Инновациялық Қазақстан және болашаққа көзқарас

Астанада  Инновациялық форум өз жұмысын бастады Кеше Астанада Қазақстан Тәу­елсіздігінің 20 жылдығына ар­налған Инновациялық форум өз жұмысын бастады.  Форум елдің Тәуелсіздік алған 20 жыл ішіндегі инновациялық дамуын қорытын­ды­лауға және иннова­ция­лық қыз­меттің орта және ұзақ мерзімді даму бағдарларының бо­лашағын анықтауға бағыт­тал­ған. Форумды  ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министр­лі­гінің қолдауымен «Ұлттық инно­вациялық қор» АҚ ұйым­да­с­ты­рып отыр. Форумға Үкімет және жергілікті атқарушы билік өкілдері, ұлттық компаниялар мен ұлттық холдинг басшылары, даму инс­титуттары мен ҒЗИ, бизнес және инновациялық кәсіпкерлер, ха­лық­аралық сарапшылар мен шетелдік серіктестер қатысуда. Осы­лайша,  форумға инновациялық саясатты жасаушылар мен ин­новациялық қызметті мемлекеттік қолдау құралдарының опе­раторлары  жиналып отыр. Форумның алғашқы күнінің басты оқиғасы – ҚР Премьер-Министрінің қатысуымен өткен «Тәуелсіздіктің 20 жылы ішіндегі Қазақстанның инновациялық даму қарқыны» тақырыбындағы жиын болды.  Сонымен қатар, форум шеңберінде  II Қазақ­стан­дық лин-форум, технологиялық форсайт (болжау) бойынша «Форсайт болашақты жақындату тәсілі ретінде» атты халықаралық конференциясы, «Қазақстан Рес­пуб­ликасында технологиялар мен зияткерлік меншікті коммерциялау жүйесі» атты халықаралық конференция, «20 жылдан кейінгі инновациялық болашақ футуро­лог­тардың көзімен» атты футурология бойынша дөңгелек үстел, «Қазақстандағы абсолютті инновациялар: өзіміз жасаймыз ба, әлде жақсысын сатып аламыз ба?» тақырыбындағы жастардың пікірсайыс турнирі өтті. Форум барысында «Ұлттық инновациялық қор» АҚ шетелдік серіктестердің қолдауымен 2010-2011 жылдары Қазақстанда іске асырылған екі бірегей зерттеудің қорытындысын ұсынды. Бұл Корея ғылыми-техникалық бағалау және жоспарлау институтының қолдауымен іске асырылған ең алғашқы ұлттық ғылыми-техни­ка­лық жоба және БҰҰ Еуропа­лық экономикалық комиссиясы­ның қолдауымен жүргізілген «Қа­зақстанның инновациялық дамуына шолу». Мысал үшін, Корея ғылыми-техникалық баға­лау және жоспарлау институты жүргізген форсайт зерттеуінің Корея Республикасы Үкіметі үшін ерекшелігінің мәні мынада: зерттеу Кореяның 2008-2013 жыл­дардағы технологиялық да­муы негізінде жүргізілген. Қа­зақ­станның 40-тан аса инновация­лық даму институттары, ком­па­ния­лары, ғы­лы­ми институттары, жоо-лар қа­тыс­қан  «Қазақ­стан­ның иннова­ция­лық дамуына шолу» жобасы Еуропаның иннова­циялық эконо­ми­касы дамыған 7 елінің маман­да­рын тарта отырып орындалды. Форумның маңызды шарасы 6 желтоқсан күні Мемлекет бас­шы­сы ашатын Инновациялық жобалар көрмесі болмақ. Көрмеге Қа­зақстанның барлық аймақ­та­ры­нан жиналған және эконо­ми­ка­ның түрлі салаларын көрсететін үздік инновациялық жобалар қой­ылады. Ол инновациялық жо­балардың республикалық бай­қауы­ның қорытындысы негізінде іріктеліп алынған. «Ұлттық инновациялық қор» АҚ 2003 жылы құрылған. Қор өз қызметін Қазақстан Республи­ка­сы­ның 2010-2014 жылдарға ар­налған үдемелі индустриялық-ин­новациялық мемлекеттік бағ­дар­ламасын орындау аясында жүзеге асыруда.  Қор жұ­мы­сы­ның басты мақсаты – еліміздегі инновациялық белсенділікті арт­ты­руға және жоғары техноло­гия­лық, ғылымды қажет ететін өн­ді­рісті дамытуға ықпал ету. Осы күні форум аясында бірнеше шара жүзеге асы­­рылды. Тәу­елсіздік сарайы­ның кең зал­да­ры­ның әр түк­­­пі­­рінде түрлі бас­қо­су­лар, секциялық мәжілістер, бас­па­сөз мәслихаттары өт­­­іп жатты. Өт­кізілген ша­ралардың ең ма­ңыз­дысы ретінде Премьер-Министр Кәрім Мәсімовтің қатысуымен «Қа­зақстанның 20 жыл ішіндегі инно­ва­ция­лық даму динамикасы» деген тақы­­рып­пен өткен пленар­лық отырысты айтуға болады. Он­дағы негізгі баян­да­маны ҚР Премь­ер-Министрінің орынба­са­ры – Индустрия және жаңа технологиялар министрі Әсет Исекешев жасады. Биылғы 2011 жыл біз үшін Қазақстан Республикасы Тәуел­сіздігінің 20 жылдығының аталып өтуімен ғана емес, сонымен қатар мемлекет дамуының жаңа сипат­қа ие болуымен де ерекше маңыз­д­ы. Мұндағы маңызды рөл, сөз жоқ, инновациялық дамуға беріледі, деп бастады өз сөзін Әсет Исекешев. Иә, инновациялық даму мәсе­лелерінің 20 жылдық шебіне Қа­зақстан нақты нәтижелермен келіп отыр. Бүгінгі күні елімізде ин­новациялық қолдаудың қажетті инфрақұрылымдары құрылып үл­ге­рілді. Солардың қатарында Ұлт­тық инновациялық қор, Ғы­лым қоры, ҚазАгроИнновация, вен­чур­лық қорлар, өңірлік технопарктер, коммерцияландыру офис­тері, са­лалық конструкторлық бюролар, Технологиялар трансфертінің ха­лықаралық орталығы секілді даму институттарын айтуға болады. Инновациялық технологиялар пар­кінің бірінші кезегінің құры­лысы да басталып кетті. 