Қазақстан • 05 Қараша, 2018

Сырлы сөзі көңілді қозғайды

302 реткөрсетілді

Қазақта атам заманнан бүгін­ге жеткен аталы сөздер биқисап. Соның бірі – «жақсының жақ­сылығын айт, нұры тасысын» деген лепес. Осынау ұлағат сөздің ойыма оралуы әрине себепсіз емес. Қазақ әдебиетінің бүгінгі буыны ортасынан оза шауып, оқшау көзге түсіп, талантымен танылған ақын Бауыржан Ж­aқыптың шы­ғармашылығы жөнінде көкейіме түй­ген ой-пікірлеріммен бөліспекшімін. Өйт­кені Бауыржанның бірегей білімді, ойлы оқымысты екен­дігі өз алдына, дара дарынды ақындық тұлғасына толымды талдау жасау жағы кемшін. Арынды ақындығы, сарабдал сыншылығына сай Темірхан Медетбектің тамаша талғамды жалғыз мақаласы болмаса. Ал ақындық жаратылысы, қалам қайраты ешкімге ұқсамай­тын, талант қуатымен жырлау үл­­гісі мүлде бөлекше Бауыржан шы­ғар­машылығын артық мақ­тамай-ақ, тал бо­йында барын ашып айтсақ та жетіп жатыр. 

Бауыржан ақынның ұлт болмысын, қазақы қасиетін ай­ғақ­тайтын айшықты өлең-жыр­лар жазуда айрықша талантымен танылған әріптестерінің алдыңғы сапында жүргенін айту парыз. Ал ақынның өзге шайырлардан өзгешілігін айқындап тұрған ой-пікірінің, толғам-түйінінің жа­ңалығы, сөзді түрлендіріп қолданудағы тың тәсілі, ұйқас, ырғақ, теңеу сынды өлең­нің сынын келтіріп, сыр-сипатын ай­ғақтайтын бірегей белгілерінің бәрі төрт аяғын тең басқан жорғадай келісімді болуы. Ақын поэзиясының бағасын асырып тұрған осы қасиеттері. Бауыржан өз өлеңдерінде ұлттық мінез, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, таза қазақы қалпымызды әс­петтеп жазудан жаңылған емес. Оның әр сө­зінен қазақтың иісі шығып тұратыны да шындық.

Алапат арынды ақынның салған жерден жүректерді жаулаған, өрттей лаулаған жалынды жырлары қолыңа түскен бетте жалт қаратып, көз жаздырмай оқи беруіңе мәжбүрлейтін тартымдылық қасиетімен де ерекшеленіп тұр. Сырлы сөзімен жүрегіңді қозғайтын өлең-жырларының жып-жылы шуағына шомылып, әрі-сәрі қиялға беріліп, көңіліңді аңсаған арман-тілегін әлдилей жөнелетіні де ғажап.

