![Темір жол билетінің тапшылығы неліктен жазда туындайды?](/article_photo/1531709473_article_b.jpeg)
Жол азабын жүрген білер
Жаз басталғалы Астанадағы теміржол вокзалдарында да, өзге өңірлердегі билет кассаларында да ұзын сонар кезек бір сәтке саябырсыған емес. Жазғы демалыс уақытында сапарға шығатындар, саяхатқа аттанатындар саны көбейетіні ақиқат. Осындайда тасымалдаушылар тарапынан сұраныстың не себепті алдын ала ескерілмейтіні түсініксіз.
Былтыр Астанада өткен ЭКСПО-2017 көрмесінің тұсында жолаушылар тасымалында ешқандай іркіліс болған емес, билеттер оңай табылды. Сол үрдісті қазір де жолға қоюға не кедергі?
Осы материалды әзірлеу барысында Астанадағы қос вокзалға да бардық. Өйткені ел арасында тапшы билеттердің алыпсатарлардың қолында жүргендігі және бұл іске пойызда қызмет көрсетушілердің де қатысы бар деген әңгімелер желдей есіп тұр. Әрине кассадан тыс билет сатушыларды кездестірмегенімізді мойындау керек. Алайда қалыптасқан ахуалдан хабар беретін бірер деректі айтпай кетуге болмас. Мәселен, ақтөбелік жас отбасы – Арман мен Гүлімді «Атырау – Астана» бағытындағы пойыздан түскен жерінде жолықтырдық. Отағасының қызметіне байланысты демалысты ертерек жоспарлау мүмкін болмай, елордадағы ата-анасына келу үшін асығыс жолға шыққан беті екен.
– «Әйтеке би» стансасынан, жалпы Ақтөбе өңірінен Астанаға заңды түрде билет алу мүмкін болмады. Амалсыздан пойыз өкілдерімен сөйлесіп міндік. Екі орынға билет құнын артығымен төледік, – дейді Гүлім Мұратқызы.
Бұл жолаушылар қазір еліміздің вокзалдары мен билет сататын жеке кассаларды торуылдап жүрген немесе жол жүру құжатын онлайн тәсілімен алу үшін компьютерге телмірген көптің бірі ғана.
Есесіне Астанадағы билетке мұқтаж жандар Ерлан есімді азаматты іздейді екен. Бізге де аталған тұлғаның ұялы телефон нөмірін табу қиынға соққан жоқ. Оның ұялы телефонының нөмірін вокзал күзетшілері жатқа білетін болып шықты.
Оған қоса сол күзетшілердің айтуларына қарағанда, қазір билетті жайып, самсатып, артық бағасына сатушылар Астана вокзалында жойылған. Орайы келгенде Ерланмен де Ақтөбеге баратын жолаушы ретінде сөйлесіп көрдік. Екі арадағы диалог мынау:
– Сіздің нөміріңізді вокзалдағы жігіттерден алған едім. 17 шілде күні Ақтөбеге баратын үш адамға билет керек болып тұр. Тауып бере аласыз ба?
– Сен ендеше кешкісін вокзалға келсейші. Он жетісіне билет істеп берейік. Жеті-сегіздерде вокзалға кел, «хорошо».
– Бағасы қанша болар екен?
– Білмеймін оны, кассада айтады. Қанша билет керек – үшеу ме, төртеу ме?
– Үш билет керек.
– Болды ғой онда. Билеттен бөлек үш билетке маған үш мың теңге бересің. Істеп беремін мен саған. Броньдар бар ғой. «Хорошо»?
Міне, осы аз-кем әңгіменің іс жүзінде қалай жалғасатындығынан бейхабармыз. Сондай-ақ бұл азаматтың кім екендігін, қызметі, лауазымы мен мүмкіндіктерін де анықтау мүмкін емес. Оның әрекетінен қылмыс құрамын да табу қиын. Алайда осы әңгімеден соң-ақ билет алудың қитұрқы тәсілдері әбден жүйеленіп, жолға қойылған ба деген күмәнді ойлар туындап қалды. Бұл бабаларымыз айтқан «бір қарын майды шірітетін құмалақ» тәріздес дерек болар, дегенмен «жел тұрмаса шөптің басы қимылдамайды» дегенді де айтқан біз емес.