2010 жылдан бастап бірінші рет төрт түрлі ұсыным бойынша инно­вациялық гранттарды беру­дің кестесі іске қосылды. Оның ти­імділігі 2011 жылы өтініш бе­ру­шілердің санының екі есе өсе түсуімен дә­лел­дене түсуде. Осы мәселе бой­ынша бөлінген 7,5 мил­лиард теңге қаражатты игеруге 65 миллиард теңгенің ұсыныстары келіп түсті. Өңірлік технопарктердің тиімділігі елеулі дәрежеде өсе түсті. Олар мемлекеттік қаржыландыру аясында бизнес инкубациялау қыз­­метінің тұтас түрлерін ұсынады. 2011 жылы технопарктер қыз­ме­тіне 209 өтініш келіп түсті. Бұл өт­­кен жылғыдан екі есе көп. Мұның сыртында ондаған бастау тетіктері қозғалысқа келтірілді. Бұл тетіктер біздің технопарктерімізді сауық­ты­ра жаңғыртып, оларды бір желі ая­сында біріктіруге мүмкіндік беруде. Технологияларды коммер­ция­ландырудың толыққанды жүйесі жүзеге асырыла бастады. 2010 жылы Технологияларды коммер­ция­ландыру жүйесін үйлестіру орталығы құрылды. Жеті университет пен екі ғылыми-зерттеу инс­титуты базасында 9 коммер­ция­­ландыру офисі қанатқақты жо­ба ретінде іске қосылды. Олардың күшімен коммерцияландыру жө­ніндегі қызметті алу үшін берілген 74 өтінімнің ішінен 18 жоба таңдап алынды. Инновациялық белсенді кәсіп­керлер, өнеркәсіптік кәсіпорын­дар үшін білім тарату орталық­тарының құрылуы нәтижесінде жаңа технологиялар неғұрлым қол­жетімді бола түсті. Мұндай сегіз орталықта кәсіпкерлер білім және консалтингтік қызметтерді игеру үстінде. Технологиялар трансфертін ынталандыру үшін инновациялық инфрақұрылымдардың қызмет аясы кеңейтілуде. Астана, Петропавл және Өскемен қалаларында көлік және мұнай-газ мәшине­ле­рін жасау, сондай-ақ тау-кен метал­лургия құралдарын жасау сала­ларының салалық конструктор­лық бюролары құрылды. Жүк вагон-хопперлері, шахталық жел­дет­кіштердің өндірістері қалып­тастырылды. Еліміздің шығысын­да перфораторлар өндірісі іске қосылды. 9 мәшине жасау кәсіп­орны мен технологиялық үдерісте оларды қолдану жөнінде келісім-шарттар жасалынды. Мәшине жасау өнімдерінің жекелеген атаулы бөлшектерін шығаратын өнді­ріс­тер игерілді. Таяудағы уақыттарда осындай кесте бойынша ауыл шаруашылығы және прибор жасау салаларына арналған мәшине жасау өнімдерін әзірлеу жұ­мыс­тары басталмақ. Әсет Исекешев жас Қазақ­станның инновациялық дамуы­ның қазіргі жағдайына үш түрлі сипаттама бере кетті. Біріншісі, идеядан бастап өнер­кәсіптік өндіріске дейінгі аралық­тағы инновацияларды қолдаудың институттық және инфрақұ­ры­лым­дық қаңқасы құрылды. Екіншіден, деді Әсет Өр­ен­тайұлы, инновациялық қыз­метті мемлекеттік қолдаудың отан­дық бизнес сұранысына лайық­­талған тиімді аспаптары әзірленді және оны қаржылай қолдау үс­тіндеміз. Үшіншіден, тиімді және ор­нық­ты, ыңғайлы ұлттық иннова­циялық жүйені қалыптастырудың белсенді ортасы өмірге келді. Инновациялық белсенділікті ынталандыру жаңашылдықты на­сихаттап және өнертапқыштық қозғалысты қайта жандандыруға ықпал ететін болады. Оның үс­тіне біз осы мәселеге деген әдіс-тәсілдерді де өзгерте алдық. Қа­зіргі күні бұл мәселеде фильмдер түсіріліп қана қоймайды, соны­мен қатар бұл істе белсенді жас жаңашылдар инновациялық үде­ріс­терге тартылады және жұмыс нәтижелері ынталандырылады. Әсет Исекешев осы істерде елеулі нәтижелердің бар екендігін айтып өтті. 2011 жылы инно­ва­ция­лық бизнес-жоспарлар кон­кур­сына келіп түскен өтінімдер саны үш есе өсті және өнер­тап­қыштық шешімдердің деңгейі сапалы түрде артты. 