Қоғам • 11 Қараша, 2019

Тамырластық көкжиегі

15 реткөрсетілді

«Таңғы нәсіп Тәңірден» демекші, сәтті бір күні дәм бұйырып, Қап тауының баурайындағы Қабарды-Балқар еліне қарай жол тарттық. Ресей құрамындағы Қабарды-Балқар Республикасы өткізгелі жатқан ҚБР халық ақыны, ҚБР және РКСФР Мемлекеттік сыйлықтарының лауреаты, Социалистік Еңбек Ері Әлім Пшемахұлы Кешоковтың туғанына 105 жыл толуына арналған халықаралық поэзия фестиваліне қонақ ретінде қатысу мәртебесіне ие болыппыз. Әрине халықаралық жыр мерекесіне халықаралық ұйым атынан ат арытып барудың өзі де бір мәртебе екені көңілімізді көкке көтергені және рас.

Түркітілдес бауырлас балқар ұлты­ның ұлы ақыны Қайсын Құлиевпен есімі қатар аталатын Әлім Кешоков ке­шегі кеңестік кеңістіктегі елдер үшін аса таны­­мал тұлға. Сапарымызға себеп­кер қа­ламгердің өмірбаянымен тағы бір рет танысып шықтық. 1914 жылы ҚБР-дың Чегем ауданының Шалушка деп аталатын ауылында дүниеге келген ақын­ның ғұмыр жолы өзі тұрғылас қалам иелерінің көбімен ұқсас. Мектеп, университет, Мәскеудегі аспирантура... содан кейін соғыс. Соғыстан кейін 10 жылдан аса уақыт ҚБР Жазушылар одағын басқарған. 1970-1980 жылдары КСРО Әдеби қорының төрағасы болған. Ал сол кездегі Әдеби қордың беделін біздің жазушы ағаларымыз жақсы білсе керек.

Отты өлеңдері мен шындықты шыж­ғырып бетке басқан өткір шығармаларын тіксіне қабылдаған жергілікті билік иелерімен ақын тіл табыса алмаса керек. Осы­ның кесірінен Ә.Кешоков өмірінің соңғы жылдарын елден тысқары, Ресей­де өткізеді. Ақын 2001 жылдың 29 қаңта­рында Мәскеуде 86 жасында дүниеден көшіпті. Ел-жұрты сүйегін туған ауылына әкеп жерлеген. Енді , міне республика халқы 105 жылдық мерейтойын атап өтпекке сауын айтып жатыр.

Қабарды-Балқар Республикасы Мә­де­ниет министрлігінен хабарласқан София есімді ханым Мәскеу арқылы Арасан (Минеральные воды ) қаласына баратынымызды, сол арадан күтіп алушылар Нальчикке жеткізетінін айтқан.

Мәскеуде ресейлік делегация мүше­ле­рімен басымыз түйісті. Ресей Жазушылар одағы Ұлттар әдебиеті кеңе­сінің төрағасы Валерий Анатольевич Латынин мен «Литературная Рос­сия» газетінің бас редакторы Вячес­лав Вячеславович Огрызко үшеуміз сөйтіп Шереметьеводағы А.С.Пушкин атындағы халықаралық әуежайдан Қап тауларын бетке алып ұшып шық­тық. Арасан қаласындағы халық­ара­лық әуежай да ақын есімінде – М.Ю.Лермонтов атында екен. Орыс хал­қы­ның қос ұлы ақынының әуедегі жолын Кавказ жерінде түйістірген біз тағы бір ұлы ақынның – Ә.Кешоковтың туған ауылына қарай сапарымызды жалғадық.

