Тарих • 05 Желтоқсан, 2019

Қажырлы қайраткер, сырбаз ақын

35 реткөрсетілді

Біз еске алып отырған Садық­бек Хангелдиннің әдебиетке келу жолы өзімен қатарлас жас­тардан біраз өзгеше болғанын айта кеткен жөн. Яғни, ол кезде қаламгерліктен дәмесі бар жас­тар әдебиетке деген алғашқы қа­дамын шығармашылыққа жа­қын ортадан, мысалы, газет, радио редакцияларынан бастайтын. Бұл дәстүр бүгінге дейін жалғасып келеді. Мұның себебі түсінікті де; шығармашылық ор­тадан жазушылыққа қадам басу әлдеқайда оңай. Садықбек те Қы­зылорда педагогикалық инс­титутында оқып жүрген студент шағында өнерге, әдебиетке барынша жақындығымен көзге түскен; түрлі шығармашылық кездесулерді ұйымдастырудың бел ортасында жүрген; қажет кезінде өзі де сахнаға шыққан; өлең жазып, жас ақын ретінде таны­ла бастаған. Тіпті сол кездің өзінде облыстық радиода диктор болып қызмет те істеген. Яғ­ни, шығар­машылық ортаға бір­жолата бет бұрған ыңғайы бар еді. Бірақ Садықбек Хангелдин инс­титутты бітіргеннен кейін бірден облыстық комсомол ко­ми­тетіне нұсқаушы болып орналасыпты.

Бұған біраз жұрт кәдімгідей таңырқаған екен; тіпті, ақынмын деп жүрген адамның қолынан мұндай мемлекеттік жұмыс келе ме деп күдіктенгендер де болыпты. Дегенмен бойында ерекше дарын-қабілеті бар адам қай салаға барса да өз орынын тауып, абырой-беделге ие болады ғой. О бастан алғыр, кез келген шаруаны дөңгелетіп, игеріп әке­тетін Садықбек Хангелдин де комсомол қызметінде аз уақытта жақсы қырымен көзге түсіп, іскерлігін таныта білген. Соған орай, ұзамай облыстық комсомол комитетінің бөлім мең­герушісі, одан кейін қалалық комитетінің бірінші хатшысы, облыстық комитеттің хатшысы сияқты жауапты қызметтерді атқарған. Бұл қызметтерде жүріп Садықбек Хангелдин облыстағы әдебиет пен өнерге бейім дарынды жастарды тауып, оларға жол көрсетіп, бағыт-бағдар беру, олар­дың қабілеттерін ұштап, жұрт­шылыққа таныстыру сияқты ұшан-теңіз жұмыстарға ұйтқы бола білген.

Сондай жастардың арасында осы жолдардың авторы, яғни біздің өзіміз де бармыз. Бұл жө­нінде арада жарты ғасырдан астам уақыт өткенде аздап айта кеткеніміз де дұрыс. Мен бала күннен ақын-жазушы болсам деп армандайтынмын. Бұл үшін университеттің журналистика фа­культетіне түсуді жоспарлап қойғанмын. Бірақ ол кезде бұл факультетке түсу үшін кемінде екі жыл еңбек өтілі қа­жет еді. Соған орай, мектеп бітірген соң мен туған ауылымда шопан болып жұмыс істедім. Қой бағып жүріп, Қызылордаға бірнеше рет барып, Асқар Тоқ­мағамбетов пен Қомшабай Сүйенішовтің алдынан өтіп, ақыл-кеңестерін тыңдап, «Ленин жолы», «Сырдария» сияқт­ы облыстық, аудандық газет­терде біраз өлеңдерімді жариялаттым. Содан 1966 жылдың сәуір айының басында Сыр бойындағы қыстауымыздан Сарысудағы жай­лауға әкем екеуміз қой ай­дап шықтық. Дайралықтың та­қыры дейтін елсіз жерге кел­генде артымыздан бір «Уазик» машинасы қуып жетті. Ма­шина­да аудандық комсомол коми­те­тінің хатшысы бар екен.

– Сұлтанәлі Балғабаев деген сенбісің? – деді ол кісі.

– Иә! – дедім мен.