250 мың адамды қамтыған конкурстардың тұрақты көрермендер аудито­рия­сы да қалыптасты. Бұл әрине, үлкен істің басы ғана. 2015 жылға таман Қазақстан қоғамының 80 пайызын қамту жоспарланған. Мемлекет басшысының тап­сыр­­­масы бойынша бүгінгі күні Үкімет таяудағы 10 жылға арнал­ған Қазақ­стан инно-жүйесін да­мы­тудың негізгі бағыттарын әзір­леді. Осыған сәйкес техно­ло­гия­лық жоспарлау жүйесі дамы­ты­латын болады. Әртүрлі технологиялық бағыт­тардың көп қырлылығы тиянақты болжам жасауды және жоспар­лауды, міндеттерді дұрыс айқын­дап, олардың басымдықтарын бел­гілеуді талап етеді. Бүгінгі күні технологиялар тез ескіріп қа­лып жатыр. Сондықтан ұзақ мерзімді әлеуеті бар технология­лар­ды инвестициялау жөн болып та­былады. Мәселен, үстелге қоятын компьютерлер үшін бөлшектер мен микросхемалар жасайтын зау­ыт салу бір қарағанда тар­тым­ды болып көрінуі әбден мүмкін. Алайда, қа­зіргі ағым тұтыну­шы­лар­дың алып жүруге ыңғайлы компьютерлерге көше бастаған­дығын көрсетіп отыр. Ал енді бір он жылдан кейін қал­­таға салуға лайықты компьютерлер басым бо­латындығы анық. Осыған бай­ла­нысты Google корпорация­сы­ның басшысы мынандай болжам жаса­ған: «Болашақта планетаның бар­­лық тұрғындарын 100 мега­байт­­­­тық кең жолақты желі біріктіретін болады, ал әрбір адамның қалта­сында суперкомпьютер жү­реді». Тағы бір мысал, теледидар ту­ралы, лампалармен жұмыс істейтін теледидарлар өткен ғасыр­да қалып қойды. Олардың орнын сұйық кристалды және плазмалы теледидарлар басты. Қазір енді бұл жөніндегі технологиялар одан әрі­ге кетіп, үш өлшемді бейнелеу те­ледидарлары шыға бастады. Олар­ды арнаулы көзілдірік ар­қылы қа­рауға болады. Енді біраз уақыттан кейін бұл теледидарлар негізгі тұ­тыну трендіне енуі тиіс. Бірақ бұл жаңалық та жедел ескіріп қалатын сияқты. Өйткені енді көзілдірікті қажет етпейтін үш өлшемді теледидарлар да пайда болды. Сондықтан технологиялық да­мудың жоғары қарқыны жоспар­лаудың маңызын арттырып отыр. Ол технологиялардың қазіргі жағ­дайынан едәуір алға кетуі тиіс. Қазақстандық өзіндік техноло­гия­лық басымдықты қалыптас­тыру үшін елімізде бірінші рет техно­­логиялық болжамдау жүргі­зілді. Осы мақсат үшін әлемде үлкен беделге ие болып отырған Оңтүстік Кореядағы KISTER ғы­лыми-зерт­теу институтының ма­мандары іске тартылды. Болжамдау нәтижесі бой­ынша өнеркә­сіп­тің нақты сала­сында стратегия­лық көшбасшы­лық­қа қол жеткізу үшін қажет бо­латын сыни технологиялар айқын­далды. Осы тех­нологиялардың әр­бірі бойынша нақты техно­л­о­гия­лық карталар әзірленіп, мемлекет оларға қолдау жасайтын болады. Технологиялық болжамдаудың нәтижелері салааралық ғылыми-технологиялық жоспардың ма­ңыз­ды сипатқа ие болуы үшін пай­да­ла­ны­лады. 2001 жылға бекітілген жос­пар агроөнеркәсіптік кешенде, тау-кен металлургия кешенінде, энер­гетика, мұнай және газ, мәши­не жасау секторларына, ақпара­т­тық-коммуникациялық тех­ноло­гия­лар, химия және мұ­най химиясы сала­ла­рында жаңа өндірістер мен тех­нологияларды игерудің және осы үшін қажет болатын кадрлық, қар­жылық жә­не инфрақұрылым­дық ресурстар­ды игерудің нақты тех­но­логиялық міндеттерін айқындады. Ұлттық және өңірлік деңгейде инновациялық саясатты жүзеге асыруда аралық үйлестіру жүйе­сін құру жөніндегі жұмыстар жүр­гізіледі. Ұлттық деңгейде «Ұлт­тық инновациялық қор» АҚ ба­за­сында Технологиялық даму жө­нін­дегі ұлттық агенттік құрыла­ды. Бұл агенттік инновациялық қызметке мемлекеттік қолдаудың барлық құралдарының бірыңғай операторы қызметін атқарады. Сонымен қатар инновациялық саясаттың табыстылығын өңірлік дамудан тысқары қарастыру мүм­кін емес. Сондықтан да олар «Ин­новациялық өсім нүктелеріне» айналуы тиіс. Инновациялық өсімнің осын­дай нүктесіне Инновациялық технологиялар паркі айналуы тиіс. Бүгінгі күні оның бірінші кезеңі игерілді. Енді екінші кезектің құрылысы өткір сипатқа ие болып отыр. Оның техникалық-эконо­ми­калық негіздемесі 2012 жылдың басында мақұлданатын болады. Сөзінің қорытындысында Әс­ет Исекешев біздің қазіргі аздаған тәжірибеміздің өзі инновациялық дамуды басқарудың өзгертілмей­тін жүйесі жоқ екендігін көрсетіп бергендігін айтып өтті. Сон­дық­тан ол уақытпен бірге үнемі жетілдірілу үстінде болуы тиіс. Бі­рақ сонымен қатар ғылыми-зерт­теу­лерді қолдау­дың, ғылыми әзір­ленімдердің технологиялар трансфертін тиімді ен­гізудің тұрақты жүйесін жасау қағидаттары да болуы тиіс. Сон­дықтан осы мақ­саттағы Елбасы тапсырмасын ор­ын­дау жөнінде Қазақстан Респуб­ли­касының 2030 жылға дейінгі инновациялық да­муының жоспа­ры әзірлену үстінде. Келесі жылы ол жоспар бекітілетін болады, деді ол.

