Экономика • 21 Ақпан, 2020

Жапон иені: кеше және бүгін

31 реткөрсетілді

Жапонияның ақша бірлігі иен – әлемдегі негізгі резервтік валютаның бірі. Жапон ақшасын бейнелейтін «эн» иереоглифі «дөңгелек» деген мағынаны білдіреді. Бұл елдің тарихында иенге дейін де бірнеше валюта болған. Ерте заманда алтын және күміс ақшаны пайдаланған. Ежелгі дәуірде Күншығыс елі вадоукайхоу деген ақшаны қолданған. Қазіргі жапон аралдарынан вадоукайхоуға дейін пайдаланылған мумонгинсэн, фухонсэн деген ақша түрлері де табылды.

Байырғы Жапонияда бірнеше ірі алтын кені жұмыс істеген. Ежел­­­гі Күншығыс елінде ақша тек ал­тын мен күмістен құйыл­ған. Металл ақшаны құюға жергі­лік­­ті кендерді пайдаланған. ХVІ ға­сыр­да елді басқарған Тойотоми Хидэйоши обан деген ақша шы­ғарды. Бірақ салмағы 165 грамм, көлемі 10-17 сантиметрлік обан сау­да-саттыққа емес, мара­пат­тау­ға ғана жұмсалды. Жапон тари­хында ақшаның саяси аренаға шығуы осы обаннан басталады.

 Иеннің шығуы туралы

Жапонияда алғашқы қағаз ақ­шалар 1600 жылдар шамасын­да шыға бастады. Ямада елді ме­ке­нін­дегі Исэ қаласында Ямада ха­га­ки деп аталатын валюта түрі пайда болды. Бұл ақша де­ген­­нен гөрі қағаз түбіртекке ұқ­сай­­тын төлем қағазы болатын. Яма­да ха­га­ки­дің айналым жүйе­сін кө­пес­­терден құралған арна­йы топ пен ғи­ба­датхана діндар­лары­ның ұйымы бақылап отырды. Исэгэ­­гу ғибадатханасы тұңғыш қағаз ақ­шаны шығарған мекеме саналады.

Жапонияда иен бірыңғай валюта болып енгізілгенге дейін Токугава қаржы жүйесі жұмыс істеді. Тұңғыш рет 1869 жылы құ­йыл­ған иен негізгі ақша бірлігі ретін­де бекітілді. Ғасырлар бойы қол­даныста болған сэн (1/100 иен), рин (1/1000 иен) деген бөл­шек ақшалар 1954 жылы айналым­нан шықты. Бірақ жапон қаржы әлемінде бұл терминдер қазір де қолданылады.

1871 жылғы қаржы реформасына дейін сауда-саттықта әр өңір өз ақшасын пайдаланды. Бұл кезде жапон аралдарында мыңнан астам ақша түрі айналым­да жүрді. 1879 жылы ақша бір­­лік­тері толығымен иенге ауыс­ты­­ры­лып, 1901 жылы айдаһар бей­неленген күміс иен жасалды. Бас­тапқыда иен тек алтын мен күмістен құйылды. Қағаз иендер кейінірек шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыста Жапония жеңілгеннен кейін елдің валютасы құнсыздана бастады. Бірақ экономиканы қалпына келтіру кезеңінде иеннің құны көтеріліп, халықаралық қаржы операцияларында жоғары орынға ие болды. Бүгінде иен әлемдегі ең тұрақты валютаның бірі.

1872 жылы Мэйдзи үкіметі ұлт­тық банктер туралы заң қа­был­дап, жеке меншік ұлтық банк­терге айырбасталатын банкноттар шығаруға рұқсат берді. Алайда 1876 жылғы заң бойын­ша банкноттар айырбасталу кү­шінен айы­рылды. Бірінші дүние­жүзілік соғыс уақытында банкноттарды алтынға айырбастау тоқтатылды. Бұдан кейін Жапон­ия елдегі экономикалық ахуал­ға байланыс­ты бірнеше рет алтын ақша стандартын енгізіп, өз­гер­тіп отырды. 1933 жылы алтын стандарты алынып тас­тал­ды. 1933-1939 жыл­дар арасын­да Жапония стерлинг одағы құра­мында болды. Бұл уақыт­та 1 иен­­нің бағасы 14 Бри­тания пенсіне теңелді.

1932 жылы Жапонияда Қаржы министрлігі мен Орталық банк жүргізетін валюталық бақы­лау енгізілді. Екінші дүниежүзі­лік соғыс кезінде иен Корея, Тайвань, Маньчжоу-го, Тайланд және Жапония үкіметі бақы­лауын­да болған Франция ота­ры

Үн­д­і­­қытай түбегі мен Макао жерін­­де одақтың базалық валю­та­сы ретінде жүрді. 1948 жылы Америка басып алған Оки­нава аралында иен айналым­нан шы­ғып, 1958 жылы бір­жола дол­лар­ға ауыстырыл­ды. Жапон­ның ұлт­тық валюталы Окинава ай­мағы­на араға біраз уақыт салып барып, 1972 жы­лы қайта орал­ды. 1973 жылы доллардың де­валь­­вациясына байланысты иен­нің еркін ауыт­қымалы валюта ба­ғамы енгізілді. АҚШ долларына қатысты ревальвациялар нәти­жесінде иеннің салмағы артты.

