Таным • 14 Мамыр, 2020

Фараби, Машани және Есенберлин немесе тарихи сабақтастық үлгісі

173 реткөрсетілді

Қайтыс боларынан аз уақыт бұрын қазақтың көрнекті жазушысы Ілияс Есенберлин мақалаларының бірінде өзін биік деңгейге көтерген «Көшпенділер», «Алтын Орда» тарихи трилогияларын жазуға қалай келгендігі туралы қойылған сұраққа: «...ағаш биіктеген са­йын оның тамыры жерге тереңдеп бойлай береді. Адам да солай. Ол болашағын неғұрлым көп ойласа, өткенін соғұрлым көп білгісі келеді», деп жауап берген екен.

Өмірінің соңына қарай осылай деп ой қозғап отырған Ілияс Есенберлиннің естеліктеріне қарағанда, Қазақстан Ком­партиясы Орталық Комитетінің нұс­қаушысы қызметінде жүрген оны бірде Д.А.Қонаев шақырып алып солтүстік об­лыстарға іссапарға баруы керектігін және де ондағы негізгі мақсат Кенесары Қасым­ұлы бастаған көтеріліс туралы деректер жинап әкелу екендігі туралы тапсырма берген. Осылайша жинақталған деректер кейіннен тарихшы Е.Бекмахановқа тап­сырылып, ғылыми айналымға енген болса, бала кезінен тарих десе елеңдей бас­тайтын Есенберлин үшін тарихи роман жазуға кірісудің бастамасы болса керек. Ең қызығы, Есенберлин «Қаһар» романын дайындаған кездері, оның соңынан «Алмас қылыш» пен «Жанталас», одан асып барып «Алтын Орда» жазылатынын, яғни  бұл тарихи шығармалардың уақыт өте бар қазақ оқырманы үшін ең таңдаулы шығармалар болатынын сезбегендей.

4

Жақын арада біз «Egemen Qazaqstan»­ газеті арқылы география ғылым­да­ры­­ның докторы, профессор, Ұлттық ғылым ака­демия­сының академигі Әлия Бейсенова­ның «әл Фарабиді еліне қайтарған Ақжан Машани» атты мақаласымен танысқан едік.

Әрине, мақаланың мақсаты алғашқы бетте ұлы ғалым-энциклопедист, көзінің тірісінде Аристотельден кейін «Екінші ұс­таз» атанған Әбу Насыр Мұхамед әл-Фара­биді насихаттаудай болып көрінгенімен, мазмұнына келгенде олай емес. Әрине, бұған өкініш білдіруге болмайды. Себебі мақаладағы негізгі ой – Шығыстың мақта­нышы бола алған, әлемдік ғылымның да­муына зор үлес қосқан данышпанның қыпшақ даласының тумасы екендігі және де осыны дәлелдеуді қолына алған – қазақ ғалымы Ақжан Машани екендігін оқырман қауымға жеткізу.

Мақаласын «Ақаң (Ақжан Машани – А.Қ.) аса күрделі ХХ ғасырдың басында Қарқаралы өңірінің Қызылсүйір деген жерінде Машан би әулеті шаңырағында дүниеге келген... Масан би – заманында Арқаға белгілі адамдардың бірі», деп бас­таған академик Ә.Бейсенованың негізгі ойы, біздің түсінгенімізше «Ақаңның арманы – Фараби арманы. Фараби арманы – ұлт­ты даналық пен берекеге жеткізу».

Кеңестік идеологияның қолдауымен қо­ғамда «айтқаным – айтқан» мазмұнды билік өзінің шарықтау дәрежесіне жеткен уақытта есімі Шығыстан шыққан деген жалпы атаумен шектеліп, тіпті кейде кеңес­тік энциклопедиялардың беттерінен табыл­май жатқан заманда әл-Фарабидің кім, қайдан шыққаны жайлы ой айту, оның еңбектерін ретке келтіру – таптар күресіне негізделген маркстік-лениндік тео­рияны мойындамаумен бірдей болатын. Сталин өмірден өткеннен кейін қоғам­дық қатынастарға әсерін сәл де болса әлсіреткендей көрінген бұл теория, араға он жылдай уақыт салып барып кеңестік жүйені рухани тұрғыдан күшейтудің жаңа жолы – еуроцентристік бағыттағы ағымды ерекше жол деп тапқан болса, бұл бағыт әсіресе шығыстану мәселесіне келгенде, мысалы, міндетті түрде ғылымға жат, кеңестік идеологиямен жанаса алмайтын «пантюркизм», «панисламизм» санаттарына жатқызылып келді.