* * *

Өз ісінің білгірі мен кәсіби маман ғана кез келген даму үде­рі­сінің негізгі күші екені ақиқат, деп атап өтті өз сөзінде «Ха­лық­аралық бағдарламалар орталығы» АҚ президенті Саясат Нұрбек. Тәуелсіздіктің табалдырығын ат­та­ған кезде Елбасы алғашқы қа­дамды елімізге керекті маман даярлау ісіне баса назар аударудан бастады. Әлемнің алдыңғы қатар­лы оқу орындарында маман даярлау ісі осылай басталған болатын. 1994-2004 жылдар аралы­ғын­да «Болашақ» бағдарламасы ая­сын­да әлемнің 13 елінде 700 жас талап тәлім алды. Негізінен олар­дың алған негізгі білімдері – мемлекеттік және ұжымдық басқару, халықаралық қатынас пен эко­но­мика саласының мамандары секілді мемлекетімізге аса қажетті мамандықтар еді. Және олардың алған білімі мен тәжірибесі мемлекеттік қызметте, ұжымдық басқару және халықаралық жобаларда өз жемісін берді. 1997 жылы 2030 жылға дейінгі Қазақстанның Даму страте­гия­сы жасақталды, ал 2003 жылы 2003-2015 жылдарға бағытталған Қазақстанның Индустриялық-инновациялық даму стратегиясы мақұлданды. 2005 жылы Елбасы шетелдерде оқитын «Болашақ» сти­пендиаттарының санын 3000 шәкіртке дейін арттыру жөнінде маңызды шешім қабылдады. Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейінгі он сегіз жыл ішінде 4500 шәкірт халықаралық дәре­же­де білім алды. Тағы да 3000 шә­кірт әлемнің ең алдыңғы қатарлы университеттері мен тәжірибелік зертханаларында білімдерін жетілдіруде. Статистикаға сәйкес, бүгінгі таңда «Болашақ» бағдар­ла­масы бойынша білім алған жас мамандардың 8,6 пайызы мемлекеттік орындарда, 9,6 пайызы мем­лекеттік құрылымдарда, 21,2 пайызы мемлекетке қарасты ұлт­тық компанияларда, 56,5 пайызы жеке компанияларда, 2,5 пайызы халықаралық ұйымдарда және 1,6 пайызы коммерциялық емес ұйымдарда жұмыс істеп жатыр. «Болашақ» бағдарламасы 2011-2015 жылдарға жасаған жос­парында бакалавриат дәрежесін­дегі мамандар қатарын оқытуды доғарып, магистрлер мен PhD док­торларын даярлау ісіне баса назар аударып отыр. Бүгінгі таңда мем­­ле­кеттің дамуын жеделдететін ма­мандықтар мен тәжірибелі жас­тар­ды оқыту ісі көңіл ау­дартады. Инновация дегеніміз – фирмалар үшін, рынок үшін, тіпті бүкіл әлем үшін өнім мен үдерісті ком­мерциялық талдау болып табы­ла­ды, деп бастады сөзін Орталық Азия бойынша жеке меншік және қаржы секторының уәкілі Эмма­ну­ель Салинас. Ал, технология­ны игеру дегеніміз қолданыстағы технологияны, өнім мен үдеріс әлеуетін әлі қолданылмаған жаңа жағдай аясында іске асыру. Неліктен инновация сон­ша­лықты маңызға ие деген сұрақ туындайды. Өйткені, табиғи бай­лық пен сыртқы қаржы көздері тұрақты емес. Тек инновация мен технологияны игеру ғана өнім­ді­лікті арттыру көзі екенін түсінген жөн. Есте сақтайтын бір мысал, өнімділік артқан кезде ғана бәсекеге қабілеттілік күшейеді. Қазақстанның жаңа техноло­гияны игеру үшін пайдаланатын және өнімділік үдерісіне жұмсай­тын қазба байлығы бар. Ірі ком­панияларға шетелдік жаңа тех­но­логияларды алу үшін, өнімділік үдерісін арттыру үшін, маман­дар­ды дайындау және жаңа өнімге икемделу үшін мол қаражат керек. Бұл дегеніңіз, инновацияны меңгеру жолындағы мемлекеттің даму әлеуетін байқатады. Ол үш­ін не керек? Әуелі, техникамен жұ­мыс істей алатын тәжірибе және басқару шеберлігі керек. Ол білімділікті талап етеді. Сосын ақпараттық технологиялар, шетелдік тапсырыс берушілер мен халықаралық рынок алаңына шы­ғатын мүмкіншілік, яғни инфра­құрылымды дамыту қажет. Және осы талаптарға сай бизнес жүр­гі­зу машығы керек. Ал өз тара­пы­нан Қазақстан Үкіметі иннова­ция­ны дамыту үшін мынадай мәселелерге назар салуы тиіс. Фирмалардың ісін алға озды­ратын жаңа технологияларды енгізу жолында қолдау көрсетерлік амалдарды жетілдіру керек. Жекелеген гранттарды пайдалану, мә­се­лен, Ұлттық инновациялық қор­дың қызметіне жүгіну. Инжинирингтік қызметтер, қолдау көр­сету шараларының толық қамты­луын қадағалау. Инновацияны енгізу жолында және бәсекеге қа­білеттілікті арттыру мақсатында Қазақстанның оқу-тәжірибелік бағ­дарламаларды пайдалануға ық­пал еткені абзал. Пленарлық отырысты Премь­ер-Министр Кәрім Мәсімов қо­ры­­тындылады. Үкімет басшысы өз сөзінде жуықта Алматыда өт­кен ғылым ордасындағы үлкен бас­қосуда Елбасы инновациялық даму мәселесіне баса мән бергендігін, осыған орай Үкіметке тиісті тапсырма берілгендігін айтып өтті. Сондықтан Үкімет өзінің 2012 жылғы бірінші отырысын нақ осы инновациялық даму мә­селесіне арнамақ екен. Үкімет басшысы қазіргі инно­вациялық дамудың жоспарлары мен қағидаттарын айқындау ісінде сарапшылардың, шетелдік ке­ңес­шілердің ақыл-кеңестері ма­ңыз­ды екендігіне де тоқталып өтті. Осы ретте Үкімет үшін жа­ңашылдық қозғалысқа қалайша серпін беруге болады, ол үшін қан­дай әдіс-тәсілдерді әзірлеп, өмірге енгізген жөн деген сұрақ­тардың маңызы зор екендігін атап көрсетті. «Әдетте инновациялық үдерісті қандай бір жарлық және декретпен жолға қоя алмайсыз? Өйткені, инновация дегеніміз жан­ды шығармашылық болып та­былады. Өнертапқыштық, жаңа­шыл­дық қасиеттер екінің біріне беріле бермейді. Оны былайша айтқанда, жекелеген адамдарға та­биғаттың жасайтын сыйы ретінде қарастырып жатамыз. Міне, жеке адамның бойындағы осы қасиетті қалайша жарқыратып аша аламыз, оның даму ортасын қалай қалыптастырамыз? Бұған нақты жауап беру және оның жолдарын айқындап, тетіктерін үйлесімді ету тіптен де оңай міндет емес. Бірақ бұл іспен айна­лыс­пауға тағы да болмайды. Оны­мен айналыспасақ дамудың қазір­гі биігінің өлшемдері бойынша көш соңында қалатындығымыз айқын», деген Премьер-Министр тиісті идеяларды іздестіру үстінде осындай жиындардың берері мол екендігін еске салып өтті. Форум жұмысына үлкен табыстар тіледі.  