– Сен республикалық жас ақындар фестивалінің жүлдегері болдың. Енді тез арада Алматыға ба­руың керек. Бұл жөнінде облыс­­тық комсомол комитетінің тап­сыр­масы бар. Сол үшін біз сені алып кетуге келдік, – дейді хатшы.

Жас ақындардың республи­калық фестивалі дегеннен мүл­дем хабарым жоқ еді; оған қалай қатысып, қайтіп жүлдегер болып жүргенімді өзім де түсінбей, ай­да­лада аңтарылып тұрдым да қал­дым.

Сөйтсем облыстық комсомол комитетіндегілер менің газеттер­де жарияланған өлеңдерімді жинап, Алматыға, фестивальге жіберген екен. Ондағы қазы­лар алқасы маған үшінші орын беріпті. Енді сол жүлдені алуға ба­руым керек. Сөйтіп Сарысу даласы жайына қалып, қойды әкеме тастап, аяқастынан Алма­тыға аттандым. Егер сол кезде комсомол ұйымдарында Садық­бек Хангелдин сынды жастарға шынайы жанашыр азаматтар болмаса, айдалада қой бағып жүр­ген мені кім іздер еді; менің өлеңдерімді кім керек қылып, бәй­геге қосар еді? Өкінішке қарай, ол кезде мен бұған назар аудар­ған жоқпын, ең болмаса олар­ға бір ауыз рахмет те айтпаппын.

Садықбек Хангелдин ол кезде отызға да толмаған еді; бірақ соған қарамастан, жоғарыда айт­қанымыздай, әдебиет пен өнер­дің жаңа толқынына шынайы көңілмен қамқорлық көр­сете білді және өзі де соларға қосылып жас ақын ретінде таныла бастады. «Пернелер» атты тұңғыш жинағы да осы кезеңде жарық көріпті.

Бұл ретте, Садықбек Хангел­диннің әдебиеттегі шығарма­шылық жолы өзге ақындарға қарағанда қиын болғанын да айта кеткен жөн. Бұл ең алдымен оның мемлекеттік меке­ме­­лердегі қызметіне байланыс­ты еді. Са­дықбек ағамыз жет­пісінші жылдары қызметі өсіп, Алматыға қо­ныс аударып, әуе­лі Қазақстан комсомолы Орта­лық комитетінде, одан кейін пар­тияның Орталық комитетінде жауапты қызметтер атқарды. Бұл жұмыстардың аты, атағы күш­ті болғанымен, қиындығы да жетіп артылатын. Яғни, ертеден кешке дейін толып жатқан ресми қағаз жазу керек. Күн сайын таусылып бітпейтін жиналыстарға қатысу, түрлі тапсырмаларды орын­дау қажет. Оның үстіне, айт­қан, жазған әр­бір сөзінің жауап­кершілігі болатынын да ұмыт­пай, күнделікті жұмысыңды абай­лап, байқап атқарғаның жөн. Кеңсеге таңертең ерте кетіп, үйі­ңе­ түннің бір уа­ғында оралуың да үйреншікті жағ­дай. Мұның бәрі жаны нәзік, ақын болып жара­тылған адамға оңайға түсе ме? Кеңсенің осындай таусылып бітпей­тін жұмыстарынан кейін үй­ге келіп шабыт шақырып, шал­қып өлең жазып отыру мүмкін бе?

Ал Садықбек Хангелдин болса осының бәрін басы­нан кешірді; күндіз кеңсе қызмет­кері, кешке ақын болып, екі от­тың ортасында жүргендей ғұмыр кешті. Бірақ бұл жолда қаншалықты қиындық көрсе де қажымады; бойына біткен ақындық дарынды сөндірмей, аялап, мәпелеп, жалғастыра білді. Соның нәтижесінде ұзақ жыл мемлекеттік қызметте жүріп те бірнеше жыр жинағын шығарды; соның арқасында тек белгілі қоғам қайраткері ғана емес, жақсы ақын ретінде де танымал болды.

Зейнет демалысына шыққан­нан кейін Садықбек ағамыз бүкіл ғұмырын, барлық уақытын ақын­дыққа арнады. Бұрынғы өткен жылдарда жүзеге асыра алмаған арман-мақсаттарынның есесін қайтарғысы келгендей шығар­машылық салада өндірте жұмыс істеді. Санаулы жылдарда бірінен кейін бірі жеті-сегіз жыр жинағын шы­ғарды.