Осының нәтижесінде басталған «бур­жуазиялық ұлтшылдықпен күрестің» сал­дарынан қазақ зиялылары М.Әуезов пен А.Жұбанов амалдың жоқ­ты­ғынан басқа елді паналап, тарихшы Б.Сүлейменов жазықсыздан-жазықсыз жұ­мыстан қуылған. Қазақ хандығы мен ұлт-азаттық көтерілістің жетекшісі Кене­сарыны дәріп­теген деген айыппен тарихшы Е.Бек­маханов бас бостандығынан айырылып, Кеңес өкіметінің бар қаһары «Аз и Я» кітабы үшін жас ақын Олжас Сүлейменовті үй қамаққа алған.

5

1970 жылдардың басында Қазақ мемле­кеттік университеті тарих факультетінің сту­денті кезімізде қазақ тарихшыларын маман­дықтарына сай ғылыми жетістіктерге жете алмай, жалған деректер жинастыруда деген мағынада жазылған мақаламен (қате­леспесек «Комсомольская правда» га­зеті болу керек) біздің де таныстығымыз болған. Сол кезде түсінбеппіз. Айтылған мақала қазақ тарихшыларын мұқату үшін, олар­дың беделін төмендету мақсатында жазылған болса керек.

Зерттеуші, тарих ғылымдарының докторы Т.Сәтбайдың айтуынша, 1972 жылы Ал­матыдан алыс емес Тағалтас сайы деген жер­ден табылған, бетіне бейтаныс белгілер түсі­рілген үлкен тас табылғаны туралы хабар ғалымдарға жетіп, кейіннен ол тас ас­танаға жеткізіледі. Тастағы белгілер тарихи құндылықтары бар артефактілер тізі­міне енгізіліп, тастың бетіне қашап жасалынған белгілер бірден-ақ қазақ тайпалары мен руларының таңбалары ретінде, ғылыми тұрғыдан зерттеуге лайықты нысан негізінде танылған. Біраз ғалым бір­шама марапатқа да іліккен секілді. Бәрі де жақсы болып кетер ме еді, егер ға­лымдар арасынан шыққан қызғаншақ біреу «Комсомольская правда» газетінің меншікті тілшісіне берген сұхбатында Алматыға «зордың күшімен жеткізілген керемет дүние» бүкіл Кеңес Одағына жалған деп жарияланып кетудің салдарынан Олжас Сүлейменовтің сөздерімен айтқанда «орыс тарихынан жүздеген адам есімдерін атап білетін» қазақ тарихшылары жасанды түрде «өз тарихына келгенде тарихи есімдерді он саусақтан асыра алмайтындай» дәрежеге жеткізіліп жатқан. Тіпті кейбір одақтас республикалар тарихшылары сонау көне замандарда қыпшақ (қазақ – А.Қ.) даласында дүниеге келіп, бара-келе әлемдік өркениетке кереметтей үлес қосқан ұлыларды заңсыз меншіктеніп бара жатқандары «сүрінгенге жұдырықтай» болып жандарына қатты батып жатқан сәтте, Ақжан Машани есімді алматылық ғалымның әл-Фараби туралы айтқан ойлары мен жасаған іс-әрекеттері «тұңғиық жер астынан жарқыраған сәуледей» (О.Сүлейменов) әсер етсе керек.

Соның ішінде, 1971 жылы Мәскеу қаласында өткен ЮНЕСКО-ның әл-Фара­биге арнап өткізілген 13-ші конгресінде Ұлы ғалымның 1100 жылдығына арналған Халық­аралық конференцияның Алматыда өткізілуі туралы қабылданған шешімі – Ақжан Машанидің ең нәтижелі жеңісі еді. Ғалым Задаш Дүкенбаеваның айтуынша, Ақаңның төңірегіне зиялы қауым топтаса бастаған. Солардың бірі – жазушы Ілияс Есенберлин болуы мүмкін.