Бұрынғы жолсерік, қазіргі депутаттың ұсынысы
Пойыз билеттерінің тапшылығы мәселесін жақсы білетін адамның бірі – Мәжіліс депутаты Нұртай Сабильянов. Оның сонау 2009 жылы сол кездегі Көлік және коммуникация министрі Әбілғазы Құсайыновқа жолдаған депутаттық сауалынан бері он жылға жуық уақыт өтсе де бұл мәселенің түпкілікті шешімін таппағандығын көреміз. Осы материалды әзірлеу барысында Шығыс Қазақстан облысында сайлаушылармен кездесіп жүрген Мәжіліс депутатымен байланысқа шығып, өз сауалымызды көлденең тарттық.
– Жаз шыға мектеп оқушыларының, студенттердің демалысы басталысымен пойыз билеттерінің тапшылығы болып тұрады. Оны болдырмау үшін қосымша вагондарды көбейту керек. Ең бастысы, жолаушылардың нақты саны есептеліп, мәселені түбегейлі шешу жолдарын қарастыру керек. Өйткені, қазір еліміздің азаматтарының ең көп қолданатын көлігі – теміржол. Сондықтан, жаз мезгілінде қосымша пойыздар шығаруға мүмкіндіктер баршылық. Соны ҚТЖ жан-жақты қарастырып, азаматтардың сұранысын қамтамасыз етуі қажет, – дейді депутат.
– Нұртай Салихұлы, сіз бұл мәселені 2009 жылы көтерген екенсіз. Содан бергі уақытта не өзгерді?
– Сол уақыттан бері пойыз вагондарының көбі ескірді де, есептен шығарылып тасталды. Жаңа вагондар әлі жетіспейді. Сондықтан қазір жаңа вагондарды көбейтуге толық мүмкіндік бар. Мен студент кезімде «Алматы – Мәскеу», «Алматы – Ленинград» бағыттарында жолсерік болып жұмыс жасағандықтан, мәселені тереңінен білемін. Ол кездегі тапшылық қосымша пойыздар шығару арқылы шешілетін. Оған қоса қазір Алакөл сияқты демалыс орындарына баратын бағыттардағы пойыз санын көбейту керек. Бірақ бір сәтте барлық мәселені шешіп тастау мүмкін емес шығар. Алайда ҚТЖ жақын аралықтағы стансалар арасындағы жолаушыларға қолайлы болуы үшін отыратын орындарға лайықталған вагондарды көбейткендігі абзал. Жақын жерге қатынайтындарға «купенің» не қажеті бар? Осындай жүйелі өзгерістер арқылы билет тапшылығын жоюға болар еді.
Уәкілетті органның жауабы
Жолаушылардың, «делдалдың» және депутаттың пікірлерінен соң уәкілетті орындарға сұрау салдық, сауалымызды жолдадық.
Өз кезегінде біздің сұрақтарымызға жауап қатқан Инвестициялар және даму министрлігіне қарасты Көлік комитетінің деректеріне қарағанда, қазіргі уақытта еліміздің аумағында жолаушы тасымалына шығарылған вагондар саны 2,5 мыңнан асады. Уәкілетті орган да жаз мезгілінде жолаушылар ағынының көбейетіндігін, билет тапшылығының болатындығын жоққа шығармай, жекелеген тасымалдаушылар мен жергілікті атқарушы органдармен бірлесе отырып, жолаушылар сұранысы жоғары бағыттарға қосымша пойыздар мен тіркеме вагондар шығарылып жатқандығын хабарлады.
Атап айтқанда, жолаушылар ағымы мол алты бағытқа қосымша пойыздар шығарылған және 1375 вагон тіркелген. Оның ішінде жолаушылар нөпіріне байланысты «Алматы-2 – Семей», «Алматы-2 – Шымкент», «Астана-1 – Шымкент», «Астана-1 – Достық», «Алматы-2 – Қостанай», «Астана «Нұрлы жол» – Алматы-1» бағыттарына басымдық берілген.