II ҚАЗАҚСТАНДЫҚ ЛИН-ФОРУМ

Қазақстан Республикасының 20 жылдығына арналған Инно­­вациялық форум шеңберінде ІІ Қазақстандық лин-форум өтті. Іс-шараны ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің қол­дауымен «Ұлттық иннова­ция­лық қор» АҚ ұйымдастырды. Іс-шараның мақсаты – 2010 жылдағы заманауи басқару техно­логияларын енгізу туралы бюд­жеттік бағдарламаның қорытын­дысын жасау, жоо-лар, бизнестің әлеуетті өкілдерінің арасында лин-технологиялар философиясын тү­сіндіріп тарату. Осылайша, жыл сайын өтетін лин-форум Қазақ­стан­дағы заманауи басқару тех­но­логияларын енгізу туралы мәсе­ле­­лерді талқылауға арналған дәс­түр­­лі сұхбат алаңына айналуға тиіс. II Қазақстандық лин-форумға экономиканың әртүрлі секторла­ры­­нан 500-ден астам кәсіпорын­дар­дан, даму институттарынан, уни­вер­ситеттерден, халықаралық жә­не қазақстандық сарапшылар­дан, мем­лекеттік органдардан, қар­жы инс­­титуттарынан өкілдер жиналды. Лин-форум барысында халық­аралық сарапшылар – Кайдзен (Ресей) университетінің өкілдері, Кайдзен институтының (Үндіс­тан), Фраунхоффера (Германия) институтының, «Solving Efeso», «Strategy Partners Group», «Орг­пром» компанияларының өкіл­де­рі лин-технологияларды енгізудің көп жылдық тәжірибесімен ал­мас­ты. Қатысушылар кәсіпорын­дар­дағы ұтымды өндіріс құрал­дарын енгізудің қыр-сыры тура­лы, енгізудің бастапқы кезеңін­де­гі қиыншылықтар мен ерекшеліктер туралы хабардар болды. Со­нымен қатар, қатысушылар лин-технологияларды енгізуге ар­нал­ған жобалардың шынайы отандық бизнес-кейстерімен танысты. Өткен жылы заманауи басқару технологияларын енгізу бағдар­ла­масы бойынша 13 отандық кә­сіпорын қатысқанын еске салып өту қажет. Олар: «СК «Стройкласс»» ЖШС (Астана қ.), «КазСПО-N» ЖШС (Алматы қ.), «Гордорремстрой» АҚ (Алматы қ.), «Caspian Beverage Holding» АҚ (Алматы қ.), «ZHERSU POW­ER» ЖШС (Талдықорған қ.), «Кайнар АКБ» ЖШС (Тал­ды­қор­ған қ.), «Экостройсервис» АҚ (Қа­рағанды қ.), «Караганда Энер­гоцентр» ЖШС (Қарағанды қ.), «Мунаймаш» АҚ (Петропавл қ.), «Петропавловский завод тяжелого машиностроения» АҚ (Петропавл қ.), «Костанайские мине­ра­лы» АҚ (Жітіқара қ.), «Актюбинский завод нефтяного оборудования» АҚ (Ақтөбе қ.), «АЗИЯАВТО» АҚ (Өскемен қ.). Форум барысында жарияланғандай, кә­сіпорын тарапынан өндірістік биз­нес-үдерісті оңтайландыруға, өндіріс орындарындағы тар са­ла­ларды анықтауға, лин-құрал­дар­ды енгізуге, өнім бірлігін өнді­ру­ге жұмсалатын уақытты қыс­қар­туға қол жеткізілді. «Бағдарлама шеңберінде өткізілген іс-шаралар нәтижесінде кәсіпорындарға тиімдірек жұмыс жасауға мүмкіндік туды, өндірістік қызметкерді лин-технология құралдарына үйретті, сол арқылы қызметкерлердің ын­тасын көтеруге және ішкі өнді­рістік және ақпараттық ағымдар­дың сапасын көтеруге мүмкіндік туды», – деп атап өтті іс-шара ба­рысындағы басқарушы директор, «НИФ» АҚ (басқару техно­ло­гия­ларын енгізу бойынша бағ­дар­лама операторы) Инновация­ла­р­дың сервистік құралдарын бас­қа­ру орталығының директоры Гүл­нара Есенғазина. Сонымен қатар форум бары­сында қазақстандық кайдзен-клуб­тың жұмысын бастағаны туралы хабарланды, бұл клуб өз айна­ла­сына кайдзен филосо­фия­сын кез кел­­ген кәсіпорында жү­зеге асы­руға бар күшін салып отырған қазақ­стандық сарапшыларды біріктіреді. I Қазақстандық лин-форум нә­тижесінде «Орталық Азиядағы ай­мақтық экономикалық ынты­мақ­тастыққа ықпал ету» бағдар­ламасы аясында (GTZ) ГмбХ Тех­никалық Ынтымақтастығы бой­ынша гер­ма­н­иялық қоғаммен және Ресей Лин-мектебімен ме­мо­рандумға қол қой­ылды. II Қа­зақстандық лин-форум шеңбе­рін­де Қазақстанның жоба ме­нед­жер­лері одағымен, Кайдзен инс­ти­тутымен (Үндістан), Ресей Кайдзен институтымен, «Solving Efe­s­o» (Франция) компаниясымен, «Оргпром» (Ресей) компания­сы­мен, «Жас маман» (Қазақстан) студенттік экономикалық бюро­сы­мен өзара меморандумға қол қою жоспарланып отыр.