Бұған бірінші дәлеліміз Есенберлиннің «Әбу Насыр Мұхамед әл-Фараби» поэ­масы.

Алады біреу шыңды, біреу өрді,

Тәубе етер біреу есік, біреу төрді.

Шығыстың шыңы менен төрін алған,

Дүниеге асылдың бір Пірі келді.

Осылайша қоғамның назарын «арманы ұлтын даналық пен берекеге» ша­қырып отырған Фарабиге кенеттен ауда­руына Ақ­жан Машанидің Мәскеу мен Алматы шенеу­ніктерінің алдынан талай өтіп барып, Фарабидің қазақ даласының перзенті екен­дігін дәлелдеп шығуының әсерінен болар.

Екіншіден, академик Әлия Сәрсенқызы өзінің мақаласында Ақжан Машанидің қарқаралылық екендігін айта отыра, заманында ғылымның шыңына көтеріле алған, соңында 160-тан аса трактат қалдырған, өзін аристотелизмнің Шығыстағы бас­ты өкілі дәрежесінде көрсете білген да­ныш­­панның ортағасырлық білім мен мә­дениеттің орталығы – әйгілі Отырар қа­ласынан екенін көрсеткен зерттеуші Ақжанның арғы атасы туралы жазушы Есенберлиннің романында айтылғаны туралы мәлімет берген.

«Қаһар» романында жазушының берген сипаттамасы бойынша «Масан (Машан) Қарқаралыдағы аты шыққан би, қаракесек Қаздауысты Қазыбектің ұрпағы.

Бұл арада алайда күмәнді жер де жоқ емес. Неге Масан би?! Бұл сұраққа жауапты келесі жолдардан байқауға бола­тындай. «Масан ақсақалдың да бір бүйі­рі Кенесарыға тартып тұратын... туған не­мересі Есіркенге де осындай тәлім-тәр­­бие беретін». Жазушының ойынша Ма­сан ақсақалдың немерелеріне өсиет қылып айтар тәрбиесінің негізі «Не бол­саң да жұртыңмен бол, егер жұртың Ке­несарыңа еріп кетсе, далада қалған жалғыз қаздай не қызық көресің? Онан да у ішсең де, су ішсең де өз үйіріңнен айрылма» деген қағидаға негізделген болса керек.

Өзінің Масан би деп отырған кейіпкерін Есенберлиннің осылайша атауында бір себеп, біз шамалап отырғандай, Масан бидің не­мересі екен деп отырған Есіркеген атты жас жігіт. Орысша біршама білімді. Осы себепті оны Ақмола округінің аға сұлтаны Қоңырқұлжа Құдайменді, Есенберлиннің болжамынша, өзіне керек қылып отыр. Бірақ «...Есіркеген жас та болса, санасы ер­те оянған жігіт... Кенесары мен оның ба­тырлары жайында естіген әңгімелер көп елік­тіретін... өсе келе, қазақ деген елі­нің ұлт­тық туын көтеретін ең алғашқы оқы­ған­дардың бірі болатын...».

Біздің байқауымызша осы жерде жазушы Есенберлин романның хронология­сынан шығып кетіп отырғандай көрініп қалады. Ол болашақтағы – Алаш мәселесі. Бо­лашақтағы Алаш қозғалысы туралы три­логияда айтылмаған. Ендеше неге бұл мәселе Есіркеген арқылы елес беруде?!

Ілияс Есенберлиннің көзі тірісінде бас­падан шықпай қалған «Мұхитта жүзген қайық» романындағы бас кейіпкердің ойынша: «Тарих – жай ғана қосылғыштардың қосындысы емес». Ендеше, Есенберлиннің ғажайып құбылыстарға толы тарихи шы­ғар­маларының кереметтігі де автордың кей­де жазба деректерге еніп, ал басым көп­шілігінде қазақтың ауыз әдебиеті арқылы ұр­пақтан-ұрпаққа жетіп келе жатқан ал­мас қылышын рет-ретімен сипаттау бол­са, біздің ойымызша, сол шешімге Есен­берлинді ертіп әкелген кешегі Машан би­дің тікелей ұрпағы Ақжан Машанидің арқа­сында ұлтының ұлына айналған әл-Фараби болуына таңдануға болмайды.