Нальчикпен екі арадағы бір жарым сағаттық жол қалың тұманның бөгет болуынан тағы бір сағатқа созылды. Обалы не керек, жазушы В.А.Ла­тынин­нің терең тарихты қозғаған тәм­сілді әңгімелері жол қысқартуға едәуір септігін тигізді. Әскери жазушы 1974 жылы Алматы жоғары жалпыәскери басқару училищесін бітірген екен. Қазақстанды, Алматыны айрықша ілтипатпен, сағынышпен еске алып отырды. Әңгімені тереңдете келе өзінің казактық түп-тамырын алан-сарматтар тарихына апарып бір-ақ тіреді. «Шынтуайтына келгенде, сіздердің Елба­сыларыңыз Н.Ә.Назарбаев айтқан Ұлы даланың тарихы ғұндар мен сақ­тарды, көк түріктерді, оның ішінде менің ата-бабаларымның түп-тегі бас­тау алатын алан-сарматтар тізбегін де толық қамтитыны ақиқат. Сондықтан да біз – түркітектес ұлыстардың баршасы бауырлармыз», деп әңгімесін түйіндеді Валерий Анатольевич.

Қабарды-Балқар Республикасының астанасы Нальчик қаласына қас қарай­ғанда жетіп, орталықтағы Музыкалық драма театрының қарсы бетіндегі «Ре­сей» қонақүйіне жайғастық.

Ертесі халық ақынының мерейтойлық шаралары мектептердегі кездесулер­мен, поэзиялық басқосулармен бас­тал­ды. Алыс-жақын шетелдерден ша­қырылған 60-тан аса ақын-жазушылар екіден, үштен бөлініп, жас өрендермен жолығуға бет алды. Татарстан Рес­пуб­ликасының еңбек сіңірген өнер қайраткері, ақын, аудармашы Рафис Құр­банов екеуміз Нальчиктің қыр жел­ке­сіндегі Хасания атты балқар ауы­лының Р.М.Фриев атындағы №16  орта мектебіне бөлініппіз. Қасымдағы қонақ кәдімгі қазақ ақындарын татар еліне кеңінен танытып жүрген, Татарстан Жазушылар одағының экс-төр­ағасы, қазақтың көрнекті ақыны Ға­лым Жайлыбайдың төс қағыстырған жан аяспас досы Рафис ағамыз.

Ұлттық киім киген, салтанатты сап түзген оқушылар алыстан келген қонақ­тарын ұлттық дәстүрлері бойынша айран ұсынып қарсы алды.

Айран, айран, ақ айран,

Басымызға бақ айран.

Ерлер шөлін қандырған,

Ерен сусын нақ айран! –

деп балқар тілінде өлең оқып, дәм ұсын­ған оқушының маңдайынан сүйіп, төрге оздық.

Жоғары класс оқушыларымен және ұстаздармен болған шығармашылық жүз­десу сұрақ-жауап арқылы, ән-күй­мен, бимен әдіптеліп, аса қызғылықты деңгейде ұйымдастырылды. Рафис аға­мен ақылдасып, экспромт түрінде Кешоков өлеңдерін үш тілде оқу да тыңдаушыларды ғажап әсерге бөледі. Яғни Ә.Кешоковтың жан досы Қайсын Құлиевке арнаған өлеңін Рафис Құр­банов татар тілінде, мен қазақ тілінде, ұстаз Юля Хуламханова орыс тілінде оқыдық. Зейін қойып тыңдаған оқу­шылар да, ұстаздар да бауырлас түркі тілдерінде оқылған жыр жолдарын қапысыз түсініп, бек ырзашылықтарын білдірді. Түп-тегімізді түрлеріміз ғана емес, тілдеріміздің де жақындастырып тұрғанын келер ұрпақ өкілдерінің рия­сыз ұғынғаны ғажап ғанибет екенін сезіндік.

Өз ана тілімізде өлең оқу үрдісі бұдан кейін де, яғни ҚБР Оқу-ағарту және жас­тар істері жөніндегі министрлігіндегі дөңгелек үстел басында, сондай-ақ рес­публика Музыкалық драма театрында өткен «Арғымақ мінген Абырой» атты халықаралық поэзия фестивалінде де жалғасын тапты. Теріскей Кавказ жерінің аспанында осылайша үш күн бойы түркі тілінің абыройы асқақтады!

