірігіп, Еу­ра­зиялық экономикалық одақ­ты құруы мә­селесі шыққан соң Орта­лық Азия өңірінде бірыңғай эко­номикалық одақ құру идеясы уақыт­ша болса да, көмескі тартқандай кейіпке енді.

Дегенмен, соңғы уақыттағы жағ­дай­­лар Орталық Азия одағын құру идея­сы­н қолдаушылар үмітін қайта оят­қан­дай болып отыр. Мәселен, Қазақ­станның стратегиялық зерттеулер институтының ұйымдастыруымен 2017 жылғы маусым айының басында Астанада өткен Орталық Азиядағы қауіпсіздік мәселелеріне арналған конференцияда  сол кездегі Парламент Мәжілісінің депутаты Мәулен Әшімбаевтың Орталық Азияда жаңа аймақтық бірлестікті құру мәселесін қайта көтергенін «ҚазАқпарат» тілшісі хабарлаған болатын. «Мен ол идеяны әркім әрқалай қабылдайтынын білемін. Дегенмен, ерте ме, кеш пе, біз Орталық Азия аймағында жаңа бірлестікті құру мәселесіне ораламыз. Бұған дейін бұл жерде Орталық Азия одағын құру бастамалары болған. Оның жайын бәріміз жақсы білеміз. Азық-түлік, су-энергетикалық және көлік-коммуникациялық бағытта үш консорциум да қарастырылды. Соның аясында бірігу мәселесі де талқыланды. Тіпті Орталық Азия банкін де құрып үлгердік. Алайда аталған жобалардың бірде-бірі іске аспай қалды. Сондықтан алдағы уақытта бұған дейінгі бастамаларды жаңа тұрғыдан қарастырып, қолға алуға болады деп ойлаймын», деген еді М. Әшімбаев.

Оның айтуынша, Орталық Азия аймағында нақты бір бірлестік құрыл­са, ол соның аясында ғана шек­теліп қалмауы қажет. Еуразиялық эконо­ми­ка­лық одақ бағытында өзара интеграцияны, Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» жобасы бойынша, тіпті Үндістан мен Пәкістан сияқты мемлекеттермен арадағы байланыстарды нығайтқан кезде де бұл мәселенің маңызы барынша ашыла түспек.

Әрине жоғарыда айтылғандай, қазіргі күні бұл идеяны қолдаушылар да, қол­да­маушылар да бар. Мәселен, белгілі сая­саттанушы Әзімбай Ғали қазіргі күні Орталық Азия елдері жағдайының әркелкі екен­­дігін, демек бұл одаққа біріккен жағ­дай­да Қазақстанға экономикалық тұр­ғы­дан көп күш жұмсауға тура келе­тін­дігін, сондықтан көрші елдермен бұрын­ғысынша екіжақты әріптестік аясын­да қарым-қатынас жасай берудің тиім­ді болатындығын айтып, өзінің бұл идеяны жақтамайтындығын жеткізген еді.

Ал саяси ғылымдар докторы, профессор Сейілбек Мұсатаев болса, Қазақстанның Еуразиялық эконо­микалық одаққа бірігіп қойған­дығын алға тартып, алдымен осы одақтағы жағ­дайымызды жөндеп алғандығымыз дұрыс болады деген пікір білдірді.

Әрине пікірлердің бұлайша әр тарапқа қарай тартуының себебі де жоқ емес секілді. Ең бастысы, біз одақты құратын дер шақты өткізіп алғандаймыз. Мәселен Қазақстан қазір ЕАЭО-ның белді мүшесі болып табылады. Бұл одақта өзіндік салмақты орны да бар. Жас құрылым болса да, ЕАЭО біршама табысты жұмыс істеуде. Оны құру кезінде қабылдаған келісімшарттар бойынша, Қазақстан енді басқа бір бірлестіктермен экономикалық қарым-қатынасқа түскен кезде осы одақтың аясында жасалған келісімдерден туындайтын міндеттемелерді сақтауға тиіс. Бұл жағдай біздің басқа бір одаққа біріккен кезімізде қимыл-әрекетіміздің экономикалық тұрғыдан шектеулі болатындығын көрсетеді.