Бауыржанның өлең-жырлары тұнып тұр­ған таза қазақы ұғым, түйсік, таным,­ тәлім сынды ерек­ше сипатымен құн­ды. Мы­салы «Киіз үй», «Алаша», «Біл­­­те шам», «Домбыра», «Тай­қа­зан», «Әжем­нің­ ұршығы», «Бал­қаймақ», «Бәйге», «Көк жусан», «Күрең жол», т.б. сияқ­ты өлең­дерінің атауларына қа­рап оларды этно­графиялық та­қы­рыптағы өлеңдер екен деп ойлайсың. Солай екені де рас­ және мұндай мазмұндағы жырлар­ды барша қазақ ақындары жазған. Алай­да Бауыржанда тақырыбы ұқсас бол­ғанымен түйіні өзгеше. Ой-сезімі қатар өріл­ген өлеңдерден ақынның жүрек тол­қынысын, көңіл айнасына түскен өмір-тір­шілік көріністерінің суретін көресің. Айдың киіз үйге иегін сүйеп тұрып, таң атып, күннің аспанға көтерілгенін көрген оның қиялы көкке өрлеп, әжесінің асыл бей­несі, туған жерінің жазиралы жайлауы, өзен-көлдері, орман-тоғайлары елестеп, өзін алыста қалған ауылында жүргендей сезінетін Бауыржан ақынның білте шамды жанына жарық берген, білімнің шырағын жаққан киесі санаса сенесің. Сондай-ақ білте шамның жарығымен оқыған эпос­тық жырлардың кейіпкерлерімен кез­десіп, танысып-табысып, балалық дәу­реніңді соларға еліктеп өткізгенің есіңе түсіп сол Қобыланды, Алпамыс, Ер Тар­ғын, Ертөстік, Қамбар сынды батыр-бағ­ландармен, Гүлбаршын, Құртқа, Қыз Жібек, Баян сұлу, Күн астындағы Күне­кей сынды арулармен жүз­десіп, Кен­дебайдың Кер­­ғұ­ласын, Тайбурылды, Бай­­шұбарды, Тарланбозды мініп, бәйгеге шап­қандай сезінесің. Иә, терезеден күлім­сіреп Ай қарап тұрған түндерде қара шал­дарға – аталарына батырлардың көзсіз ер­лігі, ессіз ғашықтардың сүйіс­пеншілігі ха­қын­дағы бала­лық қиялыңды тербеген хикая­ларды оқып берген кездерді ойыңа оралтып, сағындыратын да Бауыржан ақынның өлең-жыр­лары.

Ескілікті еске түсіретін тағы бір өлеңге тоқтала кетейін. Ақын «күн­ге ұшып кеткен» әжесінің төр үйде тұрған ұршығын көр­генде көңілі толқып: 

...Кетсең де алыс Күнге ұшып,
Кетпейсің естен, ендеше.
Өзің боп мені жүр құшып
Сен тоқып берген кеудеше...

Әжесі тоқып берген кеудеше­нің тәнін ғана емес жанын жылытып жүргенін жырлағанда өрнектеуінде үлкен сыр жатыр. Ата мен әжені, әке мен шешені қадірлеудің қазақы қалпын айта отырып, сол қасиеттің бүгінгі ұр­паққа жұғысты болуын мең­зеп отыр. Сондай-ақ осы бір өлең­­нің екінші астары барын да аң­ғарасың:

...Ұршық қой мына Уақыт
Жіп қылып бәрін иірген...

Бауыржан ақын адам мен заман тағ­дыры Уақыт деген ұлы ұғымның уысында екендігін ескертіп, оны күйбең тіршілікке алданып, бекер өткізбеу жайында әңгіме қозғап отыр. 

Осы жерде бір өзгеше ойдың ұштығы шығып тұр. Оқырмандар тарапынан ақыннан қазіргі уақыттың жыры таусылып қалғандай өткен заманның сырына үңіле беруінің себебін сұрауы ықтимал ғой. Менің ойымша оның жауабы: өткеннің киелі өнегесін бүгінгі өмір-тіршілікке сабақтастыра жалғастыру яғни бұл күндері қоғамға қозғау салып, қызу талқыланып жатқан ұлттың жаң­ғыру мақсатын көз­деген көкейкесті мә­се­ленің бас­тауы десем дөп болар. Бұл ақын­­ның әдеби тәсілді қолдану­дағы бір қыры. Оның өзі тапқан оңтайлы екінші қырының да мәнісі мәнді. Өткен өмір – балалық шақтың мөлдір тұнық сезімдері арқылы ой толғап, өлең өрнектеу шынайы шындықты айтып, адамдардың жан дүниесін жасандыруға, ұлттық рухын көтеруге өте қажетті, шарапатты шара. 