«Көшпенділер» трилогиясы авторының Фа­раби – Машан би – Есіркеген – Ақжанды бір қатар­ға қойып қарастыруынан ерте за­ман­нан бастама алып, бүгінмен шектел­мейтін тарихи сабақтастықты елестетуге болады. Ол ұлттың бірлігі («Алмас қы­лыш») арқасында саяси сахнаға шығып, дамуының жаңа сатысына алға жылжудың тиімді деген бағыттарын анықтау жолын­дағы әрекеттер («Жанталас»), «қанмен желім­­делген» мемлекеттердің тағдыры («Қаһар»).

Жолы бар керуеннің әлі талай,

Жылжиды ол, изең-изең алға қарай.

Қыпшақтың жас ұлдарын не күтіп тұр,

Қара түн әлде таң ба атқан арай?

 

Есенберлиннің «Фараби» поэмасынан болашақта жазылуға тиісті үлкен бір шығарманың тұжырымдамасын, оның ішіндегі негізгі ой – «еуроцентристік» кон­цепция арқылы өркениеттен еш хабары жоқ тобырдың («импрам») кенеттен ор­талықтанған мемлекет құруында (Қазақ хандығы) ешқандай заңдылық жоқ, ендеше қазақ тарихшыларының қазақ тарихын жасаймыз деп жүргендері бос әурешілік – дегендерге тосқауыл қою.

Неге Фараби? Өйткені:

Сені туған көне тарих, көне халық,

Бір кезде бұл да әлемге төккен жарық.

Төнгенде талай жауы «құртамын» деп,

Шыға алған тауды бұзып, тасты жа­рып.

Таңданды жердің жүзі, қайран қалды,

Қандай жұрт тапты деп бұл керемет­ті?!

Ал жұртың бастап сонау ескі сақтан,

Аргипей, массагет пен саураматтан.

 

Ғасырлар бойы «бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарудың» арқасында баба­лардан өсиет болып қалған жерге шаруашылықтың көшпелі де, отырық­шы­лық тәсілдерін бір-біріне сәйкестендіре отырып, табиғаттың заңдылықтарына бейімделе келе ие болып отырғанда, жау шаба қалса елі мен жерін қорғаудың жолы «білектің күші, найзаның ұшында» деп түсініп келген қазақ, заманның күрт өзгеріп бара жатқанын, енді келіп жеріне қызыққандардың «отты мылтықтарына», қулыққа толы әрекеттеріне тосқауыл қою­дың жаңа жолдарын іздестіру қажеттілігін Ресей империясының құрамына енген уа­қыт­­тан бастап ерекше сезінген.

Ресейдің империялық саясатынан туындаған наразылық әрекеттердің ең шарықтау шегі ұлт-азаттық қозғалыс си­па­тына ие болып, олардың ұйым­дас­тырушылары Кенесары хан секілді, пат­ша өкіметінің алдына саяси талаптар қоя бастады. Иә, Кенесары орыс жаза­лаушыларының қалауымен жазаланды. «Қаһар» романын «...ғасырлар бойы өзінің жері, суы, тәуелсіздігі үшін күрескен қазақ атты көшпелі көкжалдардың ең соңғы көші еді», – деп қорытындылап отырса да, жазу­шының негізгі ойы аяқталмағандай. Қазақ даласындағы азаттық қозғалыстарын ұйымдастырушылар енді Есенберлиндегі Масан бидің тәрбиесінде өскен «Есіркеген секілді білімді, ұлттық идеяны қанына әб­ден сіңірген», Абай бабамыз аңсағандай «то­лық адамдармен» бірге жандана түсуге тиіс­ті. Кешегі орыс-кеңестік тарихнамасында «қанішер, баукеспе» образынан шыға алма­ған Кенесарының орнына империялық саясат­тың зардабынан саяси сахнаға шы­ғуға мәжбүр болған жаңа Кенесарылар ке­ле жатты...

 

Амангелді ҚАШҚЫМБАЕВ,

БҒМ Мемлекет тарихы институты директорының орынбасары, тарих ғылымдарының кандидаты, доцент

 

Соңғы жаңалықтар

Ғасыр зұлматы

Қоғам • Кеше

Ұқсас жаңалықтар