Екіншіден, «төртеу түгел болса – төбедегі келеді, алтау ала болса – ауыздағы кетеді» дегендей, Орталық Азияның бес елі белгілі бір мақсаттар тұр­ғысынан бірігуге дәл қазірдің өзін­де әзір ме деген сұрақ алдымыздан тағы да көлденеңдейді. Мәселен, Түрік­­менстанның бейтараптық саясаты әлі де өз бабында тұрғаны анық. Тәжікстан бол­са, салынып жатқан Рогун ГЭС-інен пай­да алу мақсатында Ауғанстан мен Пәкістан жағына қарай алаңдаулы.

Дегенмен жарқын идеяның оңай­лық­пен сөнбейтіндігі анық. Қайта ол адамдар жүрегінен орын алған сайын бұрынғыдан да лаулай береді. Идея­л­ардың құдіреттілігі сонда, ол миллиондардың жүрегін жаулайды да, кездескен кедергілер мен бөгет­тер­ді бұзып өтетіндей қуат алады. Біз­дің ойымызша, қарапайым қазақ, қа­ра­пайым өзбек, қарапайым қырғыз бен түрікмен түбі бір түркі жұртының қатарында болғандықтан тарихтың талмау сәттерінде жұтылып кетпес үшін әрдайым өзара бірігуді қалайды. Олар бөлінуден, бір-бірінен оқшауланудан есесі кететіндіктерін қазір анық сезіне бастады. Аралас-құраластықтың мәнін ұғып үлгерді.

Соңғы экономикалық көрсеткіштер де көрші елдердің бір-біріне жақын­да­суының пайдасы мол екендігін көр­сетіп берді. Мәселен, өткен жылдың өзін­де ғана Қазақстан мен Өзбекстан ара­сындағы сауда айналымы 30 пайыздан астамға ұлғайды. Керемет көрсеткіш емес пе?! Бұл – көрші отырған бауырлас елдер ынтымақтастығының қандай нәтиже бере алатындығының жақсы бір дәлелі.

Бәлкім енді біздің Орталық Азия елдері болып кең ауқымдағы бір эконо­ми­калық одаққа бірігуіміз бұрын­ғыға қарағанда, қиындау соғатын шығар. Бірақ қалай алып қарағанда да қандай дең­гейде, қандай бағытта, қандай салада болмасын әйтеуір бірігудің алтын күрек желінің лебін сезінгендейміз. Халықтардың қолдауымен туындайтын мұндай үдерісті көп кешіктірмес үшін оны өзара көпжақты қарым-қатынасымыздағы толғақты проблемаға айна­лып отырған су-энергетикалық, кө­лік­тік-дәліздік секілді маңызды мәсе­лелерден бастап кетсе жөн болар еді.

Халықтардың аражігі ажырамас үшін орталықазиялық бірлестікті әзірге мәдени-гуманитарлық деңгейде ұйым­дастырса, бұған ешкім бөгет жаса­масы анық. Осы саланың өзінде бір бірімізден алатынымыз да, бір бірімізге беретініміз де өте көп. Түбі бір туысқан елдердің бойындағы озық қасиеттер мен құндылықтар ортақ мәдениет қалыптастыруға мол әсерін тигізетіндігі анық.

Сұңғат ӘЛІПБАЙ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

14.11.2018

Ыстамбұлда «Ұлы даланың тарихи-мәдени келбеті» атты халықаралық көрме ашылды

14.11.2018

Елбасы АХҚО Биржасының алғашқы сауда-саттығын іске қосты

14.11.2018

Ұстаз құрметіне дәрісхана ашылды

14.11.2018

Шетелде тегін білім алғыңыз келсе...

14.11.2018

26 мың медицина маманын қанат қақтырған қара шаңырақ

14.11.2018

«Барыс» үшінші орынға көтерілді

14.11.2018

Месси мен Роналду «Алтын допсыз» қалды

14.11.2018

Мажарстанда топ жарды

14.11.2018

Республика бойынша үздік деп танылды

14.11.2018

Алтайда аяз 34 градусқа жетті

14.11.2018

Ескерткіш тақта орнатылды

14.11.2018

Оқу орнына келмейтін студенттерге 8 миллион теңге стипендия төленген

14.11.2018

Қызылорда облысында пойыздар қозғалысы қалпына келді

14.11.2018

Өзеннің төл атауы қалпына келді

14.11.2018

Жанкүйеріңді қуанта бер, «Тобыл»!

14.11.2018

Бітімгершілік – биік адамгершілік іс

14.11.2018

«Күлтегін» бала тілінде сөйледі

14.11.2018

Ағартушының дара жолы

14.11.2018

Алғашқы қоғамдық кітапхана

14.11.2018

Жыраулық дәстүрдің Марғасқасы

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Mádenıetti adam. Ol kim?