 

ТЕХНОЛОГИЯЛАРДЫ КОММЕРЦИЯЛАУ БОЙЫНША КОНФЕРЕНЦИЯ

Қазақстан Республикасы Тәу­елсіздігінің 20 жылдығына арнал­ған Инновациялық форум шең­бе­рінде «Қазақстан Республика­сын­да технологиялар мен зияткерлік меншікті коммерциялау жүйесі» тақырыбында халықаралық конференция өтті. Конференцияның басты мақ­са­ты – тәжірибе алмасу және Қа­зақстанда технологияларды ком­мерциялаудың тиімді жүйесін қа­лыптастыруға ықпал ету. Бұл елде ғылымды қажет ететін өндірістің пайда болуына және экономи­калық өсуге алып келген маңызды эле­мент болып табылады. Конференция жұмысына ҚР Индустрия және жаңа технологиялар вице-министрі Қаныш Төлеушин, «Ұлт­тық инно­ва­циялық қор» басқарма төраға­сы­ның орынбасары Мүсі­лім Бектеп, Inno (Германия) бас­қарушы дирек­торы Питер Хайдебрек, Yissum израильдік компа­ния­сының президен­ті Яааков Мих­лин, Сколково (Ре­сей) жоба­лары бойынша директор Лоуренс Райт және т.б. қатысты. Технологияларды коммерциялау жүйесін құруда белгілі жетістіктерге жеткен елдердің эконо­ми­калары да жоғары өрлеу қар­қы­нына қол жеткізді. Осы ел­дер­дің барлығында мемлекет түр­лі кө­тер­мелеу тетіктері ар­қы­лы ин­но­ва­циялық қызметті ын­та­лан­ды­руда маңызды рөл ой­на­ды. Тех­­ноло­гия­ларды коммерциялау жү­йе­сінің пайда бо­луы тікелей немесе жанама түр­де әлеуметтік-экономи­ка­лық си­пат­тағы міндеттерді шешуге мүм­кіндік береді, олар мысалы, жаңа жұмыс орын­­дарын ашу және экономиканың бәсекеге қа­бі­лет­тілігін арттыру. 2010 жылдан бері үдемелі индустриялық-инновациялық да­му­дың мемлекеттік бағдарла­ма­сын жүзеге асыру барысында Ұлт­тық инновациялық қор Индустрия және жаңа технологиялар министрлігі атынан технология­ларды коммерциялау жүйесін қа­лыптастыра бас­тады. 2011 жыл­дан бастап Ұлттық инновациялық қорда Техноло­гия­лар­ды коммерциялау жүйесін үй­лестіру орта­лығы жұмыс жасайды. Қазіргі уақытта жоо-лар мен ҒЗИ-да коммерцияландырудың 9 кеңсесі жұмыс жасайды, коммерциялау кеңселерінің қызметкер­леріне арналған оқыту тренингтері жүргізілуде. Конференция барысында ай­тылғандай, келесі жылы Қазақ­стандағы коммерцияландыруды да­мыту үшін 6 жаңа коммерция­ландыру кеңселерін ашу, тех­но­логияларды коммерцияландыруға гранттар енгізу, жобалардың са­нын 3 еседен астамға көбейту, сондай-ақ аймақтық коммерция­лан­дыруды қолдау орталықтарын ашу жоспарланған. Конференция қорытындысы бой­ынша Ұлттық инновациялық қор Inno-group Inno-group (Германия), Yussum (Израиль) және HTSPE (Ұлыбритания), Mobile Mon­day (Финляндия), Халық­ара­лық ғылыми-техникалық орта­лық­пен (Ресей Федерациясы) ын­тымақтастық туралы меморан­дум­дарға қол қойды. Кейінгілері технологияларды коммерция­лан­ды­ру жүйесін құру бойынша бай тәжірибеге ие. Меморандумдар атал­ған ұйымдармен тұрақты ын­тымақтастық орнату үшін негіз болады, бұл олардың техно­логия­ларды коммерцияландыру саласы мен инновациялық сая­сатты ж­ү­зеге асыру жөніндегі тәжіри­бе­сінен үйренуге мүмкін­дік береді.   ФОРСАЙТ (БОЛЖАУ) БОЙЫНША ХАЛЫҚАРАЛЫҚ  КОНФЕРЕНЦИЯ Қазақстан Республикасы Тәу­елсіздігінің 20 жылдығына арнал­ған Инновациялық форум шең­бе­рінде «Форсайт болашақты жа­қын­дату тәсілі ретінде» тақы­ры­бында халықаралық конференция өтті. Кон­ференцияны ҚР Индустрия жә­не жаңа технологиялар министрлігінің қолдауымен «Ұлт­тық инновация­лық қор» АҚ ұй­ымдастырды. Конференция жұмысына Ғы­лыми-техникалық саясат жөнін­дегі жапон ұлттық институтының (NIS­TEP), Австрия технология­лық инс­ти­тутының, Манчестер инно­вация­лық технологиялар инс­титутының (Ұлыбритания), Корея өнеркәсіп кешені корпо­рация­сы­­ның (KI­COX) өкілдері және т.б. қа­тысты. Олар форсайт жүр­гі­зу­дің ұтымды тәжіри­белерімен бөлісті. Конференция жұмысында Қа­зақстанда алғаш рет өткізілген «Ұлт­­тық инновациялық қор» АҚ-тың Ко­рея ғылыми-техникалық фор­сайт­ты ғылыми-техникалық жос­пар­лау және ғылым мен тех­нологияны ба­ғалау институтының (KISTEP) әдіс­темелік қолдауымен өткізген тұ­саукесері ерекше на­зарды аударды. Форсайттық зерттеулер эконо­мика, ғылым және академия са­лаларының білікті мамандарынан тұ­­­ратын сарапшылар тобының жұ­мысында өз көрінісін тапты. Ағым­дағы трендтерді талдай оты­рып сарапшылар берілген тақы­рыпты әрі қарай дамытуға мүм­кіндік беретін жаңа әдістемелер