Тартысты өткен талқылаулар

Бәрін де өз басымнан кешкен соң ештеңе де ұмы­тылмайды. Сонау… Егемендік туралы Декларация қабыл­данған жылдар­дан бергі бар­лық оқиға көз алдымда. Сол кездерден бері үзіліссіз депутат болып келе жатқан мен ғана болғандықтан, бәрін де айтып бере аламын. Шу дегеннен осы Декларацияны қабыл­дау кезінде қызу таластар, қатты айқастар өрістеді. Декларацияда қабылданған мәсе­ле­лер­дің кейінгі тәуелсіз мемлекетіміз үшін мәні өте зор болды. Үлкен дау “Қазақстан – ұлттық мемлекет” деген атаудан бастал­ған еді. Сосын “Қа­зақстан мемлекеті – унитарлы, біртұтас ел” деген, Қазақ­станда Президент қазақ хал­қының өкілі болуы керек және “Қазақ­стан­ның мемлекеттік тілі – қазақ тілі” деген мә­се­лелер қат­ты пікір­та­лас­тар, даулар тудырды. Әсіресе, Тә­уелсіздік ту­ралы заң қабыл­дағанда осы мәселелердің ай­наласында үл­кен пікірсайыстар болды. Жан алып, жан беріскен сәттерді бастан кештік. Сол кезде депутаттар корпу­сында бұ­рынғы билік орын­дарында, партия, комсомолда қызметтерде жүріп, импе­риялық идео­ло­гия­ны әб­ден сіңіргендер мен кәсіп­орын­дардың орыстілді бас­шы­лары – “қызыл директорлар” көп болды. Олардың көбі “ұлттық” дегенді тіпті естіп көрмеген се­кілді, жандары түр­шігіп, осы сөзге көп қарсылық та­нытты. Біздің “ұлттық мемлекет” деп айтқанымыз оларға түсініксіз тә­різді көрінді және оны түсіндіру де оңайға түс­педі. “Қай­дағы ұлт­тық мемлекет”, “бұл ұлт­шылдық, он­дай­ға жібермейміз”, “біз тек қана аза­маттық қоғам құруымыз керек, ешқандай ұлт­тық мемлекет деген болмайды” деп шап­шып, бізді айыптап “не деген сұм­дық, мұны шығарып отыр­ған­дар ұлтшылдар” деп даурықты. Сондайда – Қазақ­стан­дағы негізгі халық қазақ екенін, бас­қа халықтардың өзде­рінің ұлт­тары бар екенін, мәселен, орыстардың негізгі ұлты Ресейде, немістердің ұлты Германияда екенін тү­сін­дірдік. Ал бұл жердегі тұ­ра­тын қазақ ұлты да, бас­қалар – әр ұлттың өкіл­дері. Олар көп бо­луы, аз болуы мүмкін, бірақ бәрібір бұлар басқа ұлттардың өкіл­дері немесе диаспорасы екенін теориялық жағынан дәлел­деп, бұлтартпау керек болды, солай жасадық та. Жабайхан ӘБДІЛДИН, академик.