Қазақтың тұрмыс-тіршілігінің сурет­терін өлең-жырларының арқауына ай­налдырған ақын ұлт өмірінің сол бір өз­геше таным-түсінігінің тамырын тереңнен қопарып, жаңаша парасатты ой сараптауға шебер шендестірген. Мысалы «Бәйге» деген өлеңде суырыла шапқан сәйгүлік аттардың қашан сөре сызығын аттағанға дейінгі делебесін қоздырған жарысын қы­зықтай әрі келістіре жыр кестелеген ақын­ның тапқырлығы түйінінде. Мы­на өлең жолдарын оқысаңыз біздің пікі­рімізге қосыла кетеріңіз кәміл.

...Көңіл емес бәйгесіз
Қазақтардың көңілі:
Өмір емес бәйгесіз
Қазақтардың өмірі – дей келе:
...Оқтай зулап кетеді,
Аянбайды шапқанда.
Өмір жарыс екенін
Түсінгендей аттар да.
Әрі қарапайым, әрі қазыналы қағида.

Ел аралап, жер шалған ақын атамекен­нің таңғажайып таби­ғатына – сұлулығына сұқтанып, тірі адамдай тілдесіп, тылсым сырын түсініп жүрегінен жыр ұшыруға сондай құштар. Ол жапан даланың дидарын тамашалай жүріп те талай – ойға батып өлең өрнектеген. Бір жолы қатар жатқан екі көл – Тұздыкөл мен Тұщыкөлді көріп, дертке дауа суына шомылып, дәру алғанын сағынышпен есіне алып, оны өлеңге көшіріпті. Алайда ақынның айтар ойы, ақтарған сырының астары әріде жатыр. 

...Екі көл боп көріндің,
Беу, табиғат, күштісің!
Сездіргендей өмірдің
Ащысын мен тұщысын...

Қарапайым мысалмен-ақ адам өмірінің терең сырын шерткен шайырдың ақындық шеберлігін анық аңғарасың.

Әлбетте, туған жер туралы жүрегі егі­ліп-төгіліп жыр жаз­баған ақын жоқ. Тап­таурын та­қырып. Алайда нағыз ақын­дар атамекенге арнауларын өзгеше арна тауып жазуға ұм­тыл­ған. Бауыржан да осындай бағдар ұстанған. Ол өзінің кін­дік қаны тамған, тал бесігін тербеткен алтын ұя ауылын, өсіп-өнген өңірін: Арқатты, Абы­ралыны, Қарауылтөбені, Жидебайды, Шыңғыстауды, Семейді, Ертісті есіне алса болды «кеудесінен жібек жыры тар­қатыла» жөнеледі. Ауылын есіне алған сәтте тіпті түтінінің иісін сағынатыны бар.
Ауылдың сыртына шағын, қыр асса болды қарсы алатын то­былғысай, сәмбі тал, май­қа­раған, көк жусан, көкорай шал­ғын ақын­ды шабыттандырып, ойына өлең жолдарын оралта кетеді:

...Күлім қағып ақ әжем,
Күбі ыстаған тобылғы...
Бабам өрген қамшының
Сабы болған тобылғы...

Немесе:

...Алтын шашы жайылып,
Күміс суға шайылып,
Түнгі аспанда талықсып,
Жалаңаш Ай толықсып,
Шомылғанын өзенде,
Талай көрген сәмбі тал...

Арда қазақтың атам заманнан бергі арманы өз басының бост­андығы, елінің еркіндігі еді ғой. Ұлан даланың бүгінгі ұр­пағын тәуелсіздік таңы атып, сол көк­сеген атамұратына жет­кіз­ді. Ендеше ел-жұртының көл-көсір қуанышын азамат ақын қалайша өлең-жырларына арқау етпесін. Бауыржан ақынның мына бір өлеңі Тәуелсіздік тойына шашылған жыр-шашу.

...Мың тоғыз жүз тоқсан бір – 
Бабама болған арман жыр,
Басыма бақыт қонған жыл,
Қазақтың көкте жұлдызы
Жарқырап тұрып жанған жыл.
...Шаттыққа кеудем толған жыл
Өз тізгінін өз елім
Қолына берік алған жыл.
...Іргесі бүтін, Тәуелсіз
Қазақстан болған жыл!..