жасады. Қа­зақстан дамуының күш­ті және әл­сіз жақтарына, қа­зіргі кезеңде біз­дің еліміздің алдында тұрған мүм­кіндіктер мен қауіптерге талдау жүргізді, соны­мен қатар ел бо­ла­ша­­ғының да­муы­на маңызды ықпал ететін фак­торлар мен қажеттілік­тер­ге са­раптама жасалды. Сондай-ақ, ғылым мен технологияны да­мыту саласындағы әлемдік трендтерге толықтай талдау жасалды. Ғылым мен техниканы дамы­тудың жаһандық және ішкі трендтеріне толығымен талдау жасау, сондай-ақ Қазақстанның басқа елдермен салыстырғандағы бәсеке­ге қабілеттілік деңгейінің орнын анықтау қорытындылары негізінде сарапшылар тобы Қазақ­стан­ның 2020 жылға дейінгі ғылыми-техникалық дамуының мақсат­та­ры мен міндеттерін болжамдады. Дамудың ойға алған деңгейіне 2020 жылға дейін жету үшін Қазақстанға қажетті өнімдер мен қызметтер тізімі анықталды. Сарапшылардың кең орта­сын­да Қазақстанның 2020 жылға дейінгі дамуы және болашағын тал­қыға салу және Қазақстанға ең үлкен әлеуметтік-экономикалық ти­імділік беретін басты техноло­гиялық бағыттар мен негізгі сала­ларды анықтау мақсатында, сон­дай-ақ әлемдік рыноктарда орын­ға ие болуға мүмкіндік жасау мақ­сатында Дельфи сауалнамасы (қ­а­зақстандық сарапшылардың үл­кен көлеміне жүргізілген сауалнама) жүргізілді. Сауалнама нәти­желері бойынша, Қазақстанның 2020 жылға дейінгі дамуындағы басты салалардың қатарына агро­өнер­кә­сіп кешені, кен-метал­лур­гия кешені, энергетика секторы, мұнай және газ секторы, машина жасау, ақпараттық-коммуникация­лық тех­нологиялар, химия және мұнай­ хи­­­­миясы секілді ҮИИДБ-ға кіретін 12 негізгі салалар жатқызылды. Республиканың стратегиялық басымдыққа ие ресурстарын бір жерге шоғырлау мақсатында анық­талған басым салалардың шең­бе­рінде еліміздің әрі қарай дамуына түрткі болатын және оларды жаңа техникалық деңгейге шығаруға мүм­кіндік беретін технологиялар ан­ық­талды. Аталмыш технологиялар, олардың Қазақстан үшін эконо­ми­калық және стратегиялық тар­тым­дылығы мен іске асушы­лы­ғына техникалық талдаудан өт­кен­нен соң еліміз үшін сыни тех­но­логиялардың қатарына қосылды. Жүргізілген форсайт зерттеу­лерінің нәтижелері бойынша 2020 жылға дейінгі кезеңге еліміздің ба­сым салаларының әрқайсысы бой­ын­ша технологиялық жол кар­тала­рының жобалары жасалды. Он­да басым салалардағы сыни технологиялар, оларды дамытуға қажетті ресурстар, сондай-ақ қой­ылған мақсаттарды жүзеге асы­ру­дың уақытша шегі өз көрінісін тапты. Форсайт зерттеулерінің нәти­желері мемлекеттің басым салалар мен технологияларды дамыту жө­нін­дегі стратегиясының, сон­дай-ақ Қазақстанның 2020 жылға дейінгі ғылыми-техникалық дам­уы­ның са­­­лааралық жоспарын кө­кейкест­і­лен­дірудің негізі болып табылады.  

«20 ЖЫЛДАН КЕЙІНГІ ИННОВАЦИЯЛЫҚ БОЛАШАҚҚА ФУТУРОЛОГТАРДЫҢ КӨЗҚАРАСЫ» АТТЫ ДӨҢГЕЛЕК ҮСТЕЛ

Қазақстан Тәуелсіздігінің 20 жылдығына арналған Иннова­ция­лық форум шеңберінде «20 жыл­дан кейінгі инновациялық бола­шақ футурологтардың көзімен» атты дөңгелек үстел өтті. Іс-шараны ҚР Индустрия және жаңа технологиялар министрлігінің қол­дауымен «Ұлттық инновациялық қор» АҚ ұйымдастырды . Дөңгелек үстелдің мақсаты – ХХІ ғасырдың І жартысындағы әлемнің инновациялық және тех­никалық болашағының сұлбасын, сонымен қатар Қазақстанның а­л­дағы таяу 20 жыл ішіндегі инно­вациялық және ғылыми-техника­лық дамудағы рөлі мен алатын орнын анықтау. Батыстық, ресейлік және отандық жетекші футурологтар, философтар, әдебиет­шілер, ғылым өкілдері, экономис­тер, қоғам қайраткерлері жина­лып жиырма жылдан кейінгі Қ­а­зақстанның бейнесі жайлы сөз қозғады. Қазақстанда осындай дең­гейдегі мұндай шара алғаш рет өткізіліп отыр Дөңгелек үстел барысында ресейлік әдебиет сыншысы Сергей Переслегин, танымал америкалық жазушы Брюс Стерлинг, Ресей футурологтар ассоциациясының үй­лестірушісі Владимир Кишинец және т.