Осы кезде Сәкеңмен түрлі жиын-тойларда, әртүрлі басқосу­ларда жиі кездесіп тұрдық. Сон­дай сәтте Садықбек ағамыз жап-жас жігіттей жайнап, жанарынан сәулелі ұшқындар төгіліп, ара-арасында ақырын ғана күліп қойып, өткен-кеткен туралы неше түр­лі қызық әңгімелер айтатын. Және жүзі жайнаған осы қал­пымен әлі де талай уақыт бізбен бір­ге жүре беретін сияқты еді. Бірақ...

Қазір ойлап отырсам, Садық­бек Хангелдинді ең соңғы көрген санаулы адамдардың бірі – мен екен­мін. 2014 жылдың көктемінде дәрі­герге қаралуға барғанда, жүрегімнен ақау табылып, мені он екі сағатқа реанимацияға жат­қызып тастады. Сол жерде жатып қарасам, реанимациядағы кісі­лердің біреуінің жүзі таныс. Басымды көтеріңкіреп, асықпай көз жіберсем, ол кісі – Садықбек ағамыз екен. Жүзінен ешқандай қиналу белгісі білінбейді; көзін жұмып, тып-тыныш ұйықтап жатыр. Сәлден кейін ол кісі маған еш­қандай да ұйықтамағандай, көзін ашпаса да менің келгенімді көріп, біліп жатқандай көрінді. Маған бірдеңе айтқысы келгендей... тіпті, шынымен айтып жатқандай сияқтанды. Мен: «Сәке, не дейсіз? Не айтасыз?» – деп айқайлап жібере жаздадым.

Он екі сағат мерзімім біткен соң дәрігерлер мені реанимация­дан қайта алып кетті. Ал бір­неше күннен кейін Садықбек ағамыздың сол ұйықтап жатқан қал­пында жарық дүниемен біржолата қоштасқан хабары жетті...

Садықбек Хангелдин туралы әңгімемізді осымен аяқтасақ та болар еді. Бірақ соңғы көрген сәтімде ол кісі көзін жұмып жатып, не айтты дейтін ой мені әрегідік мазалап қоятынын жасырғым келмейді. Иә, шынында, не деді екен?.. Таныс-білістеріне, әріптес қаламгерлерге арнап қоштасу сөзін айтты ма? Әлде, туған жер – Сыр бойындағы ағайындарға сәлем жолдады ма? Оның бәрін нақты айту қиын; бірақ қадірлі Садықбек ағамыздың өмірінің соңғы сәтінде менің мойыныма бір тапсырма жүктеп кеткені анық. Енді сәті келіп тұрғанда мойынымдағы сол тапсырма-қа­рыз­дан құтылып, төмендегідей бір-екі ауыз ұсыныс айтқым келеді:

Садықбек Хангелдин – мем­лекет қайраткері ретінде де, қа­лам­гер ақын ретінде де өз елі­не, өз халқына шынайы қыз­мет еткен асыл азамат еді. Енді сол асыл азаматтың еңбегі ескеру­сіз қал­май лайықты бағалануы; есімі құр­меттеліп, ұрпақтан ұрпақтан же­тетіндей болып насихатталуы керек. Бұл – ең алдымен Сыр бойының азамат­тары ескеретін жағдай. Бұл мәселелердің бола­шақта толық жүзеге асатынына біз кәміл сенеміз.

 

Сұлтанәлі БАЛҒАБАЕВ,

жазушы-драматург, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері

 

Соңғы жаңалықтар

Өз қаржысына кітапхана салған

Аймақтар • Бүгін, 10:08

Сабаннан жасалған қалашық

Аймақтар • Бүгін, 10:05

Ауылға кел, жас дәрігер

Аймақтар • Бүгін, 09:37

Тарих. Тұлға. Түркістан

Руханият • Бүгін, 09:06

Адамдықтың қайнары

Руханият • Бүгін, 08:55

Берік Уәли: Абай мен Алаш

Руханият • Бүгін, 08:54

18 қаңтарға арналған ауа-райы болжамы

Қазақстан • 18 Қаңтар, 2020

Алматы жасыл қалаға айналады

Экология • 17 Қаңтар, 2020

Ұқсас жаңалықтар