 Қаржылық жүйесі жетілген ел

Жапонияның құнды қағаздар нарығы іскерлік мәміле көлемін 1980 жылдардың соңынан бас­тап ұлғайтты. Құнды қағаз ком­паниясының үш тобы жұмыс істеді: Бірінші топ «Номура», Дайва», «Никкоу», «Ямаичи» деген компаниялардан тұрды. Бұл компаниялар үлкен төрттікті құрап, Нью-Йорк қаржы биржасына мүше болды. «Номура» компаниясы әлемдегі құнды қағаздар фирмасының ең ірісі саналды. 1986 жылдың өзінде оның капиталы 10 миллиард дол­ларды құраған. Сол кездің өзінде «Номура» мен «Дайва» АҚШ-тың қазыналық облигация­лар нарығында көш бастаған. Екінші топқа орта бизнестегі он кәсіпорын кірсе, үшінші топқа шағын фирмалар енді.

Жапония сақтандыру компаниялары халықаралық қаржы жүйесінде көш бастап, 1980 жылдары бұл елде бір адамның меншігіндегі өмірін сақтандыру құны АҚШ-пен салыстырғанда 50 пайызға жоғары болды. Бүгінде Токио қаласы Париж, Мюнхен, Нью-Йорк, Лондон, Цюрих, Бейжіңмен қатар әлемнің ірі сақтандыру орталығы саналады. Жапонның «Дайичи лайф ин­шуранс» компаниясы 346,9 мил­лиард доллар активімен дүние­жүзінің ең ірі сақтандыру ком­пания­ларының қатарында тұр.

Бүгінде Жапония банкі құны 1000, 2000, 5000, 10000 болатын банкноттар шығарады. Әр банкнотта жапон тарихындағы қайраткер тұлғаларды танытатын иллюстрация бедерленген. 1000 иенде бактериолог Ногучи Хидэйо (1876-1928) бейнеленсе, 2000 иеннің бетінде Мурасаки Шикибу (978-1014 жылдар шамасы) жазған әлемдегі тұңғыш роман «Гэндзи моногатари» иллюстрациясын көруге болады. Ал 5000 иенде жазушы Хигучи Ичийоның (1872-1896), 10000 иенде жазушы, ағартушы Фукудзава Юкичидің (1835-1901) суреті бар. 1, 10, 50, 100, 500 иендік монеталар да айналымда. Әр жылдары жаңа технологияның көмегімен иеннің жаңартылған банкноттары шығарылады.

 Төлем карточкасының отаны

Қазіргі жапон қаржы жүйесі мемлекеттік бюджет, жергілікті басқару органдарының бюджеті, арнайы қорлар мен мемлекеттік кәсіпорындар қаржысын қамти­ды. Жапониядағы 47 префек­тура­ның әрқайсының дербес бюджеті бар. Бұл елде 12 сақтандыру және зейнетақы қоры жұмыс істейді. Бүгінде Жапония 1,678 мың доллар кіріспен әлемдегі бюджеті қомақты, қаржылық жүйесі ең жетілген мемлекет санатында.

Бұл елде тауар бағасы тұ­рақты. Мейлі қала, мейлі ша­ғын ауыл болсын, кез-келген затты бір­дей бағамен сатып алуға болады. Яғни, азық-түліктен бастап, көпшілік тұтынатын тауарлар­дың барлығы арнайы белгілен­ген бағамен сатылады. Мысалы, үлкенді-кішілі кітап дүкені­нің кез келгенінен кітапты баспа­дан шыққан құнымен сатып аласыз.

Бұл елде валюта бағамы да тұрақты. Ақшаны әуежайдағы айырбас пункттерінде немесе банкте ғана ауыстыруға болады. Елге 1 миллион иеннен артық ақша алып кірген шетелдіктер кеден мағлұмдамасын толтырады. Қазір 1 жапон иенінің теңгеге шаққандағы құны 3,67 теңге екенін айта кетейік.

Жапонияда дүкендер мен сауда орындарында тек иенмен төлем жасалады. 1963 жылы әлем­дегі тұңғыш пластикалық банк карточкасы осы елде шыға­рылды. Яғни, Жапония төлем карточкасының Отаны саналады. Алайда Токио сияқты ірі қалаларда болмаса, аймақ тұр­ғындары төлем карточкасынан гөрі қолма-қол ақшамен есеп­тесуді жөн көреді. Дамыған капи­та­листік ел бола тұра көп­теген дүкендерде карточка қабыл­да­майды. Көршілес Оңтүстік Корея­да карточка және электрон­ды төлемдерді пайдалану бүкіл сатып алудың 90 пайызын құраса, Жапонияда керісінше. Халқы электронды есептесуден гөрі қолма-қол ақшаны ұнатады. Сондықтан бұл елде электронды карталық төлемдер бүкіл сауда-саттықтың 20 пайызға жуығын ғана құрайды. Бұның себебін ел экономикасының тірегі саналатын кіші және орта бизнесті дамытуға басымдық берілгенімен түсіндіруге болады. Жапонның «Макуромиру» компаниясы 2018 жылы жүргізген сауал­дама нәтижесіне назар сал­сақ, 20-69 жас аралығындағы тұрғын­дардың 96,2 пайызы карточкасы бола тұра қолма-қол төлемді жөн көретінін айтқан. Жеке­леген жапондардың пікі­ріне сүйенсек, карточканы пайдаланбай, қағаз ақшамен төлем жасау адамның есептей білу, яғни ақша санау қабілетін арттыратын көрінеді.

 

Шарафат ЖЫЛҚЫБАЕВА,

жапонтанушы

 

Соңғы жаңалықтар

Ұқсас жаңалықтар