б. баяндамалар жасады. В. Кишинец атап өткендей, уа­қытты алдын ала көре білген өте маңызды. Осылайша, футу­ро­ло­гия­лық зерттеулердің нәтиже­лері тек қана теориялық емес, сая­си және экономикалық мәнге де ие. Оның сөзі бойынша, біз бұ­рын көрмеген технологиялар және жо­ғары деңгейдегі құбы­лыс­тар за­ма­нында өмір сүру­де­міз, ол біз үшін әдетке айнал­ған әлеуметтік өмір мен саясаттан мүлде бөлек. Бұл әдеттен тыс ин­теллектуа­л­дық күшті және форвардтық болжаумен айн­алы­сатын адамдардың қарым-қаты­на­сын қажет етеді. Футурология көбіне даналанған зат және еш­қандай коллайдер­лер­дің құруын күтпейді. Оның да­муы үшін қо­ғам мен билік тара­пынан бірың­ғай назар аударудың маңызы зор. Бірақ интернет алаң­дарының қол­дауы, зерттеулердің гранттық қолдауы, жинақтар мен моно­гра­фиялардың шығарылуы, халық­аралық байланыстардың қол­дауы өте өзекті болып табылмақ. Инновациялық экономика құ­ру жолында тұрған Қазақстанға тұрақты болашақты болжаудың лайықты институттарын дамыту қажет. Қазіргі уақытта ҚР ИЖТМ «НИФ» АҚ-пен және жетекші халықаралық сарапшылармен бірігіп инновация саласында Қазақ­стан 2030 жылға дейінгі иннова­ция­лық даму жоспарын жасау үс­тінде, осыған байланысты өткізі­ліп отырған шара әлемдік инно­вациялық процесті дамытудың болашақ сценарийлерін анықтау­да өте маңызды орын алады. Футурология бойынша сессия­ны өткізудің өзектілігі соңғы жы­л­дарда жетекші футурологтарды маңызды халықаралық форум­дар­ға (әсіресе, инновациялық) тар­ту­дың таралып бара жатқанды­ғы­мен сипатталады. Мысалы, «Иннопром-2011» атты Ресейдегі жетекші инновациялық форумдар­дың бірінде «Жиырма жылдан кейінгі қоғам: инновациялық технологиялар неге алып келеді. Фу­ту­рологтардың көзқарасы» атты дөңгелек үстел өтті. Сонымен қа­тар, RUSNANOTECH-2011 төр­тін­ші халықаралық форумын­да ба­тыстық жетекші футуролог Эрик Декслер баяндама жасады, оны нанотехнологиялардың негізін салған атасы ретінде есептеуге болады. 2011 жылдың атаулы оқиғаларының бірі бесінші син­гу­лярлық Саммитінің өткізілуі бол­ды, оның басты идеологы әлемге әйгілі футуролог Рэй Курцвейл. Айта кету керек, Қазақстан Тәуелсіздігінің 20 жылдығына ар­налған Инновация­лық форум шең­берінде Президенттік инновациялар клубының алғашқы оты­рысы да өтеді. Президенттік инновациялар клу­бы – бұл Инновациялық Фо­рум­ның басты шарасы. Клубтың бірінші ашық пленарлық отыры­сында ел­дің инновациялық да­муы­на арнал­ған бағдарламалық баяндамасы­мен, сондай-ақ Президенттік инновациялар клубы­ның құрылуы ту­ра­лы Елбасы сөз сөй­лейді деп жос­парланып отыр. Клуб­ты құру ту­ра­лы шешім ағым­дағы жылдың ма­мыр ай­ын­да өткен жұмыс бабын­дағы ке­ңесте қабылданған еді. Клуб­тың басты мақсаттары – отандық ин­новация­лық жобаларды алға жыл­жыту және тарату, оларды іске асы­руға көмектесу, елге жо­ғарғы тех­ноло­гияларды, транс­ұлт­тық корпо­ра­ция­ларды тарту, ғылым мен ин­новацияларды да­мытуды инвестициялау және т.б. Сонымен қатар, Клуб ғылыми-зерттеу бағдарла­ма­­ларын жүргі­зуді және Қазақ­стан террито­рия­сында халық­ара­лық ком­­­паниялар тарапынан Қа­зақ­стан экономика­сын қаржылан­ды­ратын лайықты инфрақұрылым жасауды ынта­ландырады деп күтілуде. Клуб: Қазақстанның инно­ва­ция­лық дамуының өзекті мәселелерін сараптамалық талдайтын сұхбат алаңына айналады. Кәсіби шешімдер мен келесі жылға арналған елді орта және ұз­ақ мерзімді уақытта иннова­ция­лық дамыту бойынша ұсыныстар жа­сай­тын кеңес беру ұйымы болады. Елге жетекші халықаралық сарапшыларды, ірі халықаралық кор­порациялар, жоғары техника­лық компаниялар, танымал ға­лым­дар мен инноваторларды, са­лиқалы вен­чурлы қаржыгерлер мен инвес­торларды тарту алаңы­на айналады. Елдегі инновациялық қыз­метті қолдау мақсатында иннова­ция­ларды тарату және мемлекет бастамаларын түсіндіретін бұ­қаралық іс-шара болады. Елдің инновациялық дамуы бойынша ғылыми, жастар орта­сында, бизнес-ортада ұсыныстар мен пікірлерді жасайтын қоғам­дық қозғалыс болады; Дарынды инноваторларды қолдау құрылымы, әлеуметтік лиф­тілер институты, бірегей инновациялық жобаларды қолдау және Мемлекет басшысы деңгей­інде және халықаралық деңгейде қолдау механизмі. Қазақстан Республикасы Президентінің жыл сайынғы Жол­дауын жариялаудың беделді ала­ңына айналады. Клубтың басты мәселелерін тал­қылауға қазір жұмыс істейтін, со­ны­мен бірге әлеуетті шетелдік инвесторлар, отандық жетекші және шетелдік компаниялар, ха­лық­ара­лық сарапшылар мен ғы­лым және инновациялар саласын­дағы халық­аралық сарапшылар мен ғылым саласындағы аналитиктер, жетекші венчурлық қар­жыгерлер қатысады. Сұңғат ӘЛІПБАЙ, Қанат ЕСКЕНДІР.

–––––––––––––––––––––

Суреттерді түсірген Орынбай БАЛМҰРАТ.