Бодандықтың бұғауынан құтылып, бостандықтың көк туы желбіреген еркін еліміздің қуанышын төгілте жырлаған ақынның асыл сөздерін Алаш жұртының Тәуелсіздікке айтқан тәу­бесі деп қабыл­даймыз. Қа­зір­гі кездегі басымыздан өт­­ке­ріп жатқан қоғамдық-әлеу­меттік сіл­кіністердің самалы мен салқыны азамат ақынды толғантпауы мүлдем мүмкін емес. Уақытпен үндесе, замандастырымен тіл­десе отырып, ой толғап, жыр кестелеген ақынның жүрекжарды жырларының оқырмандарын ойлантып-толғантар ақиқаты да, көркемдігі де керемет.

Айтқандай, ақын қазақ сөзі­нің қа­дір-қасиетін көздің қара­шығына балап, ­өлеңдерінің өрі­міне қисынын тауып, қиыстыра өрнектеудің шынайы шебері. Мына бір сөз тіркестері мен теңеулер тізбегі осы пікіріміз­дің дәлелі: «Шашылған жұлдыз­дардың арасында, Ай-асық алшы түсіп, туды оңынан», «Ақ­боз үй­дің түрілген түндігінен, Жұл­дыз күліп қарайды, Ай сығалап», «Ағаштар бір-біріне бас изесер, Сыр­ласып таудың бипаз самалымен», «Күн-сәбиді өмірге әкел­мек боп, Көзін ілмей Түн-ана тол­ғатады», «Демін ішке тартып дүлей бір бо­ран, Бұталардың бұғып жатыр түбінде», «Кемпірқосақ та керілді, Садағындай боп сақ­­тардың», «Таң атты жасыл шалғынның, Көзінен жасын парлатып»... Тізбелесек тау­сылар емес. Осы мысалдардан-ақ ақынның сөз зергері екендігі байқалар. Иә, осылай. Тасбұлақтай тасқынды, арғымақтай арын­ды, моншақтай мөлдір, көктемдей кө­гілдір, жақұттай жарқылдаған өлең-жырларды оңашада оқи отырып өзіңнен-өзің ойланасың, толғанасың, елжірейсің, егілесің, бір керемет сезімге кенелесің. Мазмұны мен мақсаты сөзінің астарынан аңғарылатын текті өлеңдердің өзегі де, өрнегі де, түр түрегі де айрықша айшықты. Жазылуы жаңаша, өзгеше өріске шыққан шуақты да қуатты өлеңдерінің жаратылысы бөлекше.

Жалпы Бауыржан Жақыптың айтулы ақындығына азды-кем тоқталдық. Бұл оның өнерінің бір қыры ғана. Шы­ғармашылық жолын түгел қамтыр болсақ, оның тарихи тақырып пен жаңа заман өмірі қосамжарлана қанат қаққан поэма- дастандары мен балладалары хақында арнайы мақала жазар едік. Сондай-ақ ғылым жолындағы оқымыстының ерен еңбегін таратып айтуға да болар еді. Оның бәрі келешекке аманат. 

Қуанышбай ҚҰРМАНҒАЛИ,

Халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты

Баннер
Соңғы жаңалықтар

Ұлылар үндескен күн

Аймақтар • 18 Қазан, 2019

Футзал: Бүгін жеребе тартылады

Футбол • 18 Қазан, 2019

Күлкі керуені №4

Руханият • 18 Қазан, 2019

Қазақстанда 200 теңгелік тиын шығады

Қазақстан • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Ерғали Бақаш

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Мақсат Мәлік

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Есболат Айдабосын

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Нәзира Жәрімбет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ең қысқа әңгіме. Алмаз Мырзахмет

Ең қысқа әңгіме • 18 Қазан, 2019

Ұқсас жаңалықтар