Жылқының қозғалыс аллюры: Аяң түрлері

Жылқы қозғалысы (аллюры) табиғи және жасанды болып екіге бөлінеді. Табиғи жүріс – жылқыға адамның үйретуінсіз туада пайда болған жүріс түрлерін (аллюры) айтады. Жылқының табиғи жүріс түрлеріне: аяң, желіс, шабыс жатады (жорға жүрісі жайлы басқа бөлімде айтылады).

Егемен Қазақстан
23.01.2019 4628
2 Фотоны түсірген Ерлан ОМАР, «Егемен Қазақстан»

Аяңның түрлері.  Аяң – жылқының жай жүрісі. Бұл жүрісті қазақ халқы жылдамдығы мен қозғалыс ырғағына қарай: ілбу, өгіз аяң, жай аяң, жел аяң, сылаң аяң (жүріс), қатты аяң, көсем жүріс, китің, шоқырақ аяң, т.б. түрге бөлген.

● Ілбу (ілби басу) – Өте жай жүріс. Көбінесе кәрі аттар мен шабан жылқыларға тән қимыл. Ілбіп жүрген жылқының артқы аяқтары алдыңғы аяқ іздеріне жетпейді, әрі қысқа адыммен ілбиді.

● Өгіз аяң – Алдыңғы аяқтың ізіне артқы аяқ жетпей басады. Ұзақ жолға шыққан адам атын қинамас үшін әдейі өгіз аяңмен жүреді. Көбінесе ауыр жүк артылған немесе керуен-арба тартатын жылқылар ұзақ жолға өгіз аяңмен жүреді.

● Жай аяң – Атты өз еркімен тізгінді бос қойып жүргізуді айтады. Бір сөзбен айтқанда, жылқы өз ықтиярымен жүру деген сөз. Бұлай жүрудің мәні – жүрдек жылқылардың қозғалысы кезінде үстіндегі адам жолсоқты болып шаршаған жағдайда, ат үстінде демалып, тынығу үшін атты жай аяңмен жүргізеді.

● Сылаң немесе жел аяң – Бұл жүріс негізінен жас жылқыларға тән. Бойы шалдықпаған тай-құнандар сылаңдап аяңдайды. Сондай-ақ, жүйрік жылқыларды баптау барысында сылаң аяңмен жүргізіп тынысын ашады, көбең терін шығарады.

● Қатты аяң – Өте аяңшыл жылқының жүрісі. Бұндай қозғалысқа қарапайым аттар бүлкіл желіспен әрең ілеседі. Аяңшыл жылқының  артқы аяғы алдыңғы аяқтың ізінен асып түсіп отырады. Сағатына шамамен 10-12 шақырым жүреді.

● Көсем жүріс – Абай атамыздың сөзімен айтсақ, «тымақты алшы кигізгендей» аяғын көсіліп көсем тастап, адамның көңілін көтеретін жүріс. Көсем жүрісті жылқы аяғын шадырлап тастайды. Бірақ, бұл жүріспен жылқы алысқа жүрмейді. Өйткені,  көсем жүріс жылқыны тез шалдықтырады. Сондықтан, көсем жүрісті жылқыны той-томалаққа немесе ауыл арасына сәндікке мінеді.

● Китің – Аяңның бір түрі. Мінген адамға тынышты, сәл ырғап жеңіл тербеп отырады. Жорға мен аяңның арасынан шыққан аралас жүріс. Бірақ, китіңнен жорға шықпайды. Китің жүріс кезінде аттың аяғы өреленіп қозғалады. Китің аяңның ұйқасымды әсем түрі немесе ритмдік қозғалыс.

● Желiп басар – Алды аяңдап, арты жеңіл лыпып желіп отырады. Артқы аяқтың ізі алдыңғы аяқтың ізінен асып түседі. Бұндай жылқы қазақы тұқымнан көп кезіге бермейді. Бұл жеңіл қимылды әрі елпек ақылды жылқыларға тән қозғалыс. Көбінесе, таза қанды жылқылар желіп басады.

● Шоқырақ аяң – Кейбір аяңшыл аттың алды желіп, арты сыпылдай аяңдайды немесе алды шапшаң аяңдап, арты шоқырақтап желіп отырады.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ,

«Егемен Қазақстан»

СОҢҒЫ ЖАҢАЛЫҚТАР

24.02.2019

Батысқазақстандықтар жаппай шаңғы тепті

24.02.2019

UFC: Дамир Исмағұлов жеңіске жетті

24.02.2019

Михаил Кукушкин финалға шықты

24.02.2019

Дюсельдорфта әзірге жүлде жоқ

23.02.2019

Гагарин кубогындағы қарсыластар анықталды

23.02.2019

«Алматы марафонының» жүгіру маусымы ашылды

23.02.2019

Түркістанда «Балдәурен-2019» байқауы өтті

23.02.2019

Түркістан: Түлкібас ауданында 6 әлеуметтік дүкен жұмыс істейді

23.02.2019

Атырауда көпбалалы үйлерге улы газды анықтайтын детекторлар тегін орнатылып жатыр