 Театрдағы кештен кейін «Қазақ балам қайда?» – деп, Ресей Федерациясы мен Қабарды-Балқар Республикасы Мем­­лекеттік сыйлықтарының лауреаты, ҚБР халық ақыны Тәнзилә Мұстафақызы Зұма­құлова арнайы бұрылып іздеп кеп, маңдайымнан иіскеді.

– Біздің де, сіздердің де өлең оқу мә­нер­­леріміз қандай ұқсас, – деді ха­лық ақыны соншалықты бір сүйіспен­шілікпен. – Мен тұрғылас, Олжас бастаған ақындарыңызға сәлем айтыңыз. Алдағы қараша айында 85 жасқа толған мерейтойымды атап өтуге қам жасап жатырмын. Баяғы кеңес кезіндегідей емес, қазір барыс-келісіміз, бас қосуымыз да қиындап кетті емес пе...

Рең-пішіні өзіміздің Рәбиға Сыз­ды­қова апайымыздан айнымайтын бал­қарлық сөз зергері өткен заманды есіне түсіргендей бір күрсініп алды.

Реті келгенде айта кеткен жөн шығар, сапар барысында Тәнзилә апайымыз секілді Қазақстаннан келген өкілді көріп, тілдесуге асық жандар аз болмады. Қасіреті қалың сталиндік депортация жылдары қазақ пен қырғызды паналап, кейін Отанына оралғандардың біздің елге деген ықылас-пейілдерінің ерекше екенін көріп жүрегіміз аунап түскендей әлдебір әсерге бөленгеніміз де анық.

Кешкі қонақасы кезінде дастарқан басында балқар Қаншауби Мизиев досымыз әзіл-шыны аралас тіпті өзін «Қа­зақпын!» деп жариялады. Мұ­ның себебін өзінің Түркістанда туған­дығы­мен, қазір Түркістанның тек облыс орталығы ға­на емес, қалың түркінің бас қосар ор­талығына айналуға қам жасап жат­қан­дығымен түсіндірген азаматқа біз де шы­найы ризашылығымызды білдірдік.

ҚБР Мәдениет министрі Мухадин Кумахов басқарған дастарқан үстінде сөз алғандардың да көпшілігі қазақ елі, Қазақстан туралы ізгі, ыстық ықыласты лебіздерін айтты. Республиканың халық ақыны Ахмад Сұлтанұлы Созаев алдағы күндері туғанына 160 жыл толғалы отыр­­ған балқардың ұлы перзенті Кязим Ме­чиевтің Қазақстан жерінде жамбасы жерге тигенін, кейін сүйегін туған жеріне әкеп, қайта жерлегендері туралы аса қызықты естелігімен бөлісті. Әңгіме осылайша қазақ тақырыбына ойысқан сәттің бірінде ингуш елінің ақыны Ас­лан Куазо: «Сізге айтатын аса бір сырлы әңгімем бар еді. Қазір емес, ертең оңа­шада жолығып, сөйлесейікші?..» – деп өтінді.

Ертесі Ә.Кешоков ескерткішіне гүл қою рәсімі кезінде екеуміз уақыт тауып, едәуір әңгімелесуге мұрсат алдық. Аслан әңгімесінің ұзын-ырғасы төмендегідей.