Комитеттің деректеріне қарағанда, жылжымалы құрамды жаңарту мол қаражатты қажет ететіндіктен, жаңа вагондар сатып алуды кезең-кезеңмен жүзеге асыру көзделген. Бұл талапты Көлік комитеті қатаң бақылап отырғанға ұқсайды. Жылжымалы құрамды жаңартуда тасымалдаушылардың өз қаражаттарымен қатар, Көлік комитеті тарапынан қаржы институттарын тарту да қолға алынған. Мәселен, 2017 жылы тасымалдаушылар 120 вагон сатып алған болса, биылғы жылдың соңына дейін тағы 110 вагон сатып алу жоспарланған.
Осы Көлік комитетінің ресми деректеріне қарағанда, теміржол көлігі арқылы жолаушылар тасымалын ұйымдастыру бойынша тасымалдаушылар құзыретті органға ай сайын есеп беруге міндеттелген. Әсіресе, әлеуметтік санаттағы облысаралық тасымалдарды Көлік комитеті бақылаудан шығарған емес. Осы саладағы заңдылық бұзылатын жағдайда, тасымалдаушының міндеттемелері орындалмаған күнде оларға қолданылатын шаралардың тізімі қаттаулы.
Оның үстіне Көлік комитеті жолаушылар пойыздарында қызмет көрсетудің Ұлттық стандарттарының орындалуын бақылау үшін тексеру жұмыстарын ұдайы жүргізіп келе жатқанын айтады.
Мәселен, 2017 жылдан бері пойыздардың 80 құрамы тексеріліп, тасымалдаушыларға бес жүзден аса ескертулер берілген көрінеді. Оның ішінде қыс мезгілінде пойыз вагондарын жылытуға, ал жаз шығысымен вагондардағы ауаның тазартылуына, салқындатылуы мен санитарлық жағдайларға қатысты талаптардың орындалмауы анықталып келген.
Тапшылықтың түйіні
Бұл мәселе жылма-жыл қайталанып отырғандықтан, тасымалдаушылардың, уәкілетті органның да өткен жылдардағы жауаптары да айна-қатесіз қайталанып отырады. Ұзын сонар жауаптың төркіні жалғыз – жаз кезінде жолаушылар нөпірі көп, жылжымалы құрамдарға қосымша вагондар тіркелуде.
Бұл сала қанша автоматтандырылып, сандық жүйе енгізілгенімен, адами фактордан арыла алмай отырғандығын жоғарыда баяндауға тырыстық. Қулығына құрық бойламайтын пысықайлар жаз мезгіліндегі дүрмекті пайдаланып немесе тапшылықты қолдан ұйымдастыра отырып «көжесін айырудың» жолын тауып отырған жоқ па?
Ал теміржол саласының білгір мамандарының айтуларына қарағанда, жаз мезгіліндегі сұранысты қалт жібермейтін, бәсекелестік ортадағы билет кассалары жолаушылар тасқыны үдей түсетін бағыттарға жол жүру құжаттарын алдын ала сатып алып кейін үстеме бағамен қайта сатуды кәсіпке айналдыруы да мүмкін.
Ал іс жүзінде қосымша пойыз шығару тасымалдаушыларға да арзанға түспейді. Пойыздың әрбір құрамының машинистері, жолсеріктері мен басқа да жүздеген қызмет көрсетушілерді жолға шығару орасан қаржыны талап етеді. Оның үстіне жолаушының болмай қалу тәуекелі желкеден тартып жібере қоймас.
Осының салдарынан той-томалаққа, өлім-жітім рәсімдеріне асыққан, демалысын аяқ астынан ұйымдастырған азаматтардың пойыз арқылы жолға жедел шығуына аса бір мүмкіндік жоқ. Мұндайда билет алудың заңға томпақ жолдарын іздей бастайтыны рас.
Серік ӘБДІБЕК,
«Егемен Қазақстан»