23.02.2019

Бейбіт Атамқұлов Еуропалық Одақтың Орталық Азия бойынша арнайы өкілімен кездесті

23.02.2019

Бектас Бекназаров Молдовадағы сайлауды бақылауға қатысты

23.02.2019

Елшілер институты Қазақстанға отандық жұлдыздардың жанкүйерлерін тартуға жол ашады

23.02.2019

Бүгін еліміздің басым бөлігінде тұман түсіп, көктайғақ болады

23.02.2019

Бадминтоннан әлем кубогі: қазақстандықтар жұптық сында келесі кезеңге өтті

23.02.2019

Юлия Галышева Жапониядағы әлем кубогі кезеңінде қола жүлдегер атанды

23.02.2019

Елордада ашық құдықтар мәселесі қалай шешілуде?

23.02.2019

Астанада әскерге шақырылушыларды медициналық куәландыру мәселелері талқыланды

23.02.2019

Қоғамдық қабылдауда ақтөбеліктердің мыңнан астам мәселесі шешілді

23.02.2019

ТМД құрылысшылары баға белгілеу саласында тәжірибе алмасты

23.02.2019

Жас теміржолшылар республикалық «Jas qanattar»  форумына қатысты

ТАҒЫ ЖҮКТЕУ
КОЛУМНИСТЕР

Александр ТАСБОЛАТОВ, «Егемен Қазақстан»

Jol erejesinen buryn, saqtyq kerek

Jasyratyny joq, ózimizdiń bir áriptesimiz, Qaraǵandy tas jolynan Astanaǵa kirer tusta keshqurym, ıaǵnı alageýim shaqta kóligimen bir adamdy basyp ketti. Ol jaıaý júrginshi jolaǵymen júgire basqan jandy kórmeı qalǵan. Qansha jerden kinásin moıyndasa da, ol – jaýapker. Sebebi jaıaý júrginshige arnalǵan jolaqta ereje buzdy. Toqtamady. Al toqtar edi, biraq adamdy kórgen joq. Mine, endi mundaı jaǵdaıda kimge kiná artasyz? Jaıaý júrginshi de opat boldy, júrgizýshi de qamalady.

Қарашаш ТОҚСАНБАЙ, «Егемен Қазақстан»

Tyıym men tıyn

Toı-toımalaqta tún jamylyp óner kórsetetin kámelettik jasqa tolmaǵan, ómirleri aq paraqtaı taza, kóńilderi aq bulaqtaı móldir kishkentaılarymyzdy jasyna laıyqsyz kıindirip, boıandyryp kópshiliktiń aldynda shyǵarý, án saldyrý – qý aqshaǵa qunyqtyryp qoıǵan ata-analarynyń kinásinen. 

Бақытгүл САЛЫХОВА, педагогика ғылымдарының кандидаты

Qorqynyshty mıkroplastık

О́tken aptada Eýropalyq odaq úkimeti óndirýshilerge mıkroplastıktiń barlyq túrin óz ónimderinde qoldanýǵa tyıym salǵanyn estigen bolarsyzdar. Mıkroplastıktiń ne ekenin bilesiz be? Osyǵan deıin kóp mán bermeppiz. Sóıtse mıkroplastık − sıntetıkalyq polımerlerdiń kishkentaı bólikteri, bul kóptegen zattyń quramyna kiredi: kúndelikti kıetin kıimimizde de, kir jýatyn untaqta da, saǵyzda da bar eken.

Анар ТӨЛЕУХАНҚЫЗЫ, «Егемен Қазақстан»

«Jeti jarǵy» jıen jaıly ne deıdi?

Qarǵa tamyrly qazaqta jıenmin dese qolq etpes jan joq shyǵar, sirá. Tipti, naǵashyǵa aıtar oıyn «tuzdyqtap» jiberse de, basynan sóz asyrmas nebir adýyn minezdiniń ózi jıen ǵoı, aıta beredi» dep kúlip, bas shaıqaǵannan artyqqa barmaıdy.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»

Rýh jaıly áńgime

Marqum alashshyl tulǵa Aqseleý Seıdimbektiń «Rýhy azat halyq qana uly ister atqara alady» deıtin myzǵymas ustanymy boldy. Osy uǵymdy Ahań ári qaraı tápsirlep: «Rýhsyz halyqty altynǵa bólep qoısań da báribir, rýhy myqty qaýymnyń aldynda eńkish tartyp turady. Rýh degenimiz ol kózge kórinbeıdi, halyqtyń gendik bıosferasynda bolatyn úreıdi jeńý qýaty. Úreı qan arqyly urpaqtan urpaq jalǵasyp kete beretin asa qaterli qubylys. Qandaı bir qaýymnyń rýhanı erkindigi (táýelsizdigi) halyqtyń boıyndaǵy úreıdiń az-kóptigimen ólshendi» deıtin edi jaryqtyq.

ҰҚСАС ЖАҢАЛЫҚТАР

Тағы да оқу

Пікір қосу