«Осыдан он шақты жыл бұрын М.Әуе­зовтің «Абай жолы» эпопеясының орысша аудармасы қолыма тиді. Бірінші кітабын оқып бітірген соң, «сізге өтірік, маған шын», әлдебір түсініксіз жағдайға тап болдым. Кәдімгідей бойымды бір нәрсе бунап, өзімді қоярға жер таппай, аласұрып жүре берем, жүре берем... Осы қалып ақыры мені жазуға отырғызды. Мына, сізге сыйлағалы отырған «Кавказ әуені» атты үш томдық жинағымның алғашқы кітабы осылайша дүниеге келді. Үш ай бойы үздіксіз өлең жазумен болдым. Өзіңіз де ақынсыз ғой, сізге мұндай ғажайып, сиқырлы процестің әр сәтін бұтарлап, жіліктеп түсіндірмей-ақ қояйын. Аспан мен жердің арасында қалықтап ұшып жүргендей күй кештім. Айналамдағылар мынаны әлдененің шалығы ұрған ба деп таңғалысқан да шығар... Мен осының бәрі ұлы Абайдың шынайы құдіреті деп ұғындым. Үш айдан кейін бәрі кілт тоқтады. Мен де қайтадан бағзы қалпыма түстім. Енді қайтадан жаза алсамшы. Кітапханаларға барып, Абай аудармаларын ақтарыстырдым. Шынымды айтсам, орысша аудармаларына көңілім тұшынбады. Қайыра «Абай жолын» қолыма алдым. Тағы да ғажайып әлемнің есігін аштым. Осылайша мен Абайды ұлы Әуезов арқылы таныдым. Өзіңіз де білесіз, проза поэзия емес қой. Абай әлемі санама тағы да сілкініс берді. Мен қайтадан жазуға отырдым. Үш кітаптан тұратын менің «Кавказ әуені» атты циклдық дүнием осылай дүниеге келді!», деп Аслан әңгімесіне нүкте қойды.

Ұлы Әуезов арқылы Абай төккен шуақтың алтын сәулесі ингуш ақы­нының шығармашылығын осылай нұр­ландырыпты. Қапысыз сендім. Әсерлене түйсіндім. Аслан өзінің Қазақ елімен мәңгілік кіндіктес, рухтас екенін өстіп тебірене баян етті.

...Қап тауының етегінде, нұр көмкер­ген Нальчиктегі үш күн көзді ашып-жұмғанша зыр етіп өте шықты. Сапар қорытындысы Кешоковтың туған жері – Чегем ауданында түйінделді. Делегация мүшелері Шалушка ауылындағы ақын зиратына гүл қойып, құран бағыштады. Аудан орталығында сөз зергерінің жерлес­терімен жүздесіп, пікір алыстық.

Шексіз әсер, ғажап рухани азық сый­лаған бауырлас тау халқына разы-хош айтысып, сапардың соңғы күні бесін әле­тінде Арасанға бағыт алдық. Күнгей бетте көкшіл мұнар көмкерген қос өркеш Мәңгітау, теріскей бетте қарауытқан Қазбек сілемі, қапталдасып Бестау беткейлері қол бұлғап қала берді. Иә, жер атауларының бәрі жүрекке етене жақын. Құлаққа саумал самалдай жылы тиіп, ерекше естіледі. Эльбрусты жергілікті халық Мәңгітау, Пятигорскіні Бестау дейді. Түркі әлемінің ұлы кеңістігінде жүргеніңді атаулардың түп-төркінінен-ақ дөп басып танисың. Хасанұя, Бақсан, Кенже, Ақсу, Тырнауыз, Қашқатау сияқ­ты ауыл аттарының бәрі де сана түкпіріндегі түркілік кодтың мәңгілік екенін айғақтап тұрғандай.

Ұлан-ғайыр ұлы даламыздың қа­сиетті тауларындай тамырлас елдердің талассыз бауырластығы әдебиет арқылы, сөз өнерінің теңдессіз ұлы тұлғалары арқылы көкжиегін кеңейте беретініне осы сапар барысында анық көз жеткізіп қайттық.

Тіл ұшына еріксіз өлең тіркестері орала берді:

Көзіміздің қарасындай көздері,

Сөзіміздің сарасындай сөздері.

Тілмашсыз-ақ түсінісіп кеттік біз,

Көзге ілместен орыстанған өзгені.

 

Жетелеумен бұ жаққа да, о жаққа,

Балқар досым балбыратты ғажапқа.

Қонағына жайылатын айқара

Құшағы да ұқсайды екен қазаққа!

 

Кәдірбек ҚҰНЫПИЯҰЛЫ,

ақын, Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

 

Соңғы жаңалықтар

Тәуелсіздік – тұғырым

Аймақтар • Кеше

Күлкі керуені № 25

Руханият • Кеше

Ұқсас жаңалықтар