Osy keıde on ekide bir gúli ashylmaǵan kókórim jastarǵa albyrttyqtyń saldarynan jibergen aǵattyǵy men qateligin túzeý maqsatynda apalyq qamqorlyqpen azǵantaı bir aqyl-keńes aıta bastasań, munyńdy muqatý, tuqyrtý dep oılaıtyndaryna túsinbeısiń.  Olardyń bári syndy solaı qabyldaıdy degen pikirden aýlaqpyz árıne, biraq kúndelikti ómirde mundaı jaıtqa jıi tap bolyp jatatynymyz ras endi. Munan soń aldyńǵy tolqyn apalarymyz ben aǵalarymyzdyń aldarynan kese-kóldeneń ótpeı, jumsaǵan jaqtaryna quldyrańdaı usha jóneletin baıaǵy bizdiń kezimizdegi jastardyń eleýsiz ǵana eskertilgen úlkenderdiń áńgimesinen keıin endigári sol kemshilikti qaıtalamaýǵa tyrysatyn elgezektigi, qarapaıymdylyǵy, kishipeıildigi, ıbalylyǵy sanamyzǵa saǵynysh sazyndaı sarqyla oralady. 

Арнұр АСҚАР, «Егемен Қазақстан»

Sheraǵań shertken sher

Qazaq jýrnalıstıkasynyń qara narlary Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń «Egemendegi» hattary kezinde qoǵamdyq sanaǵa serpilis ákelgeni málim. «Qadirli Kamal Dos!», «Qadirmendi Sherhan!» dep bastap, el ómiriniń qaltarys-bultarystaǵy búkil problemasyn jipke tizip kórsetken, odan shyǵatyn jol izdegen eki tulǵanyń hattaryn qazir oqysań, alysty boljaı bilgen kóregendigine eriksiz tańǵalasyń. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Sotqa silteı salý sán be?

Qara qyldy qaq jaryp, ádildikti aıtqan qazaq bıleriniń bılik qaǵıdasy: «Týra bıde týǵan joq, týǵandy bıde ıman joqqa» negiz­delgeni málim. Qasqaıyp turyp qamshysyn aldyna tastap: «Baı bolsań halqyńa paıdań tisin, batyr bolsań dushpanǵa naızań tısin. Baı bolyp paıdań tımese, batyr bolyp naızań tımese jurttan ala bóten úıiń kúısin» dep Áıteke bıdiń shamyrqanǵany, judyryqtaı jumylǵan Qazybek bıdiń Qońtajyny bılik aıtý kezegi tıgende: «Sózdi óńmenime suǵyp aıtqan kezde, eki ıyǵynan eki aıý aýzynan ot shashyp «typyr»» etshi, «kóreıin» dep turdy. Kórdińiz be, bılik aıtqan adam sózimen de kózimen de, susymen de yqtyra alady eken. Qazaq bıleri dala zańynyń oryndaýshylary bolǵan. Tek ádildikti tý etip kótergen onyń aldynda han da qara da birdeı jaýap bergen.

Дидар Амантай,

Sóz shyǵyny

Qazir sóz aldyǵa shyqty. Rolan Bart kótergen konnotasıa men denotasıa qaıshylyǵy, demek, sózdiń nársege emes, sózge nemese belginiń zatqa emes, belgige silteıtindigi jalǵan sana qalyptastyratyny jaǵdaıdy kúrdelendire tústi. 

Сүлеймен МӘМЕТ, «Егемен Қазақстан»

Qazaq otbasy

Otbasy uǵymy – qazaq úshin qasıetti de qadirli. Túbiri − ot, ot jylý beredi, ómir syılaıdy, tirshiliktiń kózi, úıdiń ishindegi «ýildegen» jeldi, «azynaǵan» aıazdy toıtaryp, otbasy ıesine sanalatyn adamǵa baq-dáýlet darytady. Otanasy, otaǵasy degen eki sózdiń arǵy jaǵyna oı jiberseń – qazaqtyń kemeldigine, bárin qysqa baılammen uǵyndyratyn kemeńgerligine kóz jetkizesiń. Sondyqtan da shyǵar, otbasy qaǵıdasynyń qashan da bıik turatyny. Qazaq otbasyn qurǵanda jetesizdikten jerip, kórgensizdikten boıyn aýlaq salǵan. Ata-ana úlgisin alǵa ozdyrǵan.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікірлер(0